Door Cindy Lammers
Wat is het effect van informatietechnologie en digitalisering op de samenleving, en wat is de invloed die informatieprofessionals daarop kunnen hebben? Vijf (inter)nationale gasten probeerden deze vragen tijdens een bijeenkomst te beantwoorden. Impact in zes topics.
1 HOERA INTERNET EN HYBRIDE ONTMOETEN
Wat is de meest opwindende ontwikkeling in digitale technologie op dit moment, zo vroeg Frits Bussemaker (business community builder & digital connector) zijn vijf gasten – om er eerst maar een beetje in te komen. ‘Dat we internet hebben dat echt werkt’, reageert Lousewies van der Laan (director Transparency International Nederland, voormalig lid EP voor D66, ex-ICANN). ‘Iedereen doet alles vanuit huis; werken, yoga, naar de kerk, feestje houden. We zitten in lockdown en het lukt ons om verbonden te blijven. Dat vind ik bijna wonderbaarlijk en een groot compliment aan alle mensen die dit mogelijk maken, want het is een van de weinige dingen die echt multistakeholder zijn, echt global.’
Karen van der Zanden (algemeen directeur IT Circle Nederland, bestuurslid iPoort) was verrast door de snelheid van het aanpassingsvermogen toen corona vorig jaar toesloeg. ‘Hoewel we niet willen dat dit normaal is, kunnen we ermee omgaan en nieuwe manieren vinden om samen te werken en dingen te delen – dankzij technologie.’
Inclusiever en milieuvriendelijker
‘Ik onderschrijf de voorgaande woorden’, zegt Irakli Beridze (hoofd AI & Robotics van UNICRI, United Nations Interregional Crime and Justice Research Institute). ‘We mogen dan in een pandemie verkeren met veel negativiteit om ons heen, maar tegelijkertijd halen we er iets goeds uit. Zo heb ik gezien dat fysieke bijeenkomsten die we eerder hadden gehouden voor circa honderd mensen uit voornamelijk westerse landen, in hun digitale vorm opeens zeshonderd gegadigden uit heel de wereld trokken. We moeten deze virtuele component behouden, want inclusiever, goedkoper en milieuvriendelijker.’
Jonathan Reichental (spreker, professor, auteur, voormalig CIO van de stad Palo Alto, Californië) heeft sinds Covid meer lezingen gehouden en advies gegeven dan ooit. Maar hij mist wel de menselijke interactie. ‘Ik denk dat we moeten toegeven dat het leven voor de pandemie veel uitdagingen had; laten we daar niet naar teruggaan. Laten we virtueel relaties opbouwen en minder CO2 de atmosfeer in spuwen met onze vluchten, maar elkaar ook fysiek blijven ontmoeten – een hybride model dus.’
Het volgende normaal
Neil Sahota (spreker, professor, VN-adviseur, auteur, voormalig master inventor IBM) denkt dat ‘we ons opmaken voor het volgende normaal’. ‘Het is nogal wat om niet weg te kunnen en niet met groepen mensen te kunnen omgaan, maar tegelijk is corona een grote accelerator geweest. Denk aan virtual learning. Velen dachten dat we deze sprong in de eerste tien, vijftien jaar niet zouden maken. Nu hoor ik mensen niet alleen praten over verbetering van het digitale onderwijs, maar ook over hoe we virtual reality-klaslokalen kunnen realiseren.’
‘Er zijn deze geweldige kansen,’ vervolgt hij, ‘maar intussen zie ik ook dat videogesprekken heel anders zijn dan persoonlijke communicatie. Daarmee is veel van mijn werk verschoven naar aandacht geven aan de veerkracht van medewerkers en teams. Hoe bestrijden we het gevoel van losgekoppeld zijn, van isolement. Ik weet zeker dat we allemaal last hebben (gehad) van Zoom-vermoeidheid. We hebben enkele deuren ontgrendeld, maar gelijk een reeks nieuwe uitdagingen gekregen.’
2 SERENDIPITEIT EN KUNSTMATIGE EMPATHIE
We maken op dit moment gebruik van technologie om met elkaar te communiceren, maar we missen het sociale element, de serendipiteit [toevallige ontmoetingen met als resultaat boeiende, onverwachte nieuwe contacten en/of nieuwe ideeën, red.]. Enig inzicht in technologische ontwikkelingen die dit tackelen?, vraagt Bussemaker. Sahota: ‘Je ziet steeds meer gebruik van AI met psychografische profilering en linguïstiek, tools op het gebied van kunstmatige empathie, om te proberen het deel van het face-to-facecontact dat we virtueel verliezen te compenseren. Er is al zoiets als ceremoniële AI beschikbaar, met Zoom-plug-ins, een interessant model voor de virtuele omgeving, maar de serendipiteit blijft toch op mensen rusten. We moeten ons realiseren dat de manier waarop we voorheen dingen deden niet direct te vertalen is naar de virtuele wereld. We moeten een nieuwe weg hierin vinden.’
