Zoeken
Linkedin Facebook-f Mastodon Rss

Deel 5 artikelenserie over AI – drie praktijkgevallen: Interactie, Metadata en Structurering

  • Archief

Door Simon Been

Wat is de invloed van AI op het informatiedomein? In een reeks artikelen wordt dit onderwerp belicht vanuit verschillende invalshoeken, waaronder activiteiten binnen het informatiedomein, veranderingen in de organisatieprocessen en consequenties voor de informatieprofessie zelf. Dit vijfde deel betreft een drietal praktijksituaties: generatieve AI in het onderwijs, bij de gemeente Amsterdam en bij de rijksoverheid.

We weten het al: in de hedendaagse informatiemaatschappij speelt artificiële intelligentie een cruciale rol in de transformatie van traditionele informatieprocessen. Vooral de inzet van de snel om zich heen grijpende generatieve AI biedt niet eerder gekende mogelijkheden voor het optimaliseren van het verkrijgen, beheren, delen en genereren van informatie, zeker ook binnen de overheid, het onderwijs en de culturele sector. En toch is het aantal bekende cases nog gering. De onlangs gehouden Heterdaadsessie AI in het Informatiedomein brengt daar verandering in. Uit de die dag in de raadszaal van de gemeente Zoetermeer gepresenteerde cases is een selectie gemaakt voor dit artikel. Het zijn: slimme chatbots in het onderwijs aan de Universiteit van Amsterdam (UvA)/het Amsterdam UMC (AUMC), de digitale transformatie bij het Stadsarchief Amsterdam en AI-gedreven innovaties bij Nederlandse ministeries door JoinSeven.

CASUS 1

Interactie: slimme chatbots in het onderwijs – innovatie aan de UvA/het AUMC

‘Kunstmatige intelligentie is een vriend die, als jij een onderwijsvraagstuk hebt, jou als een collega helpt bij het oplossen’

Tom Broens, hoofd van het Teaching & Learning Centre (TLC) van het Amsterdam UMC, geneeskundefaculteit UvA, windt geen doekjes om de cruciale rol van AI in het onderwijs. Met ongeveer 2.500 studenten in de geneeskunde en een bredere academische gemeenschap van 40.000 bij de UvA, heeft AI, en hebben in het bijzonder slimme chatbots, een significante impact op onderwijsmethoden. Broens illustreert hoe AI niet alleen onderwijsvraagstukken adresseert, maar ook een nieuwe dimensie van interactie en personalisatie in het leerproces introduceert. Hij noemt AI ‘een vriend die, als jij een onderwijsvraagstuk hebt, jou als een collega helpt bij het oplossen’. En: ‘Speel een uurtje met ChatGPT en je voelt je als een holbewoner die voor het eerst vuur ziet.’

‘Gevaar, gevaar, help, help’

Deze technologieën worden gezien als potentieel revolutionair, met het vermogen om onderwijsuitdagingen op te lossen door te fungeren als een assistent naast de docent. ChatGPT, gelanceerd in december 2022, heeft reeds indrukwekkende capaciteiten getoond, van het beantwoorden van complexe vragen tot het genereren van inhoud die menselijke interactie nabootst. De kernvraag die Broens stelt is of generatieve AI, zoals slimme chatbots, een vloek of een zegen vormt voor het onderwijs. Deze vraag roept gemengde reacties op onder onderwijsprofessionals. Zelf ziet hij AI mogelijk als de volgende stap in onze evolutie, hoewel de algemene reactie meer gericht is op de potentiële gevaren: ‘Gevaar, gevaar, gevaar, help, help, help. Prachtig, maar zeer risicovol. Beter vermijden.’

