Vernietiging van kennis ligt altijd op de loer

Door Bert Zeeman

De waarde van gedrukte materialen, de bedreigingen waaraan ze blootstaan, de noodzaak om deze materialen te preserveren en de bereidheid om daarin te investeren. Ovenden en Mantels snijden in hun recente boeken dezelfde thema’s aan, weet Bert Zeeman. Hij ging op zoek naar parallellen.

Je zou het, met Ranganathans vijf wetten van de bibliotheekwetenschap in het achterhoofd, de vijf principes van Ovenden kunnen noemen. Principes die aan de basis staan van het voortbestaan van onze kennissamenleving:

• Bibliotheken ondersteunen het onderwijs van de maatschappij als geheel en daarbinnen van specifieke gemeenschappen.
• Bibliotheken voorzien in een diversiteit aan kennis en ideeën.
• Bibliotheken ondersteunen het welzijn van burgers en de principes van een open maatschappij door het behoud van essentiële rechten en door het aanmoedigen van integriteit in besluitvorming.
• Bibliotheken zijn een vast referentiepunt, waaraan waarheid en onwaarheid getoetst kunnen worden op basis van transparantie, verificatie, citeerbaarheid en reproduceerbaarheid.
• Bibliotheken helpen samenlevingen zich te verankeren in hun culturele en historische identiteit door het veiligstellen van de schriftelijke nalatenschap van deze samenlevingen en culturen.

Als je vervolgens voor bibliotheken ook archieven leest, of eigenlijk alle zogenaamde memory institutions, ben je helemaal compleet.

Richard Ovenden poneert deze principes in hoofdstuk vijftien van zijn boek Burning the Books, nadat hij in de veertien voorafgaande hoofdstukken de vernietiging van boeken en archieven door de eeuwen heen heeft besproken. Ovendens werk, dat vorig jaar verscheen, is in essentie een capita selecta uit de geschiedenis van de vernietiging van kennis en de pogingen dat te verhinderen. De hoofdstukken vormen geen chronologisch doorlopend verhaal, maar tonen vooral dat in de loop der eeuwen kennis bewust en onbewust aan vernietiging heeft blootgestaan.

Eerste serieuze verwoesting

Dat begint al in de oudheid met de kleitabletten uit Nineve en het bereikt zijn eerste culminatiepunt met de vernietiging van de bibliotheek van Alexandrië – eerder door veronachtzaming en verwaarlozing dan door actief ingrijpen. In Europa zorgt, bijna 2000 jaar later, de Reformatie voor de eerste serieuze verwoesting van wat in de daaraan voorafgaande eeuwen met veel pijn en moeite aan boeken en manuscripten is samengebracht, vooral in rooms-katholieke kloosters en kerken. Volgens Ovenden gaat het om de vernietiging van zo’n 70 procent van de op dat moment bekende publicaties. Veel van het geconfisqueerde werk eindigt letterlijk op de vuilnisbelt of, veel prozaïscher, als materiaal ter versteviging van boekbanden. Als er al publicaties uit deze periode zijn veiliggesteld, dan is dat meestal de verdienste van individuele beheerders of kloosterlingen die manuscripten meenamen en verborgen hielden.

Misschien wel het meest trieste hoofdstuk uit het boek is dat over de universiteitsbibliotheek Leuven; een van de rijkste en mooiste bibliotheken van België, die door het Duitse leger wordt verwoest bij het begin van de Eerste Wereldoorlog. Die na de Grote Oorlog weer wordt opgebouwd mede dankzij de herstelbetalingen die de Duitsers volgens artikel 247 van het Verdrag van Versailles specifiek voor dit doel moesten doen. En die aan het begin van de Tweede Wereldoorlog, in mei 1940, voor een tweede keer door Duitse militairen wordt verwoest, op hun weg naar Duinkerken.

