Door Frank Huysmans
De voortekenen waren er al, maar sinds Trump samen met big tech de scepter zwaait in de Verenigde Staten en hun invloed ver daarbuiten voelbaar is, moeten Nederland en Europa het heft op digitaal gebied in eigen hand gaan nemen. Een reviewessay van drie recent verschenen boeken, geplaatst in de context van de huidige turbulente ontwikkelingen.
Digitale soevereiniteit. In Brussel en in alle Europese hoofdsteden liggen deze twee woorden momenteel op ieders lippen. Er was een donderpreek van de Amerikaanse vicepresident in München voor nodig, maar toen besefte ‘Europa’ dan toch dat het op economisch en technologisch gebied, en (dus) voor zijn veiligheid, veel afhankelijker is van Amerika dan omgekeerd. Terwijl Amerika in hoog tempo bezig is de eigen rechtsstaat uit te hollen, bestond J.D. Vance het om ‘Europa’ van censuur te betichten. Want wie zoals de EU probeert big tech te reguleren, staat in de weg van ‘Make America Great Again’. Nu Amerika Europa de rug toekeert, dringt ten langen leste het besef door dat het om allerlei redenen niet handig is dat overheden en burgers in de EU zich voor hun software en clouddiensten goeddeels aan de bekende Amerikaanse bedrijven hebben uitgeleverd.
‘Coup’ geen metafoor
Sinds in de Verenigde Staten Donald Trump aan zijn tweede termijn als president is begonnen, is helder dat een term als ‘coup’ – een vijandige machtsovername – niet slechts een metafoor is. Op 7 januari, kort voor Trumps inauguratie, maakte Mark Zuckerbergs Meta een enorme draai door het factchecken op Facebook en Instagram ineens af te schaffen. Daarbij nam hij het woord ‘censuur’ in de mond. Dit terwijl de inzet van Europa toch vooral was de parlementaire democratie te beschermen tegen evidente desinformatie en nepnieuws. In zijn toespraak in München op 14 februari herhaalde vicepresident Vance het censuurverwijt. En een week later, op 21 februari, zette de regering-Trump in een memorandum de aanval in op de EU-regelgeving (Digital Markets Act, Digital Services Act en Algemene verordening gegevensbescherming). Als de Europese Unie Amerikaanse bedrijven extra belastingen of boetes oplegt, zullen tegenmaatregelen volgen.
Politiek-bedrijfsleven
Hoewel de Europese regulering bedoeld is om de democratische orde te beschermen tegen de macht van de grootste digitale bedrijven ongeacht hun land van herkomst én de digitale markten eerlijker te maken, doet de Amerikaanse regering het voorkomen dat het hierbij gaat om het onterecht indammen van superieure Amerikaanse technologie en het afromen van winsten die eigenlijk ‘Amerika’ toekomen. Met de benefit of hindsight was het dus geen toeval dat Mark Zuckerberg (Meta), Elon Musk (X, Tesla, SpaceX) en Jeff Bezos (Amazon) prominent aanwezig waren bij Trumps inhuldiging. Er is onder deze regering geen onderscheid meer tussen politiek en bedrijfsleven. Wie het waagt om big tech te frustreren in zijn verdere expansie roept de toorn van Don Trumpeone himself over zich af.
Voortekenen te over
Nederland en Europa moeten het heft op digitaal gebied in eigen hand gaan nemen; zoveel is wel zeker. En het is niet dat de voortekenen er niet allang waren. De onthullingen van Edward Snowden over hoe geheime diensten in de Verenigde Staten en hun directe bondgenoten toegang bleken te hebben tot datastromen van bedrijven als Microsoft, Yahoo!, Google en Facebook (2013) bracht internationaal een schok teweeg. Vrijwel iedere wereldburger die een ‘verdacht’ zoekwoord gebruikt op het internet bleek digitaal te kunnen worden geschaduwd. De beïnvloeding van de Amerikaanse presidentsverkiezingen en het Brexit-referendum in het Verenigd Koninkrijk door Rusland via nepaccounts op sociale media (2016) was een volgend teken aan de wand. Private bedrijven bleken tegen betaling bereid en in staat om verkiezingsuitslagen online te manipuleren. In geringe mate weliswaar, maar wanneer de uitslag erom spant, kan zo’n klein duwtje de balans nét naar de andere kant doen overhellen. En tijdens en na de coronapandemie van 2020-2022 bleek desinformatie het wantrouwen tegen de overheid en de medische wetenschap zodanig te kunnen aanwakkeren dat het kunnen bestrijden van ernstige infectieziekten geen vanzelfsprekendheid meer is.
