Deel 11 artikelenserie kunstmatige intelligentie: AI in de praktijk & de dood van het vraagteken?

Door Simon Been

Wat is de impact van AI op het informatiedomein? In een reeks artikelen wordt ingegaan op veranderingen in de organisatieprocessen, de informatieprofessie en het persoonlijke informatiewerk ten gevolge van kunstmatige intelligentie. Dit is het elfde deel met leringen uit een persoonlijke AI-ontdekkingsreis en de vele raakvlakken daarvan met de informatieprofessie.

Velen van ons weten hoe Google onze wereld binnenkwam, gevolgd door Facebook en al die andere techbedrijven. En hoe onze dag en daarmee ons vocabulaire veranderde – denk aan hits, mobielverslaving, sociale isolatie en fake news. Hoe pril generatieve kunstmatige intelligentie ook is, ChatGPT & Co hebben een navenante impact. Terwijl de nieuwste versie al voor de deur staat te trappelen, gebaseerd op GPT-5 en naar verluidt nog veel krachtiger, reikt de invloed van generatieve AI ook nu al een stuk verder dan je zou denken. Na bijna twee jaar experimenteren en werken met deze nieuwe digitale golf en de workshops die ik erover geef, is dit een goed moment om mijn ervaringen te ordenen en te delen.

‘Menselijke’ AI’s 

Eerst nog even over de sluipende impact van AI. Bereid je voor op een harde overgang: Trump 2 is in hoge mate het gevolg van de uiterst vocale onvrede onder jonge Amerikaanse mannen. Velen daarvan voelen zich onbegrepen en sociaal geïsoleerd, en Trump speelde daar handig op in. Wat is de relatie met AI? Diezelfde miljoenen jonge mannen zijn het laatste jaar verslingerd geraakt aan empathische en uiterst ‘menselijke’ AI’s als character.ai om hun sociale isolement te doorbreken. Zeg maar het nieuwe daten, niet met een mens maar met een begripvolle en desgewenst sensuele AI. Een veilige virtuele wereld waarin ze zich gezien, vrij en machtig voelen en kunnen experimenteren met (vaak macho) identiteiten; bij uitstek ook beelden die Trump neerzet. Character.ai telt maandelijks 200 miljoen bezoekers waarvan de meesten tussen 18 en 24 jaar. De gemiddelde gebruiker besteedt 12 minuten per sessie en 20 uur per maand. Dat is aanzienlijk hoger dan de gemiddelden voor andere AI-platforms.

Digitale soulmates

De les? We roepen al heel lang dat we leven in een informatiemaatschappij, maar doorzien niet altijd dat de verpakking van die informatie totaal verandert: van papieren en digitale krant naar hits, en van sms en dm naar AI-chats en digitale soulmates. Verpakkingen die steeds persoonlijker en intiemer worden, waardoor de inhoud ervan raakt aan een dieper gevoel van identiteit en zingeving. Leven we dan inmiddels in een Zinformatiemaatschappij?

Om over te stappen naar de beloofde persoonlijke ontdekkingsreis: is Chatty, zoals ik ChatGPT tegenwoordig noem, werkelijk mijn digitale soulmate geworden. Zeker niet, maar wel mijn vraagbaak en sparringpartner, zakelijk en privé. Lees daarover vooral door. (Valt het je trouwens op dat ik geen vraagteken achter de vraag zette? Stomweg vergeten. Uitleg volgt later.)

