Door Frank Huysmans
Als u deze column leest, heeft u het eeuwfeest van het rijksbeleid inzake de openbare bibliotheek op 9 maart helemaal gemist. Op die dag in 1921 zagen namelijk de Voorwaarden betreffende de subsidieering van Rijkswege van Openbare Leeszalen en Bibliotheken het levenslicht. Meer dan een halve eeuw lang, tot de invoering van de Wet op het Openbaar Bibliotheekwerk in 1975, vormden de ‘rijkssubsidievoorwaarden’ het landelijke bibliotheekbeleid. In deze periode werd het stelsel van openbare bibliotheken uitgebouwd ten koste van de op liefdadigheid en bevoogding drijvende volksbibliotheken. Daarnaast kwam het bibliotheekwerk voor de jeugd, voor blinden en slechtzienden, voor het platteland (de reizende bieb) en voor schippers en hun kinderen (de natte bieb) tot ontwikkeling.
Zeventig jaar hadden ze erover gedaan, de De Wijkerslooth de Weerdesteyns, de Duymaer van Twists, de Snouck Henkemansen, de De Monté Verlorens en nog veel meer adellijk en patriciërsgespuis dat destijds de Tweede Kamer bevolkte. (vergeet ook de Van Nispen tot Sevenaers niet). De openbare bibliotheek mag dan het geesteskind van het liberalisme en de zich emanciperende burgerij heten – de parlementaire geschiedenis leert dat in de polder de adel en de kerk het voortouw namen.
In de laatste dagen van 1850 pleitte Bartholomeus baron Sloet tot Oldhuis van het kiesdistrict Zwolle in de Tweede Kamer voor landelijke overheidssubsidie voor ‘museums en boekerijen’. Sloet bracht naar voren dat vooral op het platteland de behoefte aan voedsel voor de geest groot was. ‘Wat wij voor de beschaving van het eigenlijke volk zullen doen, dat zal het volk met tiendubbelen, met honderdvoudigen woeker aan de maatschappij vergoeden.’ Bovendien zou de revolutionaire geest die door Europa ging met dit beschavingsinstrument kunnen worden bestreden.
Minister Thorbecke van Binnenlandse Zaken toonde zich in zijn beantwoording een volbloed liberaal. De regering kan in zijn beschavingsstreven ook te veel doen en daarmee het particuliere initiatief fnuiken: ‘Ondersteuning te geven alvorens die wordt vereischt, is juist onderdrukking van den particulieren ijver, van de nationale kracht, die oneindig grooter is dan het vermogen van de rijkste regering, dan de middelen van den vermogendsten Staat.’ Welkom in de participatiemaatschappij van Mark Ruttes persoonlijke held.
En dus moest er uiteindelijk een hervormde predikant aan te pas komen: dr. Johannes Theodoor de Visser. Beslissend voor de rijkssubsidieregeling die hij als eerste minister van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen mocht ondertekenen, was een pleidooi dat hij elf jaar eerder, in 1910, als Kamerlid namens de Christelijk-Historische Unie hield. In het vrijgeven van ‘volksopvoeding’ gingen gevaren schuil, erkende hij. Maar, zo hield hij zijn antirevolutionaire en rooms-katholieke collega’s voor, het was allerminst strijdig met het christen-zijn om die vrijheid aan te durven. ‘In bonte mengeling ziet gij de meest heterogene elementen bijeen. Ambtenaren en bedienden, onderwijzers en leerlingen, heeren en knechten, mannen en vrouwen … Het sociale leven vertoont zich er van zijn mooiste zijde.’ Welkom in de bibliotheek van en voor iedereen.
Frank Huysmans is bijzonder hoogleraar bibliotheekwetenschap aan de UvA en zelfstandig onderzoeker en adviseur bij WareKennis.
Deze bijdrage komt uit IP #2/2021. Het hele nummer kun je hier lezen.