Boeken en opiniebijdragen
Het is zeker ook niet dat Nederlandse wetenschappers, journalisten en opiniemakers hebben zitten slapen, integendeel. De titels van boeken en opiniebijdragen over de groeiende Europese en Nederlandse onbeduidendheid in het digitale domein werden steeds alarmerender (ook in dit blad). Na Het internet is stuk(Marleen Stikker, 2019), Ik weet je wachtwoord (Daniël Verlaan, 2020), Datamacht en tegenkracht(Kathalijne Buitenweg, 2021), Doe zelf normaal (Maxim Februari, 2023) en De democratie crasht (Kees Verhoeven, 2023) zijn we inmiddels aanbeland bij De tech coup (Marietje Schaake) en De vloek van Big Tech (Reijer Passchier; beide 2024). In dit reviewessay bespreek ik beide laatstgenoemde boeken in combinatie met een qua omvang beduidend kleiner, maar voor de aanpak van de geschetste problemen niet minder belangrijk boek: Atlas van de digitale wereld (Haroon Sheikh, 2024).
Overheid op achterstand
De auteurs van deze drie boeken zijn eensgezind: de democratische rechtsorde in Nederland en de Europese Unie wordt ondergraven door de voortrazende ontwikkelingen in de digitale technologie. Overheidsbeleid staat per definitie op achterstand. Wetten en regels ter bescherming van het publieke belang kunnen immers pas worden gemaakt nadat de omvang van de bedreiging ervan in kaart is gebracht. ‘De huidige beleidsprocessen lopen niet meer synchroon met het tempo en de schaal van allerlei bedrijfsactiviteiten. Deze mismatch is een groeiend probleem voor iedereen die vindt dat democratie niet het slachtoffer mag worden van digitale disruptie’ (Schaake, De tech coup, p. 22).
Democratische rechtsstaat
In De vloek van Big Tech analyseert Reijer Passchier, hoogleraar Digitalisering en de democratische rechtsstaat aan de Open Universiteit en universitair docent Staats- en Bestuursrecht aan de Universiteit Leiden, de ondermijnende kracht van big tech voor de democratische rechtsstaat. Hij doet dit door de historische ontwikkeling van de rechtsstaat zelf onder de loep te nemen. Die ontstond in antwoord op de burgerlijke revoluties van de achttiende en negentiende eeuw, die het feodalisme – burgers waren ondergeschikten van de kerkelijke en adellijke machthebbers – terugdrongen. Binnen de publieke kaders van de rechtsstaat werden de rechten en plichten van burgers juridisch vastgelegd, waaronder het recht op private eigendom.
Hernieuwde feodalisering
Dat recht betekende de eerste stap op weg naar een hernieuwde feodalisering, aldus Passchier. De tweede stap was het juridisch mogelijk maken van kapitaalvennootschappen in de negentiende eeuw. Bedrijven verkregen rechtspersoonlijkheid met beperkte aansprakelijkheid. Daarmee konden eigendom en kapitaal zodanig gaan accumuleren dat staten die steeds moeilijker in toom konden houden. Bedrijven werden machtige spelers; zo machtig dat de soevereine staat, als hoeder van het publieke belang en van publieke waarden, minder soeverein werd en de private sector steeds machtiger. (De ‘vloek’ uit de titel verwijst naar een geschrift van de Amerikaanse rechtsgeleerde Louis Brandeis waarin deze onder de noemer ‘the curse of bigness’ al in 1914 waarschuwde voor de potentieel rechtsondermijnende macht van grote bedrijven.)
Globalisering
Een derde stap op weg naar de herfeodalisering was de globalisering van de economie. Eind negentiende eeuw gingen staten onderling de rechtspersoonlijkheid van elkaars ondernemingen erkennen. Hierdoor konden multinationals ontstaan, die met hun economische macht soevereine staten tegen elkaar konden gaan uitspelen (zelfs binnen een bondgenootschap als de Europese Unie). Ook de globale kapitaalmarkt die in het kielzog van de multinationals ontstond, onttrekt zich goeddeels aan beïnvloeding door overheden.
