Door Simon Been
Wat is de impact van AI op het informatiedomein? In een reeks artikelen wordt ingegaan op veranderingen in de organisatieprocessen, de informatieprofessie en het persoonlijke informatiewerk ten gevolge van kunstmatige intelligentie. Dit is het dertiende deel dat inzoomt op de recente consternatie rond Chinese AI-modellen en de eerste ingrijpende consequenties voor organisaties en de informatieprofessie.
Het is nooit saai in AI-land. 2025 is nog maar luttele weken oud en nu al historisch. We leven in een vreemde nieuwe wereld als the land of free trade & free speech strooit met handelsbarrières en censuur, maar dat het rode rijk van de lange muur en de grote firewall de vroedvrouw zou zijn voor de grootste democratisering uit de geschiedenis van het meest elitaire goed ter wereld, kennis …
Ja, het gaat hier over AI uit China. In het vierde weekend van 2025 leverde de Chinese AI-industrie haar visitekaartje af, en prompt de maandag erna verloor Wall Street 1000 miljard dollar aan waarde in AI-gerelateerde bedrijven. We wisten al dat Tencent en met name Baidu en Alibaba, de Chinese tegenhangers van Facebook, Google en Amazon, met hun eigen AI-modellen redelijk konden bijblijven zonder opmerkelijk te zijn. Maar dat een kleine startup in één keer met een AI-model zou komen dat ‘beter’ en vele malen efficiënter zou zijn dan de regerende kampioen ChatGPT had niemand zien aankomen. Pikant detail: DeepSeek – want zo heet het – werkt supermakkelijk, is ook in het Nederlands én gratis.
Revolutie van slimme efficiëntie
Daar bleef het echter niet bij in die laatste dagen van het Jaar van de Draak dat 28 januari eindigde: de dag na de crash introduceerde het anderhalf jaar oude Chinese bedrijf Moonshot AI zijn geavanceerde model: Kimi. Dit multimodale AI-model k1.5 kan op het niveau van GPT-4 zowel beeld als tekst verwerken. Moonshot AI staat nu net als DeepSeek in de Champions League van de AI-industrie. Direct daarna, op de eerste dag van het Jaar van de Slang, lanceerde het gevestigde Alibaba zijn nieuwste Qwen-model (2.5-Max), beter dan GPT-4o en ook geschikt voor tekst en beeld. De AI-industrie schudt op haar grondvesten.
Jarenlang dachten we dat de sleutel tot AI-superioriteit lag in brute rekenkracht en ongekende hoeveelheden data. Hoe groter, hoe beter, was de onbetwiste regel van het spel. En ‘steeds beter’ is erg belangrijk, want AI kent zoals we weten nog de nodige beperkingen en keerzijdes. Kortom, wie de meeste miljarden had voor de beste Nvidia-chips en de grootste datacenters zou winnen. DeepSeek en Kimi hebben deze aanname in een paar dagen tijd verpulverd.
Wat blijkt? Efficiëntie wint het van brute kracht. DeepSeek levert resultaten die zich kunnen meten met GPT-4, maar draait op een fractie van de rekenkracht. De reden? Optimalisaties in de software, betere algoritmes en slimmere implementatie van bestaande technologieën. Dit betekent dat AI niet alleen toegankelijker wordt, maar ook aanzienlijk minder energie verslindt. De gigantische AI-modellen uit het Westen beginnen er zomaar log en inefficiënt uit te zien. Daarmee lijken de rollen omgedraaid: agile USA lijkt plotseling de stugge, kwetsbare mammoettanker, en het trage China de wendbare jonk.
Kleinere ecologische voetafdruk
DeepSeeks aanpak heeft niet alleen geleid tot een efficiënter model, maar ook tot een significante vermindering van de ontwikkelingskosten. Met een investering van naar eigen zeggen 5,6 miljoen dollar heeft het een model gecreëerd dat vergelijkbaar is met GPT-4, terwijl OpenAI daarvoor meer dan 3 miljard dollar nodig had. Bovendien heeft DeepSeeks model een veel kleinere ecologische voetafdruk. Het energieverbruik is volgens eigen zeggen met 90 procent verminderd en de CO₂-uitstoot is met 92 procent gedaald in vergelijking met traditionele AI-modellen. In een eerder artikel in deze serie kon je lezen hoe de AI-giganten druk bezig waren kerncentrales op te kopen. Waar eerder werd aangenomen dat de groei van AI zou leiden tot een exponentiële toename van het energieverbruik, tonen de nieuwe efficiënte modellen aan dat dit niet het geval hoeft te zijn. De energie-industrie kijkt met grote ogen toe hoe dit proces zich ontwikkelt.