Augmented intelligence

Het kan echter anders, zo weet hij. Een bot kan prima worden ingezet als tutor bij het leren, als augmented intelligence, als tentamengenerator of zelfs als 24/7 beschikbare simulatiepatiënt. Mogelijkheden genoeg. ‘Het probleem zit hem in hoe wij toetsen.’ Gesuperviseerde toetsen gaan goed, maar de uitdaging ligt bij de ongesuperviseerde. Broens pleit voor het ontwikkelen van alternatieve toetsmethoden daarvoor, waarmee al positieve ervaringen zijn opgedaan (waaronder programmatisch toetsen). Deze benaderingen bevorderen de ontwikkeling van vaardigheden die studenten voorbereiden op een snel veranderende arbeidsmarkt zonder de essentiële waarde van menselijke interactie en traditionele onderwijsmethoden uit het oog te verliezen. ‘We hebben personeelstekort en vergrijzing’, voegt hij toe.

Academische integriteit

Dus: wat is de toekomstige rol van docenten en welke onderwijstaken kunnen door AI worden overgenomen? Er vindt een kritische verkenning plaats, ook van de ethische en praktische implicaties. En ja, er zijn begrijpelijke zorgen over academische integriteit en de noodzaak om studenten te leren hoe ze verantwoordelijk kunstmatige intelligentie kunnen gebruiken. Een voortdurende dialoog tussen onderwijsprofessionals, studenten en technologieontwikkelaars is dan ook cruciaal, maar aan Broens te horen, is AI inmiddels in vaste dienst.

CASUS 2

Metadata: innovatie in archiefbeheer – de digitale transformatie van Stadsarchief Amsterdam

‘Een archief is eigenlijk de allerleukste speeltuin om aan de slag te gaan met data, analyse en kunstmatige intelligentie’

Marc Holtman (hoofd toegankelijkheid en digitale innovatie) en Pauline van den Heuvel (archivaris) van Stadsarchief Amsterdam demonstreren de kracht van AI in de transformatie van archiefbeheer. Bij een archief dat vijftig kilometer papier omvat gebruiken ze AI en handwritten text recognition (HTR)-technologieën om de enorme hoeveelheid informatie doorzoekbaar en toegankelijk te maken voor een breed publiek. Dit proces transformeert niet alleen de manier waarop historische gegevens worden geraadpleegd, maar opent ook nieuwe wegen voor onderzoek. En het brengt het einddoel dichterbij: de héle collectie digitaal beschikbaar stellen, van kersvers tot zeer belegen. ‘We zijn heel hard op weg’, aldus Holtman.

De uitdagingen van archiefdigitalisering zijn niet gering: het papieren archief, documenten ‘van de veertiende eeuw tot vorige week’, een indrukwekkende collectie die de geschiedenis van Amsterdam beslaat, is onderhevig aan strikte wetgeving zoals de Archiefwet en AVG. Vaak is ook sprake van een historisch handschrift dat moeilijk te ontcijferen is. En toch zegt Holtman enthousiast: ‘Een archief is eigenlijk de allerleukste speeltuin om aan de slag te gaan met data, analyse en AI.’

HTR-tool Transkribus

Door het digitaliseren en indexeren van documenten, met name in het project Alle Amsterdamse Akten en dankzij het gebruik van het platform Vele Handen, heeft het Stadsarchief al aanzienlijke vooruitgang geboekt. Als je zo’n band met aktes openslaat, zie je dat een deel van de tekst is geschreven en een deel is gedrukt. Ook staan er allemaal namen in, en iedereen wil kunnen zoeken op die namen. Maar hoe regel je dat? Vrijwilligers spelen een cruciale rol in het transcriberen van documenten, maar een van de meest opmerkelijke successen is het gebruik van Transkribus, een tool die gespecialiseerd is in HTR. Gelukkig waren er genoeg vrijwilligers om het model te trainen, want inmiddels kan het oude handgeschreven documenten vertalen naar digitale teksten. Van den Heuvel: ‘We kunnen nu zeggen dat we een soort zeventiende-eeuws beschaafd Nederlands heel goed kunnen laten lezen.’

Hulp van ChatGPT

Dat is ook het moment waarop ChatGPT in beeld komt: om te helpen bij het structureren en interpreteren van die documenten, waardoor samenvattingen, vertalingen en zelfs herkenning van entiteiten zoals namen en functies mogelijk worden. Ook bij het archief van de Burgerlijke Stand van Amsterdam kwam na het HTR’en ChatGPT te hulp. De AI overtrof alle verwachtingen. ‘De combinatie van die large language models met de output van de handwritten text recognition blijkt een heel sterke.’ Na een experiment met ‘Doe maar naar JSON-LD. Zet de data maar meteen in een leesbaar format. Geef maar de coördinaten van een adres, als je toch bezig bent’ dansten ze om de tafel.

