Sinds 1 februari 2018 werkt Maaike Verberk als directeur van DEN Kennisinstituut Cultuur & Digitalisering. In een interview vertelt zij over de andere invulling van DEN’s taak richting de kunstensector. ‘OCW ondersteunt onze gedachte dat de kansen van digitalisering breder zijn dan alleen archivering.’
Door: Ronald de Nijs
Wat meteen opvalt is de plek van haar werkkamer. In tegenstelling tot haar voorganger, Marco de Niet, heeft Maaike Verberk gekozen voor een centraler gelegen plaats op de verdieping waar DEN huist. ‘Hier ben ik voor iedereen goed zichtbaar. En dat is wel zo handig als je nieuw bent,’ zegt Verberk.
Maaike Verberk studeerde Bedrijfskunde aan de Rijksuniversiteit Groningen, en ontdekte na een paar jaar dat een managementfunctie in de cultuursector haar aantrok. Daarom besloot ze tevens de studie Kunst en Kunstbeleid (de voorloper van Kunsten, Cultuur en Media) te gaan doen. ‘Vakken als kunstgeschiedenis en theaterwetenschap waren voor mij een feestje.’ Na het afronden van beide studies vervulde ze verschillende beleidsfuncties bij de lokale en provinciale overheid. Vervolgens trok ze ‘het veld’ in en ging als manager aan de slag bij diverse kunstinstellingen. Voor haar komst bij DEN werkte ze als zakelijk leider van Toneelgroep Amsterdam. ‘Toen duidelijk werd dat de fusie van Toneelgroep Amsterdam en de Stadsschouwburg Amsterdam voor mijn rol niet zo gunstig zou zijn, ben ik om me heen gaan kijken.’
Kende je DEN toen je ging solliciteren?
‘Voor mijn sollicitatie had ik nog niet eerder van DEN gehoord. Maar toen ik me erin ging verdiepen, vond ik de opdracht van DEN, namelijk het verbinden van de mogelijkheden van digitalisering en de kunsten, meteen interessant. Mijn ervaring bij het internationale Art&Technology festival STRP komt ook van pas. Ik weet dat de combinatie “podiumkunstensector en innovatieve mogelijkheden van digitalisering in de werkprocessen” niet voor de hand ligt. Jonge kunstenaars werken eerder met open source-middelen en stellen het eindresultaat onder creative commons en dus vrijelijk beschikbaar. Maar grotere theatergezelschappen bijvoorbeeld zijn vaak nog niet zover.’
Jouw achtergrond kwam goed van pas?
‘Ik heb een groot netwerk in de kunstensector en ik denk dat het ons heeft geholpen om het afgelopen jaar stappen te zetten.’
Voordat we op die stappen overgaan – kun je de opdracht van DEN vanuit het ministerie van OCW toelichten?
‘De meeste mensen kennen DEN uit de tijd dat we ons uitsluitend richten op de erfgoedsector. In een periode van circa vijftien jaar hebben we op het gebied van digitalisering samen belangrijke stappen gezet, vooral op het gebied van beheer en behoud, want dat was urgent in de sector. Toen ik bij DEN kwam, had het Netwerk Digitaal Erfgoed (NDE) inmiddels vorm gekregen – en dat betekende dat we uitvoerende taken zoals de doorontwikkeling van de DERA (Digitale Erfgoed Referentie Architectuur) of standaarden aan het NDE konden overlaten. Dat gaf ons meer ruimte om de aandacht te focussen op de kunstensector, die we sinds 2017 in opdracht van OCW ook bedienen. We hebben het afgelopen jaar de behoeftes in de sector verkend en gekoppeld aan de heersende doelstellingen en dynamiek. Maar ook: wat is het kennisniveau op digitaal gebied? Anders gezegd: weten de mensen in de traditionelere kunstensector wat er te koop is op het gebied van digitale toepassingen, zoals cloud-based samenwerkingsmogelijkheden?’
Wat maakte deze verkenning duidelijk?
‘De kennis, tools, standaarden en richtlijnen die ontwikkeld zijn voor de erfgoedsector, zijn niet zomaar bruikbaar in de kunstensector. Simpelweg omdat de instellingen nauwelijks geordende archieven of collecties hebben. Een theatergezelschap bijvoorbeeld kijkt na de première van productie A meteen naar de volgende – en soms lopen er zelfs twee producties tegelijk. Doordat een kunstenaar of een kunstinstelling vooral bezig is kunst te maken, is de urgentie om digitalisering te omarmen veel minder groot dan bij de erfgoedsector.’
Betekende dit dat jullie die taak op een andere manier moeten aanvliegen?
‘Absoluut. Onze oorspronkelijke opdracht van OCW was: denk ook na over het erfgoed in de kunstensector, in analogie zoals we dat gedaan hebben voor het erfgoed. Aangezien kunstinstellingen nauwelijks materiaal hebben, kiezen we een andere manier om hen te wijzen op bijvoorbeeld de voordelen van open data en op de Nationale Strategie Digitaal Erfgoed van het NDE.’
