Door Simon Been
In het overzichtsartikel in de vorige IP werden vervolgartikelen aangekondigd over de impact van AI op persoonlijke activiteiten, organisatieprocessen en de informatieprofessie. Laten we in dit deel 2 van de serie starten met de (on)mogelijkheden voor alledaagse activiteiten. Want die maken duidelijk aan welke knoppen je zoal kunt draaien bij AI’s als ChatGPT en Bard, en welke lering je daaruit kunt trekken. Zonder een gevoel daarvoor wordt praten over de impact op de organisatie en de professie wel erg theoretisch.
Eerst nog even een korte reminder: waarom al die AI-ophef? Kunstmatige intelligentie is bepaald niet nieuw. Elke smartphone of andere computer zat er al vol mee, net als allerlei software en diensten, van Netflix tot Tesla en van drones tot robotchirurgie. Vooral dit jaar lijkt er een dam te zijn doorgebroken. We worden overspoeld door AI-innovaties, met name op het gebied van generatieve AI. Generatief om te benadrukken dat AI’s getraind zijn en de originaliteit missen om creatief te zijn. Een onderscheid dat voor vele gebruikers academisch is.
2023 is in mijn optiek het nieuwe jaar nul voor het informatiedomein en dus eigenlijk voor iedereen. Na data zijn nu ook tekst, geluid en beeld digitale speelballen geworden, en alle grote spelers doen mee aan deze AI-race. Van Amazon, Facebook en Google tot Microsoft en OpenAI. Waarom? Het wordt gezien als misschien wel de grootste businessopportunity van dit decennium. AI als orakel, wereldontwrichter en goudmijn ineen. Alle kaarten worden opnieuw geschud. Het gaat sneller en sneller.
Kansloze race tégen AI
Begin dit jaar gebruikte ik nog Sonix, een gerenommeerde webservice die gesproken woord omzet in geschreven woord. Daar was ik erg blij mee, totdat ik MacWhisper ontdekte. Vergelijkbaar met Sonix, maar dan met state-of-the-art AI. Bijna alles doet deze app beter: interpunctie, opschonen en woordherkenning, en dat op je eigen computer, je gegevens gaan niet de wereld rond. Lering: gerenommeerd bedrijf of niet, als de klant iets beters ontdekt dat ook nog goedkoper is, dan heb je een probleem. En laten we wel wezen: alle producten en diensten die werken met tekst staan vandaag op de lijst van ‘bedreigde diersoorten’. Hetzelfde geldt voor geluid en beeld, zowel qua herkenning als qua creatie.
Is het erg, dat wankelen en vaak instorten van soms monumentale bouwwerken? In elk geval is het hoe het is. We noemen dat vooruitgang, ook al is het voor sommigen ‘uitgang’.
Uiteraard is de MacWhisper-app maar een voorbeeld en waarschijnlijk iets waar je niet direct aan denkt. Tenslotte zijn bijna alle ogen gericht op ChatGPT en diens broers en zussen. Want ook zonder speciale apps als MacWhisper zijn deze al reuze krachtig. Sterker nog: je gaat je afvragen of die losse apps binnenkort nog wel nodig zijn. Ook nu kun je al tegen ChatGPT praten en kan deze bot terugspreken met een stem naar keuze, zelfs die van jezelf. Voor al die losse apps is het een race tegen de klok om bekend te worden en relevant te blijven.
Algemene chatbots
Laten we eens kijken naar de algemene chatbots en naar wat ze jou persoonlijk kunnen brengen. We kennen inmiddels ChatGPT (versie 4 komt nog steeds als beste uit de tests), Bard, MetaGPT (niet van Meta), Meta AI, Perplexity, Claude, Jasper en nog vele andere, inclusief open source zoals het Europese Bloomz (zie ook het kader met lijstje). En vergeet het Chinese Ernie niet, van Baidu. Elk hiervan heeft ook nog eens een versienummer dat maar blijft oplopen. Steeds komt er iets nieuws of beters bij. Denk maar aan beeldherkenning door Bard en ChatGPT.
Zelf heb ik een ChatGPT 4-abonnement omdat wordt beloofd dat bij een betaalde versie je privacy gewaarborgd is en je meer functionaliteit hebt. Als ik de antwoorden vergelijk met die van andere AI’s, zal ik ‘4’ niet snel verlaten, maar de gratis 3.5-versie en Bard zijn ook prima om mee te experimenteren. En die privacy dan? Je kunt bij de betaalde versie inderdaad instellen dat jouw chats niet worden gebruikt voor training van het model, maar dat vergt dat je de chathistorie uitzet. Ik kan me niet voorstellen dat een professioneel gebruiker dat zal doen.
Wist je dit?
