Door Bjorn Schrijen
Bijna 1,5 miljoen Nederlanders doen aan creatief schrijven. Velen dromen ervan ooit een roman te publiceren. Gaat kunstmatige intelligentie dit voor hen mogelijk maken? Staan de bibliotheekkasten binnenkort vol met door AI geschreven boeken? En moeten we dat willen? Om daarachter te komen schreef Bjorn Schrijen zelf een roman met AI.
Wordt het einde der tijden veroorzaakt door de textpocalypse? Een dergelijk scenario werd begin 2023 beschreven in The Atlantic: een toekomst waarin kunstmatige intelligentie (AI) zoals ChatGPT zichzelf opdrachten gaat geven om teksten te genereren. Het resultaat? ‘More text than we can imagine or contemplate, only the merest slivers of it ever glimpsed by human eyeballs, but that clogs up servers, telecom cables, and data centers nonetheless.’
Zo ver is het op dit moment gelukkig nog niet, maar dat de hoeveelheid AI-gegenereerde teksten – en de zorgen daarover – toenemen, staat buiten kijf. In juni 2024 concludeerden De Groene Amsterdammer en de Data School van de Universiteit Utrecht dat 1 op de 25 nieuwe titels op Bol.com door AI geschreven is: veelal slecht beoordeelde boeken, vol stereotypen en – potentieel gevaarlijke – fouten, maar zo gemaakt dat ze hoog in de zoekresultaten staan. Een mogelijk gevolg is dat lezers dergelijke platforms in de toekomst niet meer willen gebruiken of door slechte leeservaringen met AI-boeken in het geheel minder gaan lezen.
De cijfers uit bovengenoemd onderzoek betreffen echter vooral non-fictie: van de onderzochte fictieboeken bleek ‘slechts’ 0,3 procent geschreven door AI. Dat wekt nieuwsgierigheid. Is AI wel in staat om romans of novelles te schrijven? En wat is de kwaliteit daarvan? Om dat te ontdekken besluit ik tijdens een tweeweekse staycation zelf te gaan experimenteren.
KUNSTMATIGE BRAINSTORM
Eén probleem: ik heb nog geen idee waar mijn roman over moet gaan. Omdat ik zelf vakantie heb, lijkt het me weliswaar leuk als de roman zich afspeelt op een bungalowpark met een gezellig subtropisch zwembad, maar daar houdt het ook op. Gelukkig is de AI-software van Google (Gemini) bereid om enkele ideeën voor een roman te bedenken. Toch, Google?
Zeker! Een bungalowpark biedt een interessante setting voor een roman, vol met potentie voor verschillende verhaallijnen en personages. Hier zijn een paar ideeën om je op weg te helpen:
- Een oude, mysterieuze bewoner overlijdt en laat een raadsel achter. De hoofdpersoon probeert de puzzelstukjes bij elkaar te voegen en ontdekt een verborgen schat.
- Twee buren die elkaar jarenlang hebben gemeden, komen onverwacht dichterbij tijdens een gemeenschappelijke crisis.
- (…)
Tja. Het zijn inderdaad ideeën, maar ze voelen vooral clichématig. Dat geldt eigenlijk voor alles wat ik Gemini vraag te bedenken – voor plots, maar misschien nog meer voor personages. Álle personages worden omschreven als slank en atletisch. Allemaal bezitten ze een unieke schoonheid. En wanneer Gemini op deze stereotypen wordt gewezen, krijgt het personage wel een ander uiterlijk, maar schemert de oorspronkelijke norm daar vaak alsnog in door.
Comedian Dorian
Een AI de vrije hand geven lijkt dus niet zo’n goed idee. Beter blijkt het te werken om zelf ideeën te bedenken (‘Wat als ineens bungalows zouden beginnen te verdwijnen?’) en AI te vragen daarop te reageren. Die reacties zijn zonder uitzondering positief en bevatten meestal ook nuttige feedback. Zo word ik gewezen op personages die nog weinig uit de verf komen, delen van het plot die meer tempo kunnen gebruiken of mogelijkheden om een diepere laag aan het verhaal toe te voegen.
Zo pingpongen Gemini en ik een tijd ideeën over en weer. Ik beschrijf een idee voor een personage of stukje plot, ontvang daarop feedback, pas het idee weer aan, en vraag weer nieuwe feedback. Uiteindelijk kom ik zo tot een concept waar ik mee verder wil. In de komische thriller Vocation | Vacation gaat de semi-bekende comedian Dorian na het floppen van zijn laatste show met zijn gezin een midweek naar een bungalowpark. Daar ontdekt hij dat er elke ochtend bungalows (en hun ‘bewoners’) verdwijnen en dat hij het park niet meer kan verlaten. Wanhopig zoekt Dorian naar een oplossing voordat ook hij en zijn gezin verdwijnen, maar tot zijn verbijstering wordt het gevaar volledig ontkend of genegeerd door de andere – kleurrijke – vakantiegangers. Wat er precies aan de hand is laat de roman in het midden. Is alles een absurdistische sketch die Dorian vertelt tijdens een van zijn shows? Moet het verhaal worden gelezen als een metafoor voor klimaatverandering? Is het bungalowpark eigenlijk een glitchende simulatie van een AI-systeem?