Wat is jullie nieuwe aanpak?
‘We laten de kunstensector kennismaken met de kansen en mogelijkheden van digitalisering, en dan veel breder dan archivering alleen. We willen kunstinstellingen inspireren tot het gebruik van digitale toepassingen die ze kunnen integreren in hun werkpraktijk, waardoor het digitale archief van de toekomst zich vanzelf vormt zonder dat ze daar nog aan moeten beginnen als een project gereed is. In de archiefsector heet dat archiving by design, en we kijken nu of dat ook in de kunstensector kan werken.’
‘Digitale mogelijkheden stellen kunstinstellingen bijvoorbeeld in staat om hun educatietaak op een andere manier in te vullen, evenals hun taak op het gebied van talentontwikkeling en publieksbereik. Dat geldt overigens ook voor de erfgoedsector; kennisontwikkeling op dit terrein is ook voor hen waardevol.’
Met deze invulling hebben jullie je opdracht van OCW verbreed?
‘Als je ontdekt dat je taakinvulling niet een op een in een andere sector is toe te passen, dan heb je een plan B nodig. Dat heeft het ministerie van OCW ook ingezien en men ondersteunt onze gedachte dat de kansen van digitalisering breder zijn dan alleen archivering, zowel voor de erfgoed- als de kunstensector.’
Ondertussen waren jullie benieuwd welke innovatieve toepassingen sectorbreed of voor verschillende instellingen gebruikt kunnen worden?
‘Ja, denk bijvoorbeeld aan manieren om als theatergezelschap “live te collectioneren”. Neem een repetitie: welke gesprekken tussen de scenograaf, de regisseur en de dramaturg leg je vast? Zo’n dialoog zegt immers iets over hun artistieke keuzes en over de totstandkoming van een voorstelling.’
Is dat ook meteen het verschil tussen de erfgoed- en de kunstensector?
‘In de kunstensector kun je de processen vastleggen en niet alleen objecten. Dat laatste is meer het uitgangspunt bij de erfgoedsector geweest. Kunstinstellingen hebben als maatschappelijke taak het maken van kunst. Doordat die taak verschilt van erfgoedinstellingen, hebben ze ook een andere bewaarmentaliteit. De term “erfgoed” is misschien ook wat te abstract voor de kunsten en theatergezelschappen. Maar gebruik je de term “erfenis”, dan zal een maker dat wel interessant vinden: wat laten ze na?’
En erfgoedinstellingen bewaren juist de ‘erfenis’ van anderen?
‘Precies.’
Je vertelde al dat het NDE de uitvoering van de Nationale Strategie ter hand neemt. Waarin bedienen jullie de erfgoedinstellingen?
‘Aanvullend aan het NDE richten we ons op het gebied van deskundigheidsbevordering voornamelijk op het strategische niveau. Zo gaan we door met onze management development programma’s die we op maat aanbieden. Op die manier kan een directeur bijvoorbeeld een organisatiebrede digitale visie en strategie, innovatietechnieken, de netwerkstructuur et cetera meer fundament geven. En zoals eerder gezegd ontwikkelt DEN kennis over digitale mogelijkheden op het gebied van bijvoorbeeld educatie en publieksbereik.’
Wat kan de kunstensector leren van de erfgoedsector?
‘Iets over de technische infrastructuur. Die is van nature al in de erfgoedsector aanwezig omdat organisaties een collectiebeheersysteem hebben en omdat er informatiespecialisten werken. Denk verder aan principes als linked open data en het feit dat als je digitale collecties verbindt, je ze ook “verrijkt” – dat zijn dingen waarmee we samen met de kunstensector aan de slag kunnen.’
Marco de Niet, je voorganger bij DEN, vond dat kunstinstellingen geen verkapte erfgoedinstellingen moeten worden.
‘Ik deel die gedachte. Ik denk dat het weinig efficiënt is als elke kunstinstelling haar eigen e-depot gaat ontwikkelen. Dus moet de sector slim samenwerken. Zo is het collectieve museumplatform ARTtube, dat inmiddels meer dan 1500 video’s en blogs telt, nu in gesprek met Beeld en Geluid. Bij die laatste zit immers de expertise om dit materiaal te bewaren en toegankelijk te houden.’
Eind vorig jaar hebben jullie 210.000 euro beschikbaar gesteld voor ideeën over de innovatieve inzet van digitale toepassingen in de kunstensector?
‘Ja, ongeveer een derde van dat bedrag kwam uit ons eigen budget, de rest werd op tafel gelegd door OCW. Het feit dat OCW ons hierin gesteund heeft, laat zien dat ze onze nieuwe aanpak onderschrijven. Elk idee maakte kans op een bedrag van 70.000 euro.’
Met deze open call voor pioniersprojecten wilden jullie samen met de kunstensector een basis leggen voor digitalisering in deze sector. Wat heeft deze call opgeleverd?