Redding door individuen

Ook een terugkerend thema in Burning the Books: terwijl vernietiging vaak het gevolg is van een maatschappelijke beweging of het ingrijpen van een overheid, is het redden van het bedreigde materiaal veelal te danken aan de inzet van individuen, niet zelden met gevaar voor eigen leven. Een voorbeeld hiervan is Max Brod, vriend van Frans Kafka. Tegen de wens van de schrijver in besluit Brod na Kafka’s dood diens manuscripten niet te vernietigen, waardoor Kafka postuum de erkenning en waardering krijgt die hij tijdens zijn leven niet kreeg. Of neem de medewerkers van de zogenaamde papierbrigade in Vilnius (Litouwen), die tijdens de Tweede Wereldoorlog onder het oog van de gevreesde Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg duizenden joodse manuscripten en boeken weten veilig te stellen in het joodse getto.

De bibliotheek waar Ovenden sinds 2014 zelf aan het hoofd staat, de Bodleian Library in Oxford, is eigenlijk eveneens zo’n product van een eenling. Na de verwoesting tijdens de Reformatie leidt ook de bibliotheek van de University of Oxford een zieltogend bestaan. Tot Sir Thomas Bodley, diplomaat en wetenschapper, zijn eigen boekenverzameling én een substantiële hoeveelheid geld beschikbaar stelt en daarmee in 1602 de basis legt voor een van de grootste en beroemdste universiteitsbibliotheken ter wereld. Hij onterft er zelfs zijn familie voor.

Digitale zondvloed

Alhoewel het ‘schriftelijke nalatenschap’ uit zijn vijfde principe wellicht anders doet vermoeden, heeft Ovenden wel degelijk oog voor de moderne bedreigingen van de menselijke kennis. Een van de laatste hoofdstukken van Burning the Books gaat over de digitale zondvloed. Met aan de ene kant de kwetsbaarheid van alle kennis die in enen en nullen wordt vastgelegd en aan de andere kant de grote, private techbedrijven die zich in toenemende mate opwerpen als eigenaar en beheerder van alles wat wij digitaal produceren.

Ovenden is zeker niet de eerste die zijn bedenkingen bij deze ontwikkeling uitspreekt, maar het is wel opvallend dat hij daarbij geen woord vuilmaakt aan Google. Het is tenslotte een van zijn voorgangers, de Bodleian librarian Reginald Carr, die in 2004 met vier Amerikaanse collega’s tot de eerste bibliotheekbazen ter wereld behoort die met Google in zee gaat. In eerste instantie voor Google Print, dat later als Google Books bekend is geworden. Weliswaar houdt Oxford zich verre van de felle auteursrechtendiscussies over Google Books in de Verenigde Staten, mede door zich te beperken tot de beschikbaarstelling van negentiende-eeuws materiaal voor digitalisering, maar het laat een fundamentele vraag onbeantwoord: moet een publieke taak als de preservering van cultureel erfgoed afhankelijk worden gemaakt van bedrijven die gericht zijn op winstmaximalisatie? (ook al hanteren die het ‘don’t be evil’-motto).

Afwisseling van bloei en verval 

Veel van de elementen die Ovenden benoemt, zijn ook terug te vinden in het boek Torens van Boeken van Ruben Mantels. Deze prachtige uitgave over de geschiedenis van de Gentse universiteitsbibliotheek verscheen eind 2020 en loopt vooruit op de officiële heropening van de wereldberoemde, gerenoveerde Boekentoren van architect Henri Van de Velde in de loop van dit jaar. De geschiedenis van de Gentse UB kent eveneens een afwisseling van bloei en verval. Van periodes waarin één persoon een doorslaggevende rol speelt in het voortbestaan van de bibliotheek tot periodes waarin door verwaarlozing het voortbestaan van een bijzondere collectie op het spel komt te staan.