Geopolitieke paradox
Amerika wilde China’s technologische opmars vertragen door restricties op te leggen. Geen geavanceerde chips meer voor Beijing, geen westerse steun bij de ontwikkeling van AI-modellen. Maar zoals wel vaker gebeurt met politieke sancties is het effect omgekeerd. Terwijl Washington worstelt met de vraag of TikTok verboden moet worden, downloaden miljoenen Amerikanen vrolijk Chinese AI-modellen die via de browser toegankelijk zijn. En terwijl Silicon Valley zich zorgen maakt over de waardedaling van AI-aandelen, hebben Chinese bedrijven een voorsprong genomen in efficiëntie en toegankelijkheid. De ‘AI-wapenwedloop’ die men wilde afremmen, is nu in volle gang, met China als onverwachte koploper. Het land integreert AI zelfs al op grote schaal in industrie, diensten en dagelijks leven en investeert fors in AI-innovaties.
Mede daardoor – en dat werd wel voorspeld, maar niet het razende tempo ervan – hebben Chinese bedrijven, zoals Huawei en Baidu, geïnvesteerd in de ontwikkeling van eigen AI-chips, zoals de Ascend 910B en Kunlun Gen 2, die concurreren met westerse tegenhangers. Ook hebben Chinese bedrijven manieren gevonden om de Amerikaanse beperkingen te omzeilen. Zo maken ze gebruik van cloudservices buiten China om toegang te krijgen tot geavanceerde rekenkracht.
Democratisering van kennis?
Op het eerste gezicht lijkt AI nu echt voor iedereen toegankelijk – hoeveel democratischer kan kennis worden? Het klinkt als een droom voor iedereen die informatie wil ontsluiten zonder afhankelijk te zijn van dure abonnementen of exclusieve toegang. Er zit echter een dikke adder onder het gras. Chinese AI is niet per se vrij. Censuur en overheidscontrole zijn diepgeworteld in het Chinese technologische ecosysteem. Als je zoekt naar bepaalde gevoelige onderwerpen krijg je geen onbeperkte toegang tot informatie. Recente tests met DeepSeek hebben aangetoond dat het model gevoelige onderwerpen vermijdt of de officiële lijn van de Chinese overheid volgt. Zo geeft het summiere of ontwijkende antwoorden op vragen over de protesten op het Tiananmenplein en de politieke status van Taiwan.
Dus: hoe democratisch is democratisering als de inhoud wordt gefilterd? Dat is een vraag die sowieso al sinds 20 januari speelt nu Washington met hoge snelheid ambtenaren ontslaat die met ‘gevoelige onderwerpen’ bezig zijn, terwijl tegelijkertijd desinformatie weer een megafoon krijgt door het afschaffen van factcheckers en contentmoderatie door socialemediatsaars. Uiterst lastig voor de gebruikers. Het is immers niet altijd duidelijk wanneer (en door wie) iets als ‘gevoelig’ is bestempeld en is gecensureerd.
Zo heeft een audit door NewsGuard – een organisatie die nieuws- en informatiebronnen beoordeelt op betrouwbaarheid en transparantie – aangetoond dat DeepSeeks chatbot ook in veel niet voor de hand liggende gevallen de lijn van Beijing volgt, waardoor alles wat met nieuws te maken heeft verdacht wordt. Het vergelijken van dat soort antwoorden van DeepSeek met die van andere chatbots biedt voor westerlingen wel een interessant kijkje in de denkwereld van Beijing, maar maakt de standaardversie van DeepSeek voor ons eigenlijk onbetrouwbaar.
Privacy en transparantie
Een andere grote zorg rondom Chinese AI is privacy. Wie heeft toegang tot de data? Waar worden prompts en gegenereerde antwoorden opgeslagen? De ironie is dat het Westen in deze discussie ook niet zonder blaam is. OpenAI en Google trainen hun modellen op datasets waarvan eigenaren en gebruikers vaak geen idee hebben dat hun gegevens worden gebruikt. Meta bouwt AI’s die werken op een eindeloze stroom openbare en private data. Waar ligt de grens tussen verantwoord gebruik en datadiefstal? (Zie ook kader ‘De pot verwijt de ketel’).
