Door Simon Been
Wat is de impact van AI op het informatiedomein? In een reeks artikelen wordt ingegaan op veranderingen in de organisatieprocessen, de informatieprofessie en het persoonlijke informatiewerk ten gevolge van kunstmatige intelligentie. Dit is het negende deel met focus op de ontluikende informatieoorlog en de consequenties voor de informatieprofessie.
Van Hollywood tot McDonald’s en van computers tot complotten, zo’n beetje alles wat in Amerika ontstaat waait over naar Europa. Puristen roepen schande, maar een jaar of wat later weten we niet beter. De voordelen worden omarmd, de nadelen veelal op de koop toegenomen. Sociale voorzieningen en duurzaamheid zijn typisch Europese verworvenheden, maar zeker als het om technologie gaat, vliegt Europa vaak mee op de staart van de Amerikaanse adelaar.
Die tijd lijkt echter voorbij, en uiteraard begon deze cultuuromslag weer in de USA. Vooral Trumps MAGA (Make America Great Again) zette de toon voor een golf van nationalisme en protectionisme zoals we die inmiddels in Europa ook kennen. Gevolg: USA vs. EUR.
En dat heeft consequenties voor de informatieprofessie, zowel in algemene zin als met betrekking tot AI. Denk bijvoorbeeld aan dreigende versplintering van informatiebronnen, aan knellende regelgeving en aan kwaliteitsvraagstukken. Er is echter ook een zonnige zijde: het is een leerzame tijd die nieuwe vaardigheden vergt, met een versterkte focus op ethiek en culturele waarden en een enorme kennisopbouw. Het belang van juiste informatie en erfgoed groeit zienderogen. En wie weet is het goed dat we weer ‘op eigen benen’ leren staan.
De consequenties van deze nieuwe strijd worden belicht aan de hand van de volgende punten:
- MAGA versus MEGO en de rol van AI
- Google ja, ChatGPT nee?
- Identiteitscrisis: wie of wat zijn we eigenlijk?
- AI in de USA
- Intussen in Nederland
- Realitycheck
- Bottomline: nieuwe kansen
1 MAGA VERSUS MEGO EN DE ROL VAN AI
MAGA? Europa kan er inmiddels ook wat van. Tijd voor een hypothetische slogan: Make Europe Great Again, of in het Nederlands: Maak Europa Groots, Opnieuw (MEGO). Het laatste klinkt een beetje onhandig, maar het bijkomende voordeel is: het EGO springt eruit, de strijdbaarheid rond identiteit, soevereiniteit en onafhankelijkheid. Wat we ook vinden van deze nationalismetrend, hij sijpelt door in elke cel van onze samenleving. Het is de nieuwe realiteit.
Waar het hier om gaat is het ideologisch en praktisch uit elkaar drijven van de twee continenten Noord-Amerika en Europa. Meerdere katalysatoren dragen hiertoe bij. Uiteraard was (en is) Trump er eentje, maar ook AI doet een duit in het zakje. De razendsnelle opkomst van ChatGPT & Co heeft wetgevers in de hoogste staat van paraatheid gebracht en als neveneffect overheden stevig verward. Omarmen? Oogluikend toestaan? Bannen? De strijd tegen Amerikaanse techbedrijven was toch al opgelaaid, nu is er met (Amerikaanse) AI een nieuwe ‘vijand’ bij.
De alarmerende berichtgeving over fakes – stemmen, foto’s, video’s en natuurlijk de berichten zelf – en het recente gebruik in oorlogstuig vergroten de nervositeit. Het leidt zelfs tot politieke inmenging. Thierry Breton, EU-commissaris voor de Interne Markt, stuurde een waarschuwingsbrief naar Elon Musk: verspreid geen gevaarlijke inhoud in je uitzending met Trump! En dat betrof niet eens nieuwe technologie, gewoon ouderwets tv-kijken, maar dan op X.
AI of geen AI, de ‘vijand’ is big tech. Amerikaanse ogen zien dat anders: de vijand is USA. Al die stemmingmakerij over en weer versterkt de trend alleen maar. Trump over Europa: ‘They’re not as tough as China, but they’re bad.’
2 GOOGLE JA, CHATGPT NEE?
Nee, dit is geen politiek betoog. Maar de grootste slachtoffers in oorlogen zijn burgers en infrastructuur. Als het gaat om informatieoorlogen is het niet anders. We leven in een wereld waarin interoperabiliteit van groot belang is, niet alleen van onderliggende standaarden en protocollen, maar ook van de technologie zelf. Amerikaanse technologieën en platforms zijn diep verankerd in ons dagelijkse werk. Dat heeft beperkingen (zoals afhankelijkheden), maar ook grote voordelen qua communicatie, samenwerking en gebruiksgemak.