Reichental: ‘Ik wil daar graag op inspringen. Ik heb een podcast die ik af en toe doe, genaamd Drinking wine, talking tech. In onze eerste aflevering hadden mijn gastheer en ik het over de vraag hoe je serendipiteit kunt nastreven in het digitale leven. Ik noem het digidipity. Dit idee leek echt te resoneren. Er zijn al een paar nieuwe sociale platforms, zoals Clubhouse, die proberen toevallige ontmoetingen te creëren tussen mensen die elkaar niet kennen.’
Interessant, reageert Van der Laan. ‘Voor mij doet LinkedIn dat eigenlijk ook al. Als ik mensen vraag om advies of een reactie, of zij benaderen mij, dan zijn dat bijna altijd – op een enkele weirdo na – interessante personen die graag een connectie willen maken. Transparency International begint net na te denken over hoe technologie kan helpen om corruptie te bestrijden, en damn, je krijgt ineens berichten van mensen die je niet kent: “Ik werk hieraan, laten we het samenbrengen.” Het maakt niet meer uit waar je bent in de wereld; we kunnen ons met elkaar verbinden.’
3 MISDAAD EN MENSENRECHTEN
Dat laatste kan ook voor het goede doel, bijvoorbeeld door met technologie bij te dragen aan de sustainable development goals (SDG) van de Verenigde Naties. Beridze bijvoorbeeld heeft het eerste AI-chapter binnen de VN opgezet om misdaad te bestrijden. ‘We hebben onlangs samen met Europol een uitgebreid rapport uitgebracht over misbruik van kunstmatige intelligentie – met talloze scenario’s. We kijken dus naar de donkere kant van AI, maar vanuit het perspectief om ervan te leren. Hoewel we op dit moment geen AI-gerelateerd terrorisme hebben, betekent dit niet dat de ingrediënten er niet zijn. Daarom moeten we altijd proberen een stap voor te blijven.’
‘Als ik hoor over misdaadbestrijders en technologie, maak ik me altijd meteen zorgen over de mensenrechten’, reageert Van der Laan. ‘Ik was op een seminar waar iemand van de Europese Commissie zei: “Encryptie staat ons in de weg bij het bestrijden van terrorisme.” Dan denk ik: serieus jongens, jullie proberen nog steeds dit debat te voeren? Veel wetshandhavers doen dat, en ik wil graag weten, kijkend naar de voordelen en de gevaren, welk perspectief jullie kiezen om ervoor te zorgen dat in ieder geval de mensenrechten worden beschermd in al deze ontwikkelingen.’ ‘Wij onderstrepen juist de mensenrechten’, antwoordt Beridze. ‘Fundamentele vrijheden zijn een van de belangrijkste voorwaarden voor het gebruik van AI voor wetshandhaving. Met Interpol zijn we een verantwoorde AI-toolkit voor de wetshandhaving aan het ontwikkelen die alle informatie, richtlijnen en vereisten bevat hoe AI door de wetshandhaving moet worden gebruikt. Dit is een zeer inclusief proces, waarbij we openstaan voor de input van allerlei stakeholders.’
4 TECHNO ETHICS EN FILOSOFIE
Houdt de informatieprofessional zich eigenlijk wel bezig met dit soort maatschappelijke topics? ‘Ja’, zegt Van der Zanden. ‘Voor veel professionals zijn algoritmes en transparantie onderwerpen die spelen; hoe gebruiken we het, maar ook: hoe zijn we duidelijk en eerlijk over het gebruik? Duurzaamheid is ook zo’n onderwerp dat op de agenda zou moeten staan. Soms is het nog niet voor iedereen duidelijk wat je kunt doen met bijvoorbeeld groene informatietechnologie. Daarom zijn discussies erover ook zo belangrijk.’
Reichental sprak, toen hij CIO was van de stad Palo Alto, zeker met medewerkers over de sociale impact van hun werk. ‘Je weet dat als je in de publieke sector werkt, het sociale element daar een groot deel van uitmaakt.’ Wat hem opviel in zijn andere professie, als professor aan de universiteit, is dat studenten leren hoe ze technologie moeten ontwikkelen, maar niet of die ook wenselijk is. ‘Daarom introduceerde ik techno ethics in mijn curricula. Wat we in de vierde industriële revolutie hebben ontdekt, is dat je een configuratiecode in San Francisco kunt wijzigen en daardoor levens van mensen in India kunt beïnvloeden. Wat AI ons in staat stelt te doen, zal de komende tien jaar adembenemend zijn – een deel ervan goed, een deel ervan niet zo goed. De vraag of je iets moet willen ontwikkelen, moet daarom onderdeel zijn van je toolkit.’