Hierdoor wordt tevens een nieuwe vorm van historisch onderzoek mogelijk, waarbij documenten niet alleen geraadpleegd kunnen worden voor hun inhoud, maar ook geanalyseerd kunnen worden voor grotere historische trends en patronen. Zo worden data uit het verleden gebruikt voor problematiek in het hier en nu. Denk aan het onderzoek van de Radboud Universiteit naar doodsoorzaken, dat relevant was tijdens de coronaperiode, en de peilboekjes met waterstanden die het KNMI gebruikt voor het maken van klimaatmodellen.

Nutsvoorziening voor informatie

Maar de Amsterdamse ambities reiken verder. Holtman en Van den Heuvel benadrukken de rol van archieven als een ‘nutsvoorziening voor informatie’, waarbij een archief niet alleen dient als bewaarplaats van het verleden, maar ook als een actieve facilitator van onderzoek, onderwijs en zelfs actuele stadsplanning. Door de combinatie van traditionele archiefpraktijken met digitale innovaties streeft het team ernaar om de gehele collectie digitaal beschikbaar en doorzoekbaar te maken, dus ook actuele documenten, waardoor de kloof tussen verleden en heden wordt overbrugd. Nog meer informatie daarover volgt op 22 april als het Stadsarchief de deuren opent voor andere informatieprofessionals in samenwerking met het Papieren Tijger Netwerk.

CASUS 3

Structurering: AI-gedreven ondersteuning bij ministeries

‘Een traditionele zoekmethode gecombineerd met retrieval augmented generation is beter dan klakkeloos kiezen voor ChatGPT’

Bart Geurts van JoinSeven belicht hoe AI wordt ingezet om de efficiëntie van parlementaire processen te verbeteren. Met een focus op het versnellen en verfijnen van het beantwoorden van Kamervragen, illustreert hij hoe AI de werkdruk bij ambtenaren kan verlichten door relevante informatie snel toegankelijk te maken. Het belang is groot, want de tijdsdruk bij Kamervragen is ontzettend hoog, evenals de benodigde nauwkeurigheid en … je doet het als ambtenaar naast je werk. Ook is de informatie verspreid op allerlei plekken, denk aan Google, lokale mappen, Officiële Bekendmakingen, Tweede Kamer en domeinspecifieke online databanken. Geurts’ bedrijf, gespecialiseerd in intelligente dataoplossingen, kreeg die opdracht uiteraard binnen allerlei veiligheidsmarges. Want ja, de uitdagingen op het gebied van informatiebeheer binnen de overheid zijn complex, mede door de vereisten van wetgeving, openheid en transparantie. 

Black box ontsluieren

Geurts benadrukt het belang van een solide fundament voor AI-projecten, waarbij niet alleen de technologie zelf, maar ook de juiste toepassing ervan centraal staat. Hij vindt het belangrijk om de zogenaamde ‘magische’ black box van AI te ontsluieren en de werking ervan transparanter te maken. In dat verband waarschuwt hij tegen klakkeloos verkiezen van ChatGPT boven ‘gewone’ AI: ‘Wat je nu vaak ziet, en zeker sinds ChatGPT, is dat we een probleem zoeken voor een oplossing in plaats van dat we zoeken naar een oplossing voor een probleem.’ ChatGPT heeft tenslotte beperkingen en keerzijdes. In zijn ogen is een traditionele zoekmethode gecombineerd met een retrieval augmented generation (RAG)-systematiek meermaals beter. In dat geval wordt een onderscheid gemaakt tussen de data (die komen uit een schone interne database) en de gebruikersinterface (de AI die de verkregen informatie op een passende manier aanbiedt). De AI ‘besmet’ dan de antwoorden niet met vooroordelen of andere ongewenstheden, zeer belangrijk in de context van parlementaire processen.