Hoe meer belangentegenstelling, hoe meer regelgeving en versplintering. Dat betreft niet alleen de informatietechnologie, maar ook de informatie zelf. Nu al ontwikkelt zo’n beetje elke Nederlandse overheidsorganisatie haar eigen AI-model. Ook vertelde een AI-productowner van een gemeente me dat zijn organisatie misschien per toepassing een apart model wil ontwikkelen. Verontrustend. Hoe houden we al die informatiesilo’s uit elkaar en toch ontdubbeld? Klinkt bekend trouwens. De geschiedenis lijkt zich weer eens te herhalen.
En: moet straks ook het antwoord op je vraag in ChatGPT anders worden als je in een ander land bent? Niet op inhoudelijke gronden, maar vanwege voorkeuren van de wetgever? Een wetgever die zo ‘eigen’ bedrijven en producten wil voortrekken en eigen culturele waarden en normen wil beschermen.
3 IDENTITEITSCRISIS: WIE OF WAT ZIJN WE EIGENLIJK?
Als het om AI gaat en eigenlijk ook om die andere ‘oorlogen’, zoals rond sociale media en privacy, komt het al snel neer op: ‘Dit overschrijdt onze normen.’ Maar wat zijn die normen eigenlijk? Dat moeten we wel weten. Als Nederland werken we bijvoorbeeld trots aan ‘onze eigen AI’: GPT-NL, veilig en conform onze eigen Europese waarden. Maar wat blijkt? Die waarden zitten elkaar in de weg. Niet alleen door de verschillen per land, maar ook vanuit een breder perspectief: je kunt niet volledig open zijn, innovatief blijven én binnen de kaders van de wet vallen. Je moet keuzes maken gaandeweg. Ook zijn er grenzen aan het streven naar opensourcetechnologie. Je moet er invloed op hebben om te kunnen checken of alles werkt conform de wet. Echter, hoe meer muurtjes, hoe minder transparantie, en dat wil je ook niet.
Ik sprak onlangs de TNO-productowner van GPT-NL hierover en zij gaf aan dat het GPT-NL-project wel eens kan vastlopen op dit vraagstuk. Een boeiende case dus voor wetgevers: grenzen aan de maakbaarheid? En dan hebben we het nog niet eens over de cultuurverschillen tussen landen en zelfs groepen binnen landen.
We kennen al praktische voorbeelden van protectionisme, zoals de Chinese Great Firewall en het Europese Gaia-X. Uiteraard zijn beide sterk verschillend. De Chinese versie focust sterk op internetcensuur en de Europese op een eigen digitale infrastructuur die kan concurreren met de big tech cloud-providers. De vraag blijft of democratische overheden wel in staat zijn om dergelijke technologische hoogstandjes te realiseren. Hoe eerzaam ook, het is lastig manoeuvreren in het web van die geschreven juridische en ongeschreven culturele wetten.
Versnippering
Toch is dat onze route. Net zoals de staat California een voortrekkersrol speelt in de Verenigde Staten bij het bevorderen van maatschappelijke en individuele rechten, positioneert de Europese Unie zich als een wereldleider op het gebied van privacybescherming en het behoud van culturele diversiteit. Hoe? Meer wetten. En begrijpelijk, want welke middelen heeft een land nog meer tegen iets ongrijpbaars als informatie en economische macht? Ik heb het niet voor niets over een informatieoorlog tussen USA en EUR. De culturele bedreiging is immers vooral door informatie (fake news, overspoeling met andere waarden, Hollywood, beïnvloeding door bad actors et cetera) en dus ook door generatieve AI. En door bedrijven die monopolistische rollen in het informatiedomein krijgen waardoor ze ongenaakbaar worden.
Dat steeds complexere web van wetten heeft consequenties. Goede en onprettige. Meta heeft reeds geruime tijd terug besloten bepaalde AI-modellen nog niet uit te rollen in Europa vanwege de AI Act. Nu is dat misschien niet verkeerd, Meta is immers een notoire dataschraper, maar ook privacykampioen Apple heeft aangekondigd dat hun AI vooralsnog niet in Europa komt wegens de onduidelijkheden in de wetgeving. Sec voor Europa is er al een eigen besturingssysteem op iPhones. Steeds meer snippers.
Micromanagement by law
Intussen blijft het wel apart dat ondanks alle bemoeienis de grootste bronnen van misinformatie – Facebook, Google en X – praktisch ongestoord hun gang kunnen blijven gaan, de mailspam onverminderd voortgaat en webbrowsen juist verworden is tot waden in cookies. De hamvraag is dus: hoe effectief is dat micromanagement by law eigenlijk? En waar zit het voordeel voor de gebruiker: de burger, de informatieprofessional?