De opkomst van digitale informatie- en communicatietechnologie, als vierde en vooralsnog laatste stap, heeft volgens Passchier gewerkt als een katalysator in de ondermijning van de democratische rechtsstaat. Door onder meer netwerkeffecten, de ondoorzichtigheid en de ‘dwang’ van algoritmes is de herfeodalisering met de komst van big tech op ongekende schaal voortgegaan. ‘Digitalisering en big tech komen dus niet opeens uit de lucht vallen, maar zijn in belangrijke opzichten zowel producten als katalysatoren van een langetermijn-, door recht en technologie gedreven feodaliseringstrend’ (p. 179).
Aan democratische banden
Het is goed te beseffen dat de marktmacht van big tech geen natuurgegevenheid (of natuurramp, zo je wilt) is. De storm zwol al aan ver voor de komst van sociale media, het verhuizen van software en data naar de cloud en het op grote schaal beschikbaar komen van artificial intelligence (AI). En als eerder gemaakte keuzes in de vormgeving van het recht hiervoor verantwoordelijk zijn, kun je de wetten en regels aanpassen. Iemand die zich hier als geen andere Nederlandse politicus voor heeft ingezet is de auteur van De tech coup, Marietje Schaake. Als Europarlementariër voor D66 heeft ze tussen 2009 en 2019 geijverd voor het aan democratische banden leggen van de techindustrie. Sindsdien werkt ze als directeur internationaal beleid bij het Cyber Policy Center van Stanford University in Californië.
In beide functies heeft Schaake aan den lijve kunnen ondervinden hoe weinig rekenschap de oprichters en managers van techbedrijven geven van de potentieel destabiliserende gevolgen voor de democratische rechtsorde waar zij zich net als Passchier grote zorgen om maakt. Sterker nog, in Silicon Valley heerst een diepe afkeer van regulering die te herleiden is tot de libertaire overtuigingen van de vroege internetpioniers dat de overheid in cyberspace niet de regels bepaalt. Overheidsbemoeienis, zo kreeg Schaake steeds opnieuw te horen, zou de ontwikkeling van steeds weer nieuwe innovaties maar tegenhouden. Over de bijdrage van de belastingbetaler aan diezelfde innovaties, bijvoorbeeld door de miljardeninvesteringen van de Amerikaanse en andere overheden in defensietechnologie, wetenschappelijk onderzoek en de ruimtevaart, doen ze er wijselijk het zwijgen toe.
Schokkende onthullingen
Waar Passchier zijn betoog illustreert met voorbeelden uit de tweede hand, kan Schaake als insider uit haar eigen Brusselse ervaring putten. Bijna terloops krijgt de lezer een uitputtend overzicht van de vele schokkende onthullingen in de afgelopen jaren over de beïnvloeding van verkiezingen via nepaccounts op sociale media, het afluisteren van hooggeplaatste politici (ook van bevriende naties), het intimideren van leden van de politieke oppositie in verschillende landen, het verplichten van biometrische registratie in gecentraliseerde systemen om te mogen stemmen of gebruik te kunnen maken van sociale voorzieningen, en ga zo maar door. Machthebbers blijken de verleiding om meer grip te krijgen op burgers niet te kunnen weerstaan. En steeds deinzen bedrijven – kleine, onopvallende bedrijfjes vaak – er niet voor terug om moreel onaanvaardbare technologische ‘oplossingen’ te ontwikkelen en te verkopen.
Mogelijke oplossingen
Na het benoemen van de problemen en hun oorzaken besteden zowel Passchier als Schaake aandacht aan mogelijke uitwegen uit de ontstane situatie. De staatsrechtgeleerde Passchier noemt onder andere het constitutionaliseren van big tech. Het idee is dat wanneer bedrijven zo groot worden dat ze feitelijk overheidstaken uitvoeren, het niet meer dan logisch is dat ze aan grondwettelijke normen worden gebonden. De Digital Services Act van de Europese Unie, inmiddels alweer ruim een jaar van kracht, is hiervan een voorbeeld. Grote spelers – very large online platforms and search engines in de lingo van de wet – dienen bijvoorbeeld vooraf de regels kenbaar te maken waaraan zij gebonden zijn. Maar in hoeverre Europa de Amerikaanse druk kan weerstaan om van deze regelgeving af te zien, gezien de recente tegenwind, zal de nabije toekomst moeten uitwijzen.