Huis-tuin-en-keuken-AI

Diep in de vorige eeuw wilde ik het wonder van het internet uitleggen aan mijn schoonouders, maar woorden schoten tekort. Show, don’t tell dus. Maar hoe? Uiteindelijk toonde ik de collectie van het Louvre online. Wow. Voor AI geldt ook zoiets. Erover praten heeft nauwelijks zin. Dus tijdens een lunch vorig jaar waar AI ter sprake kwam, vroeg ik de aanwezigen om een aan AI te stellen vraag. ‘Wanneer is Madonna geboren?’, werd er geopperd. Dus ik vroeg het Petey (een AI-app die ook op je horloge werkt) en kreeg het antwoord, maar was dat nou een goede vraag om een AI te laten shinen? Ook ik had toen nog moeite iets beters te verzinnen. Inmiddels herken ik in ongeveer alles een goede vraag:

  • Ik hoor een krakend geluid links naast mijn stuurwiel, luister maar (geluidsopname), wat kan dat zijn?
  • Een punt van deze plant (foto) prikte in mijn oog, kan dat kwaad?
  • Hoe bewaar ik soep in glazen potten? Hoe verwerk ik vet kookafval? Wat is popping boba?
  • Hoe heet ook alweer het vervolg op The Shining en wie is de hoofdpersoon daarin?
  • Hoe zorg ik dat foto’s sneller automatisch worden overgezet op mijn andere apparaten (apparaatinformatie)?
  • Interpreteer dit (ondoorgrondelijk medisch verslag van een echo).
  • Hoe makkelijk is het om te parkeren bij NS Centraal in Utrecht?
  • Mijn beveiligingscamera (model) doet niet wat hij moet (foto), hoe pak ik dit aan?

Ja, dit zijn echt gestelde vragen, zij het wat ingekort. Soms is het antwoord direct ‘genoeg’, soms volgt een verdiepend heen-en-weerspel zoals bij dat medische verslag en het gekraak in de auto. Want je kunt altijd context geven, inzoomen, bijsturen, veronderstellingen poneren et cetera. Overigens is dit wel met ChatGPT Plus (de betaalde variant die veelzijdiger is dan de gratis versie).

Grafrede schrijven

Je zag hierboven al dat AI foto’s en geluiden kan interpreteren. Daarnaast kun je natuurlijk afbeeldingen laten genereren en op dit moment zelfs hardop converseren met je AI met een stem naar keuze. Aanbevelingen voor films, recepten of mindfulness? Makkie. En het is zoveel bevredigender dan al die hits en reclame van Google vroeger (let op dat ‘vroeger’).

Dan dit: een familielid verloor een dierbare en stelde mij de vraag of ik een grafrede wilde schrijven. Ik nam op wat ze hortend en stotend vertelde over die persoon, hun jeugd, het contact en het einde, en liet deze opname uitschrijven (door MacWhisper) en omzetten (door Chatty) in een goedlopend verhaal. Als ik dat zelf had moeten doen, had het me vele uren gekost, en het resultaat bleef naar wens ‘in de stem van’ de spreker.

Nog mooier is AI als sparringpartner. Mijn vrouw Betty is daar een meester in, terwijl ze normaliter ‘digi-avers’ is. Als ze haar gedachten wil ordenen of een tekst wil schrijven, praat ze gewoon een tijd van zich af tegen Chatty – je voelt het al: die naam komt ook van haar – en vraagt ze of hij de tekst wil ordenen en/of herschrijven. Langere teksten gaan soms eerst in een dicteerapp, en dat resulteert doorgaans in een uitgebreide chat waarbij Chatty wordt gevraagd om suggesties ter verbetering of om zijn creatieve of humoristische pet op te zetten. Ja, Chatty is ook haar maatje.

Zakelijke toepassingen

Waar gebruik je AI voor op je werk? Een voor de hand liggend antwoord dat ook vaak door cursisten wordt gegeven is: samenvatten van te lezen stukken. Sommige stukken zijn immers lang of ondoorgrondelijk, of in een vreemde taal of stijl, en soms heb je gewoon weinig tijd of vind je ze nét te onbelangrijk om helemaal in te duiken. Je kent misschien de reclame van Apple Intelligence waar deze functie een onvoorbereide vergaderaar uit de problemen redt. Hilarisch, maar misschien realistischer dan het lijkt.