‘Op deze manier konden we DEN bekendheid geven in de kunstensector. Daarnaast hoopten we erachter te komen wat in deze sector het kennisniveau op het gebied van digitale toepassingen is.’
Kun je iets zeggen over dat kennisniveau?
‘Duidelijk is geworden dat de kunstensector nog niet goed bekend is met alle digitale mogelijkheden. Onze vakjury kreeg verschillende ideeën voorgelegd waarvan ze wisten: die plannen kunnen de inzenders nu al realiseren. Veel kunstenaars willen bijvoorbeeld graag een plek waar ze hun werk digitaal kunnen delen en waarin ze het gesprek met elkaar kunnen aangaan. Met zoiets als Google Docs gekoppeld aan de projectmanagement-applicatie Basecamp kun je daar al een begin mee maken.’
Welke thema’s zagen jullie vaak terugkomen?
‘Denk aan onderwerpen als storytelling, live collectioneren en het op elkaar laten aansluiten van vraag en aanbod. Wat bij dat laatste opviel, was dat veel aanvragers artificial intelligence als de heilige graal zagen. Dat klinkt natuurlijk makkelijker dan het is, maar die gedachte leeft dus in de sector, en dat is voor ons leerzaam.’
Welke drie winnaars vielen in de prijzen?
‘Het Van Abbemuseum en de blinde ontwerper Simon Dogger hebben het idee om een mobiele telefoon als instrument te laten fungeren voor blinden of slechtzienden om onafhankelijk door een museum of expositie te lopen. Verder gaat het Utrechtse Impakt Festival onderzoeken hoe de actieve betrokkenheid van kunstenaar of artiest en van publiek bij een eenmalige live gebeurtenis kan worden verlengd over een langere tijdspanne. En tot slot willen Productiehuis Feikes Huis, theaterproducent Likeminds en de R&D-tak Beamlab, meerdere “labs” organiseren waar podiumkunstenaars de kans krijgen om te experimenteren met nieuwe audiovisuele technologie.’
Terug naar de werkvloer. Je zit nu een jaar bij DEN. Wat heeft je verrast?
‘Daar kan ik kort over zijn: de erfgoedsector an sich, want daar was ik nog niet eerder zo diep ingedoken. Er waren voor mij zo’n veertig kennismakingsafspraken gepland. Tijdens die gesprekken heb ik gepassioneerde en deskundige mensen ontmoet – een fijne aanvulling op het netwerk dat ik al had. Wat ik ook mooi vind zijn de principes van de Nationale Strategie Digitaal Erfgoed. Een daarvan is bijvoorbeeld dat een instelling verantwoordelijk is voor haar eigen collectie of, zoals dat heet, voor het “collectioneren bij de bron”. Dat is voor kunstinstellingen waardevol.’
Zijn er nog meer opvallende zaken?
‘In vergelijking met het buitenland is Nederland ver in het digitaliseren van erfgoedcollecties, en dat geldt langzaam maar zeker ook voor het digitaal verbinden van de digitale collecties. Dit is te danken aan die mooie paraplu waaronder alles samenvalt: de eerdergenoemde Nationale Strategie Digitaal Erfgoed en het NDE dat dit mede stimuleert. Tegelijkertijd zie ik dat andere landen weer verder zijn met vragen als: wat doe je met digitale toepassingen op het gebied van educatie en maatschappelijke vraagstukken? En hoe zit het met je online publieksbereik? Verschillende musea in Groot-Brittannië hebben een head of digital media: een persoon die vooral bezig is om het publiek op velerlei wijze digitaal te betrekken. Dus niet alleen via een website of een nieuwsbrief, maar ook door de inzet van bijvoorbeeld virtual reality of interessante combinaties van offline en online. In Nederland ben ik nog niet veel van dit soort functies tegengekomen.’
Tot slot, over hoeveel jaar heeft de kunstensector de digitale ontwikkelingen volgens jou omarmd?
‘Dat is een lastige vraag. Het stelt mij gerust dat mensen in mijn omgeving tegen mij zeggen dat de erfgoedsector ook pas na een jaar of twaalf echte, gezamenlijke vorderingen heeft gemaakt op het gebied van digitalisering. We moeten nu vooral voorkomen dat in de kunstensector iedereen z’n eigen wiel gaat uitvinden. Het zou mooi zijn als we daarbij een verbindende factor kunnen zijn. Maar een soort van tijdspad? Als we over zo’n twaalf jaar met de kunstensector net zover zijn als de erfgoedsector nu is na zo’n twaalf jaar, dan zou dat fantastisch zijn. Dan hoeven we ook niet meer te spreken van erfgoed en kunsten als je het over digitalisering hebt. Dan kun je veel eerder spreken van “de cultuursector”.’
Ronald de Nijs is eindredacteur van IP
Deze bijdrage komt uit IP nr. 3 / 2019. Het gehele nummer kun je hier lezen.