Afbeeldingen genereren op basis van tekst was al een paar jaar mogelijk, maar nu gaat de kwaliteit met enorme sprongen vooruit, net als de gebruiksvriendelijkheid. Ook hier zie je: naast de gespecialiseerde diensten storten dealgemene bots zich erop. Kijk maar op de Search Labs-pagina van Google (en zie daar ook andere nieuweontwikkelingen, deels US only).
OpenAI komt met ‘agents’, een soort softwarerobotjes die dingen voor je regelen in andere apps. MetaGPT heeft al een variant hierop waarmee de AI een compleet softwarebedrijf wordt en de ontwikkeltaken opsplitst en delegeert aan zichzelf. Mind blown.
En wist je dat ChatGPT wel de meest gebruikte AI is, maar dat een totaal onbekende speler ongeveer net zo populair is? Deze heet Character.ai, waarmee je ‘in gesprek’ kunt met ontelbare verschillende persoonlijkheden, van Napoleon tot Bilbo Baggins, en met professionals zoals een psycholoog of bibliothecaris. Moet je echt proberen.
Voordeel en nut
Het is wel duidelijk: het oude ‘zoek & vind’ transformeert in dit AI-tijdperk naar ‘vraag & antwoord’, en er is maar een manier om een beeld en gevoel daarbij te krijgen: experimenteren. Gewoon aan de slag gaan en leren. Er gaat een wereld voor je open. Maar wat vraag je dan? Starten met een blanco scherm kan zelfs de meest ervaren schrijver blokkeren. Hieronder een paar suggesties – met toenemende innerlijke spanning:
- ‘Waarom zijn de bananen krom?’
- ‘Hoe kan ik AI gebruiken in mijn eigen werk?’
- ‘Wat zijn interessante Europese casestudies over AI voor informatiebeheer (idem voor kennismanagement et cetera)?’
- ‘Wat zijn kansen en bedreigingen van AI voor informatieprofessionals zoals in informatiebeheer, informatiemanagement, archief, communicatie, bibliotheek?’
Ja, gewoon in het Nederlands. Je ontdekt vanzelf:
- Een AI ‘weet’ waanzinnig veel, in bijna alle disciplines.
- Leest, schrijft, luistert, spreekt, ‘begrijpt’ beelden en genereert beelden.
- Neemt daarmee veel tekstwerk uit handen.
- Kraakt complexe vragen en is een pro in ‘meedenken’.
- Vertaalt als de beste.
- Gaat je redden bij lastige deadlines.
Nadeel en nukken
Laat je echter niet misleiden door de ogenschijnlijk superbe antwoorden, want jouw vraagstelling heeft grote invloed op het antwoord. De juiste vragen stellen blijkt een kunst. Zo voeg ik bij de laatste vraagsuggestie hierboven niet voor niets een paar afdelingsnamen toe. Het begrip ‘informatieprofessional’ wordt door ChatGPT erg breed uitgelegd, inclusief alle ICT-functies. Zo kun je nog veel verder gaan met het uitsluiten van misverstanden. Dus:
- Maak de vraagcontext duidelijk. Kader je vragen goed in.
- Gebruik duidelijke en beknopte taal.
- Speel met verschillende commando’s (prompts).
- Vraag door, verfijn je vraag en wees je bewust van definitie-interpretaties.
- Blijf alert op vooroordelen en taal- en cultuurverschillen (AI’s zijn meestal made in USA).
- Evalueer de kwaliteit van het antwoord, eventueel bij een andere AI.
Vergeet die laatste tip niet, want soms is het antwoord gewoon niet goed: ‘gehallucineerd’ of domweg fout. Kennis en verstand zijn nu eenmaal verschillende zaken. Hoe wijs een AI ook klinkt, het is niet meer dan een computer die in plaats van cijfers nu woorden verwerkt. Wijs? Niet echt. En zelfs met cijfers maakt de AI zo nu en dan nog fouten. Tot voor kort haalde ChatGPT bijvoorbeeld op verzoek de prachtigste quotes uit teksten die niet klopten en geen letterlijke citaten waren. Zo valt er nog veel te ontdekken.
Beter en beter?
Er komen veel nieuwe functionaliteiten bij en de nukken nemen af. Dat heeft veel effect op het gebruik van prompts. Wie werkt met beeldgeneratoren zoals Dall-E, Midjourney en NightCafé interpreteert ‘prompt’ vaak als een term die de AI een onmiskenbaar commando geeft, zoals het woord ‘Picasso’ of ‘hyperrealistic’. Hoe spartaanser en botter, hoe beter. Gewoon maar een vraag intikken levert vaak onbevredigende beelden op. Een soortgelijke denkwijze was in het begin ook gebruikelijk en nodig bij de taal-AI’s, maar inmiddels werkt het ook heel goed om gewoon van je af te praten tegen je chatbot. Zelfs als je onduidelijke zinnen zegt die in je hoofd rondgaan terwijl je je eigen gedachten nog vormt. Het zal je verbazen hoe goed de bot die rammelende vraagtekst in taal omzet, begrijpt en beantwoordt.