Verandering van strategie lijkt geen optie. Voor de informatieprofessie betekent dat meer wetgeving en handhaving en waarschijnlijk een versnippering van platforms en standaarden, meer inzet van open source, een verder fragmenterend landschap van informatiebronnen, en met dat alles meer complexiteit van beheer en beveiliging.
Of gaan we mettertijd toch gewoon door op dezelfde voet, zoals dat al vele, vele jaren het geval is met zo ongeveer alle Microsoft-producten? iBestuur was er onlangs duidelijk over: ‘Overheden werken met IT-systemen die cruciale functies ontberen voor het aanpassen, verwijderen of blijvend opslaan van informatie. Het gevolg: ze overtreden de regels.’
4 AI IN DE USA
Terwijl Europa zich enigszins verschuilt achter juridische muren en de AI-bal voor zich uit lijkt te schuiven, gaat Amerika full speed verder. Zo investeert voortrekkersstaat California samen met AI-chipsgigant NVIDIA met veel fanfare in AI voor studenten, docenten en werknemers. Doel: nieuwe skills leren en betere carrièrekansen ontwikkelen, inclusief het opleiden van AI-specialisten voor de overheid. Want: ‘We’re in the early stages of a new industrial revolution that will transform trillion-dollar industries around the world.’
Dit jaar onthulde Amerika een trainingsprogramma voor staatsmedewerkers, organiseerde het een GenAI-top, bracht het een GenAI-toolkit uit voor staatsinkoop en startte het pilotprojecten om te onderzoeken hoe generatieve AI kan helpen bij het aanpakken van uitdagingen. Dat is een totaal andere benadering door een gidsland. (Overigens keurde het parlement van California eind vorige maand ook een wet goed die generatieve AI moet reguleren.)
Generatieve AI volgens PWC
Hoe dan ook is Amerika sowieso doortastender. Consultant PWC schrijft over die markt: ‘One year after ChatGPT hit the market, more than half of the companies we surveyed (54%) have implemented GenAI in some areas of their business’ en ‘Seventy-three percent of US companies have already adopted AI in at least some areas of their business’. Dat laatste was al in 2023. En PWC herhaalt het steeds vaker gehoorde standpunt dat succesvol gebruik van GenAI (generatieve AI zoals ChatGPT) start bij de medewerkers zelf, niet in de top van de organisatie. ‘It’s important to provide workers with incentives to not just use the new technology but to use it to reimagine their jobs.’ En, zeggen ze: die jobs gaan mettertijd ook stevig veranderen.
Verder zegt PWC over GenAI: ‘Het kan zeer ongestructureerde data scannen, lezen, samenvatten, vertalen, analyseren en oplossen – data die vastzitten in presentaties, strategiedocumenten, klantlogboeken en talloze andere documenten die je organisatie definiëren. GenAI kan dus een van de grootste uitdagingen voor veel bedrijven aanpakken: het verwerken van grote hoeveelheden complexe data en het genereren van inzichten hieruit.’ En: ‘GenAI will transform transformation.’ Klare taal en geen spoor van ingraven tegen vijanden.
5 INTUSSEN IN NEDERLAND
Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties hield onlangs een Regiotour AI & Algoritmes voor de overheid. Heel goed initiatief. Een belangrijke stap in AI-bewustwording. Tijdens de stop in Assen, en vooral het interactieve gedeelte bij de flipovers, raakte ik wel even in shock. De hoeveelheid betrokken partijen en initiatieven is overweldigend, terwijl invloeden uit de informatieprofessie schitterden door afwezigheid. De enige vakgenoot die ik ontwaarde tussen de deelnemers vroeg vertwijfeld waar de Archiefwet in dit alles was.
Mijn belangrijkste bemerkingen over die dag waren:
- Iedereen lijkt druk bezig met het eigen puzzelstukje. De warboel aan instrumenten, regelingen en partijen rond AI deed me afvragen of er geen AI was om daar helderheid in te brengen.
- Ook inhoudelijk is het speelveld enorm: van overheidsbrede modellen en praktische businesscases tot heel simpele persoonlijke toepassingen. Alle invalshoeken buitelden over elkaar heen.
- Zo ongeveer elke organisatie is bezig een eigen AI-model te ontwikkelen, ongeacht alle overeenkomsten onderling. Waar de ene organisatie vaart maakt, trapt de andere op de rem (een tikje ongerust naar de eerste kijkend).
- Wie is er eigenlijk verantwoordelijk binnen de organisatie? AI is een zaak voor de business, niet van ICT. (En terzijde: wie gaat over de informatiehuishouding?)
- Het algoritmeregister moet worden gevuld door overheidsorganisaties, terwijl de systemen veelal van leveranciers komen.