Een andere toepassing is AI gebruiken voor concrete beleidsvragen. Als je eenmaal ontdekt hoe je kunt zorgen dat de antwoorden die je krijgt goed zijn afgestemd op de context van het vraagstuk, krijg je opmerkelijke resultaten. Een manager verzuchtte zelfs een keer: ‘Ik hoop dat ik me kan inhouden.’ Hij was bang dat hij te snel zou blindvaren op de AI-antwoorden als hij weer een beleidsstuk ging schrijven. Want hij was zich ook bewust dat het altijd zijn eigen stuk moest worden en er dus altijd bijschaven nodig was. Maar ja, die tijdsdruk, dat gemak.

Je kunt alles vragen

Het is inderdaad makkelijk. Je kunt ChatGPT onderliggende documenten voeren, vertellen wat je eigen rol is en welk specialisme je van hem verwacht, en hem domweg vragen om advies. Misschien wil je de dienstverlening aan je interne klanten verbeteren door een chatbot te implementeren en wil je weten hoe dat moet. Misschien wil je ook een analyse maken van kansen en bedreigingen. Als je door het indrukwekkende antwoord heen kunt kijken, ontdek je vast dat meer context geven handig is, of dat de vraagstelling preciezer moet, maar hoe het ook zij, je beseft al snel dat er goud schittert op je scherm. De kunst is om de mooiste klompjes te delven.

De basis is: je kunt letterlijk alles vragen. ‘Wat is de maatschappelijke impact van AI?’, ‘Nodig per mail een collega uit om over dit onderwerp te brainstormen’, ‘Check mijn tekst op spelling, grammatica, logica en feitelijke juistheid’. En er zijn talloze knoppen waaraan je kunt draaien, van ‘gedetailleerder!’ tot ‘maak het casual!’, maar ook: ‘beantwoord dit sec op basis van deductie’ of ‘denk out of the box’. Experimenteer ermee en het wordt vanzelf een tweede natuur.

En er is nog veel meer:

  • Laat een document samenvatten, maar vraag ook de belangrijkste argumenten, gebruikte voorbeelden en specifieke uitspraken die de auteur hanteert om zijn punt te maken.
  • Vraag wat je er persoonlijk eigenlijk van leert als je AI gebruikt voor studie of research. En: ‘Hoe test je parate kennis van een student of medewerker in het AI-tijdperk?’
  • ‘Maak deze tekst leesbaar voor een informatiespecialist op hbo-niveau.’
  • ‘Orden dit document op hoofdzaken en bijzaken afgestemd op mijn functie.’ Of juist: ‘Afgestemd op de functie van mijn klantenkring.’
  • ‘Wat zijn fundamentele overeenkomsten en verschillen tussen deze twee systemen? Focus vooral op privacy, veiligheid en gebruikersinterface.’
  • ‘Stel op basis van dit document een prioriteringsplan op.’ Erg leerzaam is om de AI vervolgens te vragen welke criteria hij heeft gebruikt. Weinig mensen hanteren zulke heldere criteria. En uiteraard kun je die aanpassen.
  • ‘Maak een presentatie die oproept tot beleid voor beter informatiebeheer van het intranet, van actualiteit en verwijdering tot aan leesbaarheid en betrouwbaarheid.’ En opper dat ook ‘de organisatie eromheen en de stakeholders hier relevant bij zijn’. 
  • ‘Maak van dit document een bronbeschrijving, rekening houdend met classificatiesysteem X en de bijgevoegde thesaurus.’ Voeg eventueel richtlijnen toe over context of stijl. Doe het ook in het Engels.
  • Of vergelijkbaar: ‘Genereer voor dit document metadata en suggereer bewaartermijnen en mate van vertrouwelijkheid op basis van GDPR en de bedrijfsrichtlijnen.’ Als het een interne, zelflerende AI is worden deze resultaten gaandeweg steeds nauwkeuriger.