China heeft een reputatie van staatscontrole, maar het Westen heeft evengoed een probleem met transparantie. Het fundamentele verschil is: we wantrouwen China om zijn controle, maar accepteren veelal dat Amerikaanse bedrijven onze data gebruiken zonder inspraak. Toch is het anders of het commerciële bedrijven zijn die met je data aan de haal gaan, of dat een overheid is die systematisch informatie verzamelt met als mogelijk doel je samenleving te ontwrichten of in elk geval de zwakke punten bloot te leggen.
Zo ontdekte Feroot Security dat DeepSeek computercode bevat die in staat is om logingegevens van gebruikers naar China Mobile te sturen, een staatsbedrijf dat in de VS verboden is vanwege nationale veiligheidszorgen. Andere cybersecurityexperts hebben dat bevestigd. Hoewel tijdens tests in Noord-Amerika geen daadwerkelijke gegevensoverdracht werd waargenomen, benadrukt deze bevinding het risico dat door de staat gecontroleerde digitale diensten gevoelige gebruikersgegevens kunnen verzamelen.
Toch veilig gebruiken
In alle hectiek van de berichtgeving wordt vaak over het hoofd gezien dat DeepSeek ook om andere redenen opmerkelijk is. Eerlijk is eerlijk: het model verdient punten met de eigen openheid. In tegenstelling tot de Amerikaanse tegenhangers windt het bedrijf geen doekjes om de manier waarop wordt omgegaan met jouw data. De gebruiksvoorwaarden zijn helder geschreven en vertellen onomwonden wat er gebeurt. Belangrijker nog zijn drie additionele punten: het is open source, je kunt een versie op je eigen apparatuur draaien en via betrouwbare derden.
Dat DeepSeek R1 open source is stelt ontwikkelaars in staat om de code te inspecteren en aan te passen. Zelfs het verbeteren van prestaties in bepaalde domeinen of het verminderen van ongewenste bias is mogelijk. Mits je natuurlijk diepgaande technische kennis hebt en begrip van machine learning. Nog boeiender is dat je vrij simpel kunt voorkomen dat je invoerdata worden gedeeld met DeepSeek of andere externe partijen, inclusief de Chinese overheid. Dat komt door de mogelijkheid om DeepSeek elders te draaien, dus niet op de Chinese servers. Je houdt dan grip op je eigen vragen, antwoorden en documenten. Dat doe je door een kleine versie op je eigen computer te gebruiken of, een stuk simpeler voor de gewone gebruiker, door DeepSeek te bevragen via een andere AI-aanbieder zoals Perplexity.
(Let wel: onderliggende data (trainingsgegevens) vormen de kennisbasis van het model, dat ongetwijfeld is getraind op door de Chinese overheid goedgekeurde datasets. Dit betekent dat zelfs als je de censuurfilters zou verwijderen, het model nog steeds niet goed kan antwoorden op onderwerpen waar het nooit over is getraind.)
Kniereflex: verbieden!
Alle nuances terzijde, in reactie op de vele zorgen heeft de Italiaanse gegevensbeschermingsautoriteit, de Garante, de toegang tot DeepSeek in het land geblokkeerd vanwege een gebrek aan transparantie over de verwerking van persoonlijke gegevens. De autoriteit heeft ook een onderzoek ingesteld naar de praktijken van het bedrijf. Andere Europese toezichthouders, zoals die in Frankrijk en Ierland, hebben eveneens vragen gesteld over de gegevensverwerking door DeepSeek.
Wat te doen, strengere regelgeving en transparantie in de AI-industrie wereldwijd? Bedrijven nog meer verantwoordelijk houden voor hun gegevensverzamelings- en gebruikspraktijken om de privacy en rechten van gebruikers te waarborgen? Idealiter ‘ja’ natuurlijk, maar is er nog iemand die gelooft dat dat gaat werken? En wat is de keerzijde? De AVG heeft privacy bovenaan de agenda geplaatst, maar praktisch gezien voor veel mensen vooral geleid tot dagelijkse rompslomp, zoals het geërgerd wegklikken van cookiebanners en in ruil daarvoor juridische goedkeuring geven aan nog meer vormen van tracking dan vroeger. Moeten we straks bij elke vraag aan AI door een soortgelijke molen?
En Europa doet uiteraard zijn best in ons aller belang, maar hoe concurreer je economisch met die andere grootmachten (en de rogue states) als zij met vrijere spelregels werken?