Kortom: onze overheden zijn van goede wil en stoppen echt veel energie in gecoördineerde inspanningen rond AI. Ook zijn ze trots op elke organisatie die een AI heeft aangemeld in het register, maar de ingeslagen weg oogt onwaarschijnlijk lang en complex. En ik herhaal: de vraag blijft of democratische overheden wel goed in staat zijn om dergelijke technologische innovaties te beteugelen dan wel te organiseren en te realiseren.
6 REALITYCHECK
Moeten we dan niets doen? Big tech zijn gang laten gaan? Kunstmatige intelligentie de wereld laten overspoelen met fake news? Niet onze waarden en normen hooghouden? Ik ben gelukkig geen politicus en ik beweer ook niet alle antwoorden te hebben, maar één ding weet ik wel: als je de buren vertelt hoe zij hun kinderen moeten opvoeden, krijg je heibel. En: het werkt averechts als jij verbiedt dat hun kinderen met de jouwe spelen. Er zijn gewoon grenzen aan de maakbaarheid, en soms werkt diplomatie beter dan ingraven en harde stellingnames.
Ik vrees dat overheden soms externe onderwerpen willen micromanagen terwijl belangrijke internevraagstukken alleen maar groeien. De informatiehuishouding binnen de overheid is nog nooit zo belangrijk geweest als de laatste jaren. Al die energie op wetgeving, archiving by design, grip op informatie … En nu gaat het met AI over de Toekomst van Informatie, is er een heel circus aan partijen en initiatieven opgetuigd, en wie zit niet om de tafel? De informatieprofessie.
En waar is de informatieprofessie zelf als de deur wordt opengezet zoals op de Regiotour AI? Raakt AI ons niet? Het is hoog tijd voor bewustwording binnen het vakgebied, en voor bewustwording van het vakgebied.
7 BOTTOMLINE: NIEUW KANSEN
Enfin, het zijn spannende tijden. En AI is maar een van de factoren in het krachtenveld. Het is ook een leerzame tijd die nieuwe vaardigheden vergt, met een versterkte focus op ethiek en culturele waarden en een enorme kennisopbouw. Het belang van betrouwbare informatie is nog nooit zo groot geweest en blijft toenemen. Screening, ontsluiting, beheer, kortom de kernvaardigheden van de informatieprofessie zullen des te meer op de proef worden gesteld. Wat een uitdaging! En cultuur komt weer op de agenda. Meer focus op erfgoed en andere culturele informatie, inclusief de ontsluiting van nog slecht toegankelijke bronnen. Het duo digitalisering & AI is onstuitbaar.
Ja, AI is maar een van de factoren in dit krachtenveld, maar het is misschien wel een van de weinige waar je zelf iets mee kunt, vooral met GenAI. Voor jezelf, persoonlijk, maar zeker ook voor je organisatie. Voor nu en zeker voor de toekomst.
De geschiedenis dreigt zich te herhalen: nieuwe versnippering, nieuwe silo’s, nieuwe prestigeprojecten. De informatie is weerloos en de enige die ervoor kan opkomen ben jij. Zorg dat je weet waarover je het hebt. Duik in AI. ChatGPT & Co zijn maar een muisklik verwijderd, en gratis. Mijmer erover, discussieer erover, laat je niet ontmoedigen. Doe het vooral met je team, ga samen op die ontdekkingsreis.
De voorgaande delen van deze serie lezen? Je vindt ze hieronder.
> Deel 1: Je staande houden ‘in de AI Wars’
> Deel 2: Manusje-van-alles en sparringpartner
> Deel 3: Impact AI op functies en taken in de informatieprofessie
> Deel 4: Magistrale magie – EU versus AI
> Deel 5: Drie praktijkgevallen: Interactie, Metadata en Structurering
> Deel 6: Nieuwe ambities en rollen voor de informatieprofessie
> Deel 7: Omgaan met AI – vier cases
> Deel 8: Met de snelheid van AI
Overzicht(je) van chatbots
- ChatGPT
- Google Gemini
- Meta AI
- HuggingChat (open source)
- Zapier AI Chatbot
- Microsoft Copilot (met Bing)
- Perplexity
- YouChat
- KoalaChat
- Jasper Chat
- MetaGPT
- Claude
- Ernie Bot
- Bloom
- Character.ai
De lijst is vele malen langer. Wil je weten hoeveel AI-tools er intussen zijn en wat die kunnen, check dan There’s An AI For That (TAAFT) voor een overzicht. Of kijk op AI Search.
Simon Been is directeur van het Papieren Tijger Netwerk en spreker/trainer/auteur over AI in het informatiedomein.
Deze bijdrage komt uit de papieren IP #6-2024. Het hele nummer kun je hieronder lezen of downloaden.