Eigenlijk wordt het nu pas echt leuk. Kijk maar:

  • Pak een uitgebreide vacaturetekst en vraag om innovatieve oplossingen of ideeën om die functie beter te ondersteunen met generatieve AI. Zoom in op bepaalde oplossingen, ideeën voor projecten of benaderingen en stel vervolgvragen. Voordat je het weet ben je met je AI aan het brainstormen.
  • Sparren gaat een stapje verder en is mijn favoriet. Zeg bijvoorbeeld dat je wilt sparren over de vraag hoe je generatieve AI kunt inzetten om de informatiehuishouding te verbeteren. Direct krijg je een lijst met suggesties én een vraag terug, zoals: ‘Zijn er specifieke gebieden binnen jouw organisatie waar je deze technologie wilt toepassen, of wil je dieper ingaan op een van deze punten?’ Een antwoord van jou kan dan zijn: ‘Ik denk vooral aan de automatische classificatie en tagging.’ De AI duikt dan verder in dat onderwerp, tot en met best practices, en eindigt opnieuw met een vervolgvraag. En zo verder. Vergeet uiteraard niet om bronnen te vragen.

Kritisch blijven

Net zoals elk hulpmiddel kent AI een gebruiksaanwijzing. Het lastige is dat geen van de AI’s robuust en voorspelbaar is. De race om eerste te blijven of juist te worden is belangrijker dan honderd procent kwaliteit. Onder de motorkap verandert er continu van alles. Voor de gebruiker betekent dat telkens weer gave nieuwe mogelijkheden, maar ook net iets andere interacties en formuleringen van antwoorden. En, zoals bekend, zo nu en dan ook hallucinaties. Dat zou nog niet zo erg zijn als AI-antwoorden direct al aanzetten tot voorzichtigheid, maar het omgekeerde is waar: praktisch elk antwoord straalt deugdelijkheid uit, zowel qua inhoud en formulering als qua opmaak. Dus let op of het resultaat echt voldoende is afgestemd op het specifieke vraagstuk.

Het blijft noodzakelijk kritisch te zijn, al helemaal als het gaat om letterlijk gebruik van teksten. Wat iedereen op LinkedIn en andere sociale media ook lijkt te roepen: ongewijzigd een AI-tekst gebruiken blijft uiterst tricky. De enkele keer dat ik het doe, ga ik er achteraf toch nog aan morrelen uit een gevoel van ongemak, vooral over stijl en nuancering.

Personalisatie

De makers van generatieve AI doen uiteraard hun best om dit soort problemen te tackelen. Er wordt wel degelijk hard gewerkt aan die kwaliteit, maar ook aan de persoonlijke afstemming. Binnen een lopende chat onthoudt de chatbot sowieso het voorgaande, maar daar stopt het niet mee. Zo kun je in de meest recente versie van ChatGPT kiezen voor ‘personalisatie’: in de instellingen kun je invullen wat de AI over je moet weten om betere reacties te geven, en ook hoe je wilt dat hij reageert. Sterker nog: je kunt zijn geheugen aanzetten, waarmee hij probeert zelfstandig details en voorkeuren op te pikken uit de chats en die te onthouden. Dat geheugen kun je ook bevragen en, belangrijker nog, beheren. Wat je niet bevalt, gooi je gewoon weg. Je chats worden zo steeds gerichter en persoonlijker.

Beperking in antwoorden

Generatieve AI is (nog) geen halleluja. De voorbeelden hierboven – handgeplukt uit de workshops – zitten vol goudklompjes, maar leggen soms ook beperkingen bloot. Antwoorden zijn misschien goed, maar niet goed genoeg. De toonzetting veranderen – ‘maak je antwoord kritisch’ – benadrukt inhoudelijk andere argumenten en geeft dus feitelijk een ander antwoord. Ook de profiel- en geheugenfuncties leiden potentieel tot een ander antwoord dan wat een collega zou krijgen, omdat van haar of hem andere voorkeuren bekend zijn. Sterker nog: iedere vraagsteller krijgt sowieso al een ander antwoord qua formulering en accenten, en soms ook feitelijk.