KUNSTMATIGE TEKSTVERWERKER
Voor het daadwerkelijke schrijven stap ik over op de AI-software Sudowrite. In tegenstelling tot AI-tools als ChatGPT en Gemini is Sudowrite geen chatbot, maar lijkt het meer op een tekstverwerker zoals Microsoft Word. Deze zit alleen vol AI-functies die kunnen helpen bij het verzinnen, plannen, schrijven, organiseren en redigeren van (roman)teksten. Elke functie kost een bepaald aantal ‘credits’ om te gebruiken; zelf neem ik voor 29 dollar een maandabonnement van een miljoen credits, wat uiteindelijk genoeg is om een roman van bijna veertigduizend woorden te genereren en te redigeren.
Vervolgens begin ik mijn project met het invullen van de story bible: een verzameling tekstvelden waarin alle belangrijke informatie over de roman komt te staan. Dit zijn bijvoorbeeld een synopsis van het plot, een samenvatting per hoofdstuk, instructies voor stijl en genre, en alle achtergrondinformatie over personages, locaties en de context van het verhaal. Tijdens het schrijven put AI steeds uit deze story bible, waardoor bijvoorbeeld de toon en bepaalde details consistent blijven tussen de hoofdstukken, en AI minder risico loopt om te gaan ‘hallucineren’.
Na het invullen van de story bible open ik hoofdstuk 1 en geef ik Sudowrite de opdracht om de story beatsvoor dit hoofdstuk te genereren. Dit zijn stapsgewijze instructies over wat er in een scène gebeurt, die als het ware de kapstok vormen waaraan AI het verhaal ophangt. Met een druk op de knop genereert Sudowrite deze instructies, waarna een andere knop om de daadwerkelijke tekst te laten schrijven paars oplicht. Ik klik erop en de knipperende cursor verandert in een stroom tekst …
KUNSTMATIGE PROBLEMEN
… die absoluut niet goed is. Doordat de story beats van Sudowrite erg beknopt zijn, ligt het tempo van het eerste hoofdstuk veel te hoog en verzint AI er hele stukken plot zelf bij. Het grootste probleem is echter dat de tekst grotendeels Engelstalig is, terwijl ik de story bible in het Nederlands heb ingevuld. De software zou dat zelf moeten herkennen, maar het lukt me niet om consistent Nederlandse tekst als output te krijgen. Het wordt dus toch maar een novel in plaats van een roman.
Bij de tweede poging schrijf ik de story beats zelf. Hier geldt een algemene regel voor AI: hoe beter de prompt, hoe beter het resultaat. In mijn eigen story beats benoem ik daarom precies wat er in een scène gebeurt, wat personages erbij zeggen of denken en op welke manier dit moet worden beschreven.
Door de story beats zelf te schrijven en door wat te experimenteren met de verschillende instellingen, lukt het me om Sudowrite tekst te laten genereren die beter past bij de roman die ik voor ogen had. Het betekent wel dat ik de roman uiteindelijk alsnog zelf scène voor scène uitdenk en AI het eigenlijk alleen voor me opschrijft.
Veel zelf schrappen
Ook dat schrijven gaat niet zonder problemen. Zo worden scènes regelmatig twee keer gegenereerd en blijkt AI tijdens het schrijven geen herinnering te hebben aan wat in voorgaande hoofdstukken is gebeurd. Ook op zinsniveau rommelt het. De komedie- en thrillerelementen worden veel te dik aangezet, en sommige metaforen en formuleringen worden tot vervelens toe herhaald. Meerdere keren per hoofdstuk wordt iets vergeleken met een ‘joke without a punchline’ of heeft iemand een glimlach ‘that didn’t reach his eyes’.
Veel van de tekst die Sudowrite genereert moet ik daardoor ook weer schrappen. Voor een gemiddeld hoofdstuk schrijf ik zelf zo’n 700 woorden aan instructies, waarmee zo’n 3.500 woorden proza worden gegenereerd. Vaak blijven daar maar 2.000 à 2.500 van over. Ook de resterende tekst moet nog flink worden geredigeerd, waarvoor Sudowrite gelukkig veel opties biedt. Zo kun je tekstgedeelten selecteren en die op verschillende manieren laten herschrijven (bijvoorbeeld ‘maak dit dramatischer’). Verder kun je een woord selecteren en Sudowrite een synoniem laten bedenken of een beschrijving laten toevoegen van hoe dat woord eruitziet, ruikt, smaakt, klinkt, et cetera. Ten slotte is er een vrij tekstveld waarmee je volledig vrije instructies kunt geven. Dit alles neemt niet weg dat het schrijven en redigeren van elk hoofdstuk nog altijd een uur of drie kost.