De AI-goeroes zijn dan ook verdeeld: sommigen zweren nog steeds bij uiterst beknopte en gedetailleerde vraagstellingen en anderen praten wat van zich af en sturen zo nodig later bij. Beide methoden hebben voor- en nadelen. En de interpretatie van woorden blijft een aandachtspunt.
AI voorkennis geven
Wat sowieso goed werkt is de AI voorkennis geven. Je kunt voor elke vraag een nieuwe chat starten, maar als je in dezelfde chat blijft, ‘onthoudt’ de AI de hele keten van vraag en antwoord. Dat maakt dat doorvragen op hetzelfde thema goed werkt. Zie daarvoor meer onder het kopje ‘sparringpartner’.
Er is echter ook een fundamentelere manier om je AI voorkennis te geven: de custom instructions zoals ChatGPT het noemt, een instelling die effect heeft op alle chatgesprekken die je gaat voeren. Je geeft daar informatie over jezelf, zoals je functie, organisatie en interesses, waardoor de AI gerichter antwoord kan geven. Je kunt ook intikken hoe je wilt dat de AI jou antwoord geeft. Ook iets om mee te experimenteren.
Actualiteit
Actueler is beter. Of misschien ook niet. Steeds meer AI’s pretenderen up-to-date te zijn, maar dat is vooralsnog natuurlijk onmogelijk, zelfs voor de super scraper Google. Het internet is te groot en dijt te snel uit, en juist de betrouwbaarste bronnen drogen een voor een op door juridische geschillen. Maar de antwoorden van Bard op actuele vragen zijn inmiddels veel beter dan een paar maanden geleden. Je kunt zelfs vragen: ‘Wat zijn actuele nieuwtjes volgens de NOS’ en een deels goed antwoord krijgen.
Helaas staan er in het antwoord dat ik krijg ook oude berichten die worden verkocht als nieuw, inclusief foute data. Ook de cryptische kop: ‘De KNVB heeft dinsdagavond de KNVB Beker gewonnen’ geeft te denken. Eigenlijk hebben we het hier dus over fake news: geloofwaardig door de schijn van legitimiteit en brokken juiste informatie, maar als geheel onbetrouwbaar. Check, check, double-check.
Praktische ervaringen
Misschien heb je een heldere vraag gesteld en een duidelijke context gegeven, maar krijg je een veel te saai, te complex en/of te lang/kort/gedetailleerd et cetera antwoord om goed te kunnen gebruiken. We kennen de discussies over taalniveaus. Heel hot: begrijpelijke overheidstaal is een must. Dat soort zaken speelt ook bij AI. Het gaat bij het gewenste antwoord niet sec om de informatie zelf, maar ook om bijvoorbeeld taal, toonzetting, detaillering en stijl. In je vraagstelling kun je dat gelukkig specificeren, zoals ‘gebruik gewone spreektaal maar wees beknopt’, of ‘wees overtuigend’.
Dat gaat ver. Je kunt vragen om een tekst samen te vatten, te vereenvoudigen of te vertalen naar zes bullet points, maar ook om een poëtisch of juist kritisch antwoord. En zelfs een antwoord in de stijl van een bekende schrijver of andere professional. Voer voor juristen.
Kijk wel uit hoe ver je de knop omdraait. Je kunt vragen: ‘Beantwoord dit in honderd woorden, zakelijk en beknopt’ en blij zijn met het resultaat, maar als je aan je typering het woordje ‘kritisch’ toevoegt, kan de boodschap aardig veranderen. Dat geldt nog meer als je sterkere termen gebruikt zoals ‘gefrustreerd’. Probeer maar. Hilarisch – of juist zorgwekkend.
Sparringpartner
AI’s zijn echte manusjes-van-alles. Als het gaat om taal – we hebben het tenslotte over de zogenaamde conversational AI’s – zijn de mogelijkheden bijna onbeperkt: van research en vertalingen tot samenvatten en zelfs creatief schrijven, inclusief hele romans, geschreven en gesproken. Extra interessant is AI als sparringpartner of leraar. Je kunt ermee brainstormen, je ideeën aanscherpen en toetsen, ordening aanbrengen in hoofd- en bijzaken en zelfs logische modellen ontwikkelen. Neem het vraagstuk ‘Hoe kan ik AI gebruiken in mijn eigen werk?’ Als je AI voldoende voorkennis heeft gekregen, kan deze een antwoord geven waar vast wat goudklompjes in zitten. Dan kun je inzoomen op zo’n klompje en bijvoorbeeld vragen om voorbeelden of best practices. Ook kun je ideeën opperen voor jouw situatie en om reacties vragen. Hoe meer je ermee stoeit, hoe meer het gaat leven.