Constante doodsbedreigingen
Het komt Sahota bekend voor, als medeontwikkelaar van IBM’s Watson. De vraag of het überhaupt wel wenselijk was om deze supercomputer te bouwen, kwam eigenlijk meteen al op, zegt hij. ‘Het is geen geheim dat we constant doodsbedreigingen kregen. Vergelijk het met de huidige discussie over de zelfrijdende auto. De vragen die spelen, gaan niet zozeer over wanneer we de auto legaal kunnen maken, maar wanneer we menselijke chauffeurs gaan uitbannen. Want wat we hebben geleerd, is dat de machines beter kunnen rijden; ze verwerken veel meer informatie, worden niet afgeleid. De VN heeft geschat dat er ongeveer 20 miljoen mensen per jaar sterven of blijvend gruwelijk letsel oplopen door autorijden, en dat zelfrijdende auto’s 90 procent daarvan kunnen elimineren. Dus dit de lens waardoor we kijken.
Maar waarom zouden we zoiets ontwikkelen, wat is de waarde die we proberen te creëren? Ik denk dat dit een heel nieuwe mindset is voor professionals. Vroeger was het “bedenken, nadenken over eventuele uitzonderingen en go”, maar dat kan niet meer. De technologie gaat zo snel. Neem AI: we vertrouwen machines om bij sommige beslissingen aanbevelingen te doen. We moeten veel beter worden in de filosofische kant, ons bewust zijn van de scenario’s die zich kunnen voordoen als mensen met goede en slechte bedoelingen de technologie gaan gebruiken.’
5 TECHNOLOGIE SNAPPEN
Een van de boeken van Reichental, Smart Cities for Dummies, biedt weinig hoop aangaande de intelligentie van mensen. Begrijpen in dit geval ambtenaren en beleidsmakers technologie eigenlijk wel?, vraagt Bussemaker. ‘Die titel is natuurlijk tongue-in-cheek’, reageert Reichental met een zuinig lachje. ‘Je hoort veel over steden als Amsterdam, Helsinki en Melbourne die ongelooflijke dingen doen, maar je moet niet vergeten dat er iets meer dan tienduizend middelgrote tot grote steden in de wereld zijn en dat wij het elke keer hebben over min of meer dezelfde tien, alsof de rest niet telt. Feit is dat sommige steden niets of weinig doen aan “smart” en sommige veel; er is een breed spectrum.
‘Hoe dat kan? Dan hebben we het inderdaad over technologische competentie. In de succesvolle steden zie je een nieuwe generatie leiders die meer vertrouwd zijn met digitalisering, big data en AI; dingen die echt de motor van verandering zijn in sommige toonaangevende steden van vandaag. Deze generatie voelt zich ook op haar gemak met het nemen van risico’s. Daarnaast moeten er voldoende datavaardige mensen werken. Er zijn veel burgemeesters en beleidsmakers die gefrustreerd zijn; ze horen over al die geweldige dingen die je met data kunt doen, iets wat steden in overvloed hebben, en toch zien ze de resultaten niet. Dan vraag ik: heb je data-analisten in dienst, werk je met data scientists? Nee dus. Het betekent investeren in de juiste mensen en geld daarvoor beschikbaar stellen.’
6 POLITIEK EN EDUCATIE
‘Ik heb het idee dat politiek en technologie elkaar nog altijd niet begrijpen’, zegt Van der Laan. ‘Planet politics en planet geek noemde ik dit altijd.’ En we praten veel over de opportunity’s van technologie, maar de gevaren van digitalisering – de impact ervan en de regulering – moeten we evengoed in beeld krijgen, vindt ook Van der Zanden. Het probleem met de verkiezingen bijvoorbeeld is dat de mensen die zich bezighielden met digitalisering uit beeld verdwijnen. Waarom is dat? Is het te complex, niet interessant genoeg, of niet sexy wellicht?
De waarheid ligt vast in het midden. Zeker is dat educatie heel belangrijk is, weet Van der Laan. ‘Politici willen niet dom overkomen als het gaat om digitalisering, zeker niet als de camera aanstaat.’ Dus praat met elkaar over AI, blockchain et cetera, leer van elkaar en deel best practices in communities. ‘Daar worden we allemaal beter van’, aldus Van der Zanden. ‘Het is het voordeel van de tijd waarin we nu zitten: het is “the big equalizer”.’
Deze bijeenkomst was onderdeel van het online event SmartHumanityTV van de KNVI. Het programma is terug te kijken op het YouTube-kanaal van de beroepsvereniging.
Watson is een supercomputer die ontwikkeld is door het Amerikaanse bedrijf IBM. Hij kan een in spreektaal gestelde vraag interpreteren en na een zoektocht door een verzameling van encyclopedieën, boeken, tijdschriften, wetenschappelijke artikelen en gedownloade websites binnen enkele seconden antwoord op de vraag geven. Watson maakt hierbij gebruik van op maat gemaakte diepe-vraag-en-antwoordsoftware die verdergaat dan de conventionele AI (bron: Wikipedia).
Cindy Lammers is hoofdredacteur van IP.
Deze bijdrage komt uit IP #2/2021. Het hele nummer kun je hier lezen.