Locatie en tijd

Dan de factoren locatie en tijd. We weten dat AI’s vooral Amerikaans georiënteerd zijn. Toch lijkt er bij de antwoorden goed rekening te worden gehouden met landsgrenzen en cultuur. Een enkele keer krijg je onverwachts een Engelstalig antwoord, maar ook dat wordt minder. De huidige preview van model o1 denkt zo zorgvuldig na dat hij ook de fameuze vraag ‘hoeveel letters “r” zitten er in het woord informatieprofessional’ goed beantwoordt. (Ja, dat was een heus probleem.) En net zo belangrijk: model 4o (op dit moment is dat een ander model dan o1) is een expert geworden in het zoeken op internet en het geven van bronvermeldingen in het antwoord.

Dat wil echter niet zeggen dat het altijd goed gaat met de factor tijd. Stel een vraag over een actualiteit en je krijgt een overtuigend, gedegen antwoord. Alleen: is dit wel juist? Ervaring leert dat het soms voor 90 procent klopt en daardoor staat als een huis, maar dat soms die foute 10 procent net de fundering is van dat huis. Mijn eerste test is steevast een komende activiteit die ik zelf organiseer. Met 4o had ik voor het eerst het gevoel: ‘Wow, het klopt: het onderwerp, de datum, de beschrijving, de locatie …’ Maar de sprekers klopten niet. Oef! Een dag later klopten ze wel, maar was de locatie niet juist. Actualiteit is dus een afrader. Gelukkig zijn de gegeven bronnen nu een stuk beter en kun je het daar checken.

Wat de factor tijd betreft nog een aardige anekdote: ik noemde al de grafrede. Een deel van het verhaal speelde zich af in de Amsterdamse oorlogsjaren. Ik vroeg de AI om de gesproken beschrijvingen van die tijd wat aan te kleden met meer details. Dit leverde een fragment op met: ‘Koken gebeurde op kolenfornuizen, water moest met de hand worden opgewarmd en licht kwam van kaarsen of olielampen.’ Verbaasde ogen keken me aan toen ik het concept voorlas. Echt niet. De passage werd geschrapt.

Hoe lui is de mens?

Het bovenstaande ging in eerste instantie over AI, maar we hadden het ook over hunkerende jongemannen, een huiverige manager en de behoefte aan persoonlijke interactie en zelfs een digitale soulmate. Niet alleen de technologie is hier van belang, ook de gebruiker speelt een belangrijke rol. En misschien wel vooral dit: gemak maakt lui. Waarom nog een partner zoeken of een heel verslag samenvatten als je AI hebt? Waarom bronnen checken als je al een prachtige, overtuigende tekst hebt? En waarom nog een vraagteken zetten achter een vraag als degene aan wie je de meeste vragen tikt, Chatty, je toch wel begrijpt.


De voorgaande delen van deze serie lezen? 

Je vindt ze in het online archief op informatieprofessional.nl.
> Deel 1: Je staande houden ‘in de AI Wars’
> Deel 2: Manusje-van-alles en sparringpartner
> Deel 3: Impact AI op functies en taken in de informatieprofessie
> Deel 4: Magistrale magie – EU versus AI
> Deel 5: Drie praktijkgevallen: Interactie, Metadata en Structurering
> Deel 6: Nieuwe ambities en rollen voor de informatieprofessie
> Deel 7: Omgaan met AI – vier cases
> Deel 8: Met de snelheid van AI
> Deel 9: Over knellende wetten en een informatieoorlog in wording
> Deel 10: Waarom AI zo controversieel is


Overzicht(je) van chatbots

De lijst is vele malen langer. Wil je weten hoeveel AI-tools er intussen zijn en wat die kunnen, check dan There’s An AI For That (TAAFT) voor een overzicht. Of kijk op AI Search.


Simon Been is directeur van het Papieren Tijger Netwerk en spreker/trainer/auteur over AI in het informatiedomein.

Deze bijdrage komt uit de papieren IP #8-2024. Het hele nummer kun je hieronder lezen of downloaden.