Opsplitsen in deelvraagstukken
Zelf orden ik mijn gedachten graag met AI. Als je dat uitprobeert, ontdek je dat er veel verschillende invalshoeken zijn om een onderwerp of vraagstuk op te splitsen in deelvraagstukken. AI komt met een suggestie, maar belangrijk is dat jij zelf de baas blijft.
Je kunt gerust vragen: ‘Wat zijn de belangrijkste uitdagingen en best practices bij het implementeren van een effectieve informatiebeheerstrategie in organisaties?’ Voor je ogen ontspint zich een hele lijst met punten, van management commitment tot governance en de complexiteit en kwaliteit van data. Vraag dan gerust: ‘Hoe kun je de betrokkenheid van stakeholders verbeteren.’ En zo dieper en dieper. In dezelfde chat kun je ook teruggrijpen op andere genoemde punten.
Of vraag: ‘Hoe kan AI bibliotheken helpen bij de vele uitdagingen en vraagstukken?’ Het regent suggesties, van automatische categorisatie en indexering tot detectie van misinformatie. Vraag door.
Je kunt ook inzoomen op functies of taken: ‘Wat zijn belangrijke uitdagingen voor documentalisten?’ Je krijgt: bijblijven, roldefinitie, metadata, compliance, noem maar op. Vraag door.
Wat wil jij eigenlijk, als mens?
Wellicht ontdek je dat je de invalshoek van de AI te breed vindt of te veel gefocust op onderwerpen waar je zelf weinig grip op hebt of zelfs wilt hebben. Het duizelt je misschien. Dan wordt het interessant: je gaat keuzes maken. Ga je meepraten over onderwerpen buiten je comfortzone of er in elk geval je eigen beelden over vormen, of concentreer je je puur op waarin je je thuis voelt? Elke verdiepingsvraag is een gewetensvraag. Welke prioriteiten stel je?
Je kunt natuurlijk zeggen: ‘Het duizelt me. Welke prioriteiten zou ik moeten stellen als ik verantwoordelijk zou zijn voor …’ – vul maar in. En je krijgt een helder antwoord. Het blijft echter jouw keuze. Het allerboeiendst is om je eigen keuzes en inzichten voor te leggen aan de AI en te vragen wat die ervan vindt. Of er gaten in je redenering zitten bijvoorbeeld. Geloof me: je beeld verandert, wordt scherper en je krijgt steeds meer macht over de materie.
Gezamenlijke ontdekkingsreis
Je ziet het al: AI barst van het potentieel, en dan hebben we het nog niet eens over toepassing op het niveau van je afdeling of organisatie. Het bovenstaande is primair voor persoonlijk gebruik.
AI gaat voor informatieprofessionals een belangrijke rol spelen. Veel dingen veranderen: de professie, de kernprocessen en de persoonlijke taken. Het is zaak om iedereen mee te nemen in deze ontwikkeling en om relevante toepassingsscenario’s te identificeren en in te zetten. Pure informatieoverdracht volstaat hier niet bij. Experimenteer. Organiseer en volg workshops. Zet een projectgroepje op. Zet het écht op de agenda. Zie het als een gezamenlijke ontdekkingsreis en ontdek je eigen antwoorden, met elkaar. Wacht niet totdat het management of ICT je gaat vertellen wat er moet gebeuren. Dan heb je geen cultuurverandering, maar een cultuurshock.
Zorg voor een mix van informatie, experimenteren, geleide bewustwording en ontdekken van praktische doelstellingen. Maak daar uren en dagen voor vrij. Alleen zo kunnen jij en je collega’s in vrij korte tijd groeien én enthousiast worden over de AI-ontdekkingsreis.
> In het vorige nummer, het digitale magazine IP #7, kon je deel 1 van deze serie lezen (Je staande houden ‘in de AI Wars’).
Overzicht(je) van chatbots
- ChatGPT
- Google Bard
- Meta AI
- HuggingChat (open source)
- Zapier AI Chatbot
- Microsoft Bing AI
- Perplexity
- YouChat
- KoalaChat
- Jasper Chat
- MetaGPT
- Claude
- Ernie Bot
- Bloomz
- Character.ai
De lijst is veel langer. Heb je een tip voor een goede, handige chatbot? Mail naar redactie@informatieprofessional.nl en we voegen deze toe aan de lijst die we publiceren in de volgende editie van IP.
Simon Been is directeur van het Papieren Tijger Netwerk en spreker/trainer/auteur over AI in het informatiedomein.
Deze bijdrage komt uit de papieren IP #8-2023. Het hele nummer kun je hieronder lezen of downloaden.