Succesfactoren voor AI-projecten

Geurts schetst zes cruciale factoren die het succes van AI-projecten bepalen. Deze omvatten het identificeren van een sterke use case, het zorgen voor een degelijke basis, het kiezen van een geschikt AI-model, bewustzijn rondom ethische overwegingen, validatie van de resultaten, en de implementatie en adoptie van de technologie binnen de organisatie. Bij het project Kamervragen wordt Codi gebruikt als geavanceerde AI-zoekmachine. Dit systeem integreert diverse databronnen en maakt gebruik van zowel vectorgebaseerde als traditionele zoekmethoden om relevante informatie snel toegankelijk te maken. Generatieve AI speelt hierbij een rol in het genereren van samenvattingen en het attenderen op relevante ontwikkelingen binnen specifieke domeinen. De focus ligt niet op het vervangen van menselijke inzet, maar op het ondersteunen en versterken ervan door de efficiëntie te verhogen en inzichten te verdiepen.

Toekomstvisie en rol informatiemanagement

Kijkend naar de toekomst van AI binnen overheidsprocessen, vindt Geurts dat metadata en de juiste kenmerking van documenten essentieel blijven voor het effectief inzetten van AI. Hij wijst op de noodzaak van informatiemanagement om een brug te slaan tussen technologie en praktische toepassing, met name in het tunen van AI-modellen voor specifieke use cases. ‘Informatiemanagement dat snapt hoe onze hele documentstructuur in elkaar zit en welk type documenten ongeveer welke inhoud bevatten, zou daar zeker bij kunnen helpen.’

Menselijke element essentieel

De cases zijn weliswaar divers, variërend van onderwijsinnovatie en archiefdigitalisering tot optimalisatie van overheidsprocessen, maar een gemeenschappelijk thema is de inzet van AI én de noodzaak om AI transparant en toegankelijk te maken. Stadsarchief Amsterdam en Geurts benadrukken allebei de cruciale rol van metadata en structurering voor het effectief inzetten van AI, terwijl de case van UvA/AUMC de persoonlijke en interactieve dimensies van AI in het onderwijs verkent.

Deze ervaringen liegen er niet om: de integratie van AI binnen de informatieprofessie biedt substantiële voordelen voor efficiëntie, toegankelijkheid en personalisatie. De cases tonen aan dat succesvolle implementatie van AI een heldere use case vereist, een slimme aanpak en begrip van meer ethische implicaties. Geruststellend: terwijl AI de potentie heeft om de informatieprofessie fundamenteel te transformeren, blijft het menselijke element essentieel voor het waarborgen van relevantie, nauwkeurigheid en betekenis in de digitale transformatie. In elk geval nu nog. Broens’ observatie – ‘AI heeft heel wat stof doen opwaaien bij ons’ – onderstreept dat de integratie van AI zowel uitdagend als verrijkend is.

Extra bronnen (buiten die in de tekst)

De voorgaande delen van deze serie lezen? 
Je vindt ze hieronder.
> Deel 1: Je staande houden ‘in de AI Wars’
> Deel 2: Manusje-van-alles en sparringpartner
> Deel 3: Impact AI op functies en taken in de informatieprofessie
> Deel 4: Magistrale magie – EU versus AI

Overzicht(je) van chatbots

De lijst is veel langer. Heb je een tip voor een goede, handige chatbot? Mail naar redactie@informatieprofessional.nl en we voegen deze toe aan de lijst die we publiceren in de volgende editie van IP.

Simon Been is directeur van het Papieren Tijger Netwerk en spreker/trainer/auteur over AI in het informatiedomein.

Deze bijdrage komt uit de papieren IP #2-2024. Het hele nummer kun je hieronder lezen of downloaden.

IP #2-2024 compleetDownloaden

Nieuwsbrief IP

Op de hoogte blijven van nieuws over je vak en van ontwikkelingen in informatie, data, management, digitalisering en informatietechnologie? Schrijf je in voor de nieuwsbrief van IP.

© 2026 Alle rechten voorbehouden