Ook Schaake is optimistisch over de kansen van regelgeving om het antidemocratische tij te keren. In het mededingingsrecht is al sinds jaar en dag sprake van aanmerkelijke marktmacht die aanleiding geeft tot overheidsingrijpen. Wanneer techbedrijven over ‘aanmerkelijke publieke macht’ beschikken, aldus Schaake, zouden ze aan publieke normen moeten voldoen. Tegelijkertijd uit ze zich kritisch over reeds bestaande wetten. Zo kan met de bestaande hoeveelheden middelen en personeel maar het topje van de ijsberg aan overtredingen van de EU-privacyverordening worden onderzocht. Zonder effectieve, krachtige handhaving bieden regels weinig soelaas.
Zeven lagen
Een verdere oplossingsrichting ziet de voormalige EU-parlementariër in het versterken van het publieke domein. Interessant is dat ze daarbij het ontwikkelen van een publieke ‘stack’ noemt. Iemand die zich hiervoor al enige tijd inzet is Haroon Sheikh, medewerker van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) en bijzonder hoogleraar Strategic Governance of Global Technologies aan de Vrije Universiteit. Een stack is een verticale stapel van op elkaar voortbouwende ‘lagen’. In zijn Atlas van de digitale wereld onderscheidt Sheikh zeven lagen; van onder naar boven zijn dat de lagen van grondstoffen, chips, netwerken, cloud, intelligentie (data en algoritmes, inclusief AI), applicaties, en verbonden apparaten. Door deze opdeling in wat gewoonlijk ‘digitale technologie’ wordt genoemd, krijg je zicht op de markten en machtsverhoudingen in elk van de zeven lagen. Dan wordt meteen helder dat Europa er internationaal in de meeste lagen niet best voor staat. Dankzij bedrijven als ASML en NXP spreekt Nederland in de productie van chips mondiaal een aardig woordje mee. Duitsland doet het goed in de software en Europa als geheel in de netwerktechnologie. Maar dat neemt niet weg dat het met name de Amerikanen en Chinezen zijn die op vrijwel alle lagen de toon aangeven, met Rusland, Taiwan, Korea en Japan in belangrijke bijrollen.
Van stack naar EuroStack
Digitale technologie, het behoeft geen betoog, staat echter niet stil en ook de stack ontwikkelt zich verder. Sheikh heeft als ‘contributing expert’ een belangrijke bijdrage geleverd aan het recent (in februari) gepubliceerde EuroStack Report (euro-stack.info/#report) dat door hoofdauteurs Francesca Bria, Paul Timmers en Fausto Gernone is opgesteld met steun van de Bertelsmann Stiftung. Dit rapport is veeleer een strategische visie op Europese industriepolitiek dan een doorwrochte wetenschappelijke analyse. Niettemin geeft het door de erin opgenomen voorbeelden meer handen en voeten aan begrippen als ‘algemeen/publiek belang’ en ‘publieke waarden’, die bij Passchier en Schaake onbestemd blijven. Als zodanig biedt het meer houvast in het vormgeven van een Europees alternatief voor het waardenloze techkapitalisme dat de Amerikanen nu aan de wereld lijken te willen opleggen.
DE VLOEK VAN BIG TECH
De juridisch-technologische wortels van constitutioneel verval en digitaal feodalisme | Reijer Passchier | Boom uitgevers | paperback 9789462129498 | e-book 9789400114425 | € 31,50 | 229 pagina’s
DE TECH COUP
Hoe tech is gaan regeren en we de macht weer terugwinnen | Marietje Schaake, vertaling Reinier van Kampen | Atlas Contact | paperback 9789045046624 | € 27,99 | e-book 9789045046631 | € 14,99 | 384 pagina’s
ATLAS VAN DE DIGITALE WERELD
Richting Europese digitale soevereiniteit | Haroon Sheikh | Boom uitgevers | paperback 9789024468355 | € 14,90 | e-book 9789024468362 | € 12,90 | 96 pagina’s
Frank Huysmans is researchspecialist bij KB nationale bibliotheek en zelfstandig onderzoeker en adviseur bij WareKennis.
Deze bijdrage komt uit de papieren IP #2-2025. Het hele nummer kun je hieronder lezen of downloaden.