Mantels start zijn rijk geïllustreerde verhaal in 1797, als in de slipstream van de Franse Revolutie ook in de Zuidelijke Nederlanden revolutionairen met in beslag genomen kerkelijke collecties openbare bibliotheken stichten. In Gent vormen die de basis voor een gecombineerde stads- en universiteitsbibliotheek, die keer op keer uit haar behuizing groeit. De bibliotheek blijft in de Eerste Wereldoorlog gelukkig een verwoesting zoals in Leuven bespaard, en uiteindelijk krijgt ze een iconische plek in het Gentse stadsbeeld, als vierde toren ontworpen door Van de Velde naast die van de Sint-Niklaaskerk, het Belfort en de Sint-Baafskathedraal.

Hoewel de Boekentoren officieel in 1942 in gebruik wordt genomen, ontloopt ook die het lot van verwoesting zoals de bibliotheek van Leuven, ondanks dat op de belvedère van de toren Duits afweergeschut is geplaatst. Pas in 1960 is het 66 meter hoge bouwwerk volledig in gebruik; in de jaren die daarop volgen biedt de toren een thuis aan circa 3 miljoen boeken, tijdschriften, manuscripten en heel veel Gandavensia.

Waterschade en renovatie

Aan het begin van deze eeuw moet echter worden geconstateerd dat de toren aan zware verwaarlozing ten prooi is gevallen, met alle gevaren voor de boekencollectie van dien. Een echte wake-up call vormt het springen van een waterleiding op 5 juni 2007, waardoor het water vanaf de zeventiende verdieping door de collectieruimtes naar beneden stroomt. Door attent ingrijpen van enkele magazijnmedewerkers blijft de schade beperkt tot 20.000 boeken, maar het is evengoed duidelijk geworden dat de bibliotheek renovatie niet langer kan uitstellen.

De plannen liggen er al, dankzij de inzet van bibliothecaris Sylvia Van Peteghem, maar ook van de Gentse architect André Singer die de papieren nalatenschap van Van de Velde aan de UB had willen schenken, maar na een bezoek aan de Boekentoren de renovatie tot een persoonlijke missie maakt. Daarvoor moet de toren geheel leeg, terwijl de collectie wel beschikbaar moet blijven voor onderwijs en onderzoek. Dat is gelukt, en ondertussen is het meer dan versnipperde Gentse bibliotheeklandschap langzamerhand geconcentreerd en geprofessionaliseerd. Niet de minste verdienste van Van Peteghem, maar ook van een aantal van haar medewerkers, waaronder Saskia Scheltjens (nu Rijksmuseum) als drijvende kracht achter de totstandkoming van de faculteitsbibliotheek voor de geesteswetenschappen aan de voet van de Boekentoren.

Preservering van websites 

Ook het verhaal van de Gentse UB is niet compleet zonder terechte aandacht voor het digitale domein. Niet alleen is Gent de eerste bibliotheek in de Benelux die aansluiting zoekt en vindt bij het Google Books-project (waardoor circa 350.000 titels uit de collectie nu digitaal beschikbaar zijn via de Gentse catalogus, Google Books en Delpher). Mantels staat tevens stil bij Herbert Van de Sompel. Deze laatste neemt midden jaren negentig de automatisering van de Gentse UB ter hand en ontwikkelt de linking software die vervolgens als SFX de bibliotheekwereld verovert – volgens Mantels ‘het Einsteinmoment’ uit de Gentse bibliotheekgeschiedenis. Daarna slaat Van de Sompel zijn vleugels uit om in Los Alamos het grondwerk te verrichten voor onder andere de ontwikkeling van het Open Archives Initiative (OAI), het OAI Protocol for Metadata Harvesting (OAI-PMH) en het Memento-project. Hij ontving voor zijn werk in 2017 de Paul Evan Peters Award van de Coalition for Networked Information. En laat de doelstelling van Memento nu juist de preservering en toegankelijkheid zijn van websites door de tijd heen. Daarmee is de cirkel van Ovendens principes weer rond.

---

Bert Zeeman is adjunct-directeur Universiteitsbibliotheek van de Universiteit van Amsterdam/Hogeschool van Amsterdam.

Deze bijdrage komt uit IP #2/2021. Het hele nummer kun je hier lezen.