KUNSTMATIG PLEZIER
Ondanks de bovengenoemde problemen valt er ook genoeg te genieten. Met name de wat eendimensionale, karikaturale personages komen goed uit de verf. Zoals Gus, de carnivore kok die door een ongelukje op de kinderboerderij (‘Let’s just say alpacas and barbeque sauce don’t mix, and leave it at that’) nu verplicht in het vegetarisch buffetrestaurant moet werken. Ook de thrillersfeer wordt bij vlagen goed getroffen. En hoewel Sudowrite wat overijverig is in het gebruik van beeldspraak, zijn de gekozen beelden geregeld (al dan niet toevallig) heel treffend, zoals in de openingsalinea van de roman:
Perched on a jutting rock like an overstuffed pelican eyeing a sea of sardines, I gazed down at the subtropical swimming paradise below. From up here, the glistening glass dome looked like somebody had plunked a giant soap bubble into the middle of Evergreen Estate, all wobbly and iridescent. It was like peering into a snow globe – a wet, steamy, summer-version where chlorinated waves replaced the snowflakes.
De pelikaan-sardientjes-metafoor past goed bij hoe de hoofdpersoon zich tot de overige gasten verhoudt (wetend-onwetend), terwijl de sneeuwbol al voorzichtig hint op het feit dat de gasten opgesloten zitten en niet meer uit het bungalowpark kunnen ontsnappen.
KUNSTMATIGE MOGELIJKHEDEN
Na zo’n tachtig uur eraan te hebben gewerkt komt mijn roman uiteindelijk tot een nihilistisch einde. Zelf heb ik het gevoel dat het eindresultaat … aardig is. Geen meesterwerk, maar wel een vlot leesbaar en consistent verhaal dat bij vlagen grappig, spannend of mooi is. Een zesje.
Dat gevoel delen degenen aan wie ik het boek laat lezen. Ook zij vinden het goed leesbaar en hebben niet per se het gevoel een boek te lezen dat door AI geschreven is. Hun belangrijkste feedback is dat de tekst wel erg grossiert in bijzinnen en beeldspraak. Dat is de gebruikte AI aan te rekenen, maar evengoed mijzelf: een betere schrijver had hier bij het redigeren waarschijnlijk (nog) meer in gesnoeid. Die feedback beantwoordt meteen de vraag waarmee ik dit experiment begon. Ja, het is me gelukt om met behulp van AI een acceptabele roman te schrijven – al heb ik het denkwerk uiteindelijk vrijwel volledig voor mijn rekening genomen en heeft het schrijfwerk vele uren meer gekost dan ik eerst had verwacht.
AI als ondersteuning
Voor wie een goed verhaal in zich heeft, maar dat niet zelf op papier kan zetten, biedt AI dus mogelijk een uitkomst. Een meer ervaren schrijver zal met Sudowrite of een vergelijkbaar programma wellicht ook echt goede romans kunnen genereren, of de afzonderlijke schrijf-, redigeer-, plan- en brainstormfuncties kunnen gebruiken ter ondersteuning van het eigen schrijfwerk. Op basis van mijn ervaring zie ik voor de toekomst minder een tweedeling van boeken die door mensen óf door AI zijn geschreven, maar meer een schaal van boeken waarvoor in meer of mindere mate AI is gebruikt. Buiten de individuele schrijftafel kan software als Sudowrite – mits goed werkend in het Nederlands – ook kansen bieden, bijvoorbeeld als onderdeel van een schrijfcursus of in het literatuuronderwijs door met AI op een creatieve manier aan de slag te gaan met klassieke teksten.
KUNSTMATIGE KANTTEKENINGEN
Tegelijk zijn er schaduwzijden. Zo heeft het trainen en gebruiken van AI een grote impact op het milieu. Daarnaast zijn veel AI-tools getraind en gevoed met werk van makers die daar veelal geen toestemming voor hebben gegeven, wat ingaat tegen de Auteurswet. Ook in mijn eigen roman is dat op sommige plekken te zien: de moppen die hoofdpersoon Dorian op enig moment vertelt, zijn terug te traceren naar berichten op internetplatform Reddit.
Ook blijft de vraag wat een toename van door of met AI geschreven boeken betekent voor boekwinkels en bibliotheken. Wanneer wordt een titel wel verkocht of opgenomen in de collectie, en wanneer niet? Hoe is te voorkomen dat boeken waarin écht tijd, passie, kennis en kunde zijn gestoken, verdwijnen achter titels die in een paar uur door de computer zijn uitgedraaid? Ten slotte kun je je afvragen of we met het gebruik van AI bij creatief schrijven niet ook iets verliezen: het kan een prachtige tool zijn om creativiteit te ondersteunen, maar het voelt zonde om dat creatieve proces er geheel door te vervangen.
Zelf laat ik het dan ook bij mijn experiment. Vocation | Vacation gaat niet bijdragen aan de textpocalypse en verschijnt daarom slechts in een oplage van één: een creatieve herinnering aan mijn staycation in plaats van de gebruikelijke koelkastmagneet. En het vervolg (werktitel: Back to work)? Dat schrijf ik wel zelf.
Bjorn Schrijen is adviseur Onderzoek en Kennisdeling bij KB, nationale bibliotheek. Dit artikel en de roman waarover dit artikel gaat zijn geschreven op persoonlijke titel.
Deze bijdrage komt uit de papieren IP #2-2025. Het hele nummer kun je hieronder lezen of downloaden.