Gevolgen maatschappij
Een nieuwe vraag klinkt: wordt de wereld te groot en te complex voor ons? Lopen we aan tegen de grenzen van ons vermogen om de ontwikkelingen bij te benen en ons wereldbeeld daaraan bij te stellen? Zijn we het overzicht kwijt op mogelijke acties en reacties en de gevolgen daarvan op langere termijn? Het bizarre van AI is dat het een katalysator is van veranderingen in verschillende richtingen: enerzijds vergroot het de maatschappelijke complexiteit en verandersnelheid enorm, anderzijds biedt het juist ook opties om orde in die chaos te scheppen. Tegelijkertijd blijft het een instrument dat onmiskenbaar feilbaar is en menselijk toezicht vereist. Waar blijf je dan als de mens de kluts kwijt is en in het duister tast?
En op de kortere termijn: bondgenoot USA neemt niet alleen steeds meer afstand van ons, maar verliest kennelijk ook het AI-monopolie. Wat betekent dit voor Europa’s stellingname in het geopolitieke krachtenveld? Ik schreef al eerder over de AI-oorlog tussen EU en VS. Gooien we daar een schep bovenop? Kiezen we voor de weg van de restricties? Of focussen we ons op samenwerking met ontwikkelaars, ongeacht hun vestigingsland? Geeft DeepSeek hoop dat Europese AI-troeven als het dappere Mistral toch nog onze eer hoog kunnen houden (ook al is dat inmiddels een Microsoft-protegé)?
Gevolgen organisaties
Deze nieuwe golf in de AI-tsunami heeft de nodige consequenties voor organisaties. Meer dan je op het eerste gezicht zou zeggen. Gecombineerd met andere recente ontwikkelingen levert het een fascinerend beeld op van de toenemende impact van AI: plussen én minnen. En dan heb ik het nog niet eens over de verbeterde probleemoplossing die de modellen introduceren. Een volgend artikel duikt verder in de impact op organisaties, maar hieronder staan vast wat highlights. Staar je daarbij trouwens niet blind op de Chinese bias, DeepSeek is slechts het begin van de nieuwe golf.
- AI wordt krachtiger en aanzienlijk goedkoper en daarmee aantrekkelijker om snel te introduceren binnen organisaties.
- Zelf beheerde opensourcemodellen lijken ineens een verleidelijke en haalbare optie om binnen de organisatie in te voeren.
- Interesse in en gebruik van AI door medewerkers binnen organisaties nemen versneld toe, wat risico’s én de roep om corporate AI versterkt.
- De afhankelijkheid (of zo je wilt wurggreep) van OpenAI, Google, Microsoft en Nvidia vermindert.
- DeepSeek en andere niet-westerse taalmodellen leiden ons eindelijk richting globalisering van de bevraagbare informatie.
- Bedrijven en overheden kunnen kiezen voor AI die niet onder Amerikaanse wetgeving valt.
- AI-systemen gaan verschillende antwoorden geven, gebaseerd op verschillende kennissystemen.
- De toch al zo essentiële check op betrouwbaarheid van datasets en uitspraken wordt nog belangrijker.
DeepSeek verandert wie AI controleert, hoe AI redeneert en welke kennisstromen dominant zijn, maar vooral ook hoe snel en in welke vorm AI organisaties binnenkomt. Tegelijkertijd is de complexiteit van de materie opnieuw verhoogd en zal de roep om metamodellen niet lang uitblijven: een AI die per type vraagstuk zelf kiest welk model van welke leverancier wordt gehanteerd. Microsoft, Perplexity en Apple zitten al op dit spoor. Niet voor niets doen bedrijven als OpenAI er alles voor om nummer 1 te zijn en blijven. De race wordt dus nóg intenser.
Gevolgen informatieprofessionals
Maak je borst maar nat. We worden vaker betrokken bij de selectie, de implementatie en het beheer van deze systemen. Maatwerk neemt toe en daarmee onze rol als schakel tussen techneut en beleidsmaker als het gaat om informatiebetrouwbaarheid. Zowel informatiebeheer als informatieanalyse krijgen te maken met meer diversiteit in bronnen en datagovernancevraagstukken. Onze bestaande systemen raken razendsnel achterhaald, maar AI toevoegen is een wespennest voor aanbieder, gebruiker en inkoper. En toch zal de organisatie dat willen. Ga zo maar door. Zie verder ook dat volgende artikel. Zorg dat je niet buiten spel komt te staan.
Duik in de nieuwe golf
De AI uit China heeft het landschap op zijn kop gezet. Efficiëntie wint het van brute kracht. Openheid (zij het met een Chinees randje) wint het van exclusiviteit. Het ideaal van de kennisdemocratie lijkt haalbaar te worden en de vraag is hoe groot de rol van niet-westerse AI wordt. Een nieuwe golf van betere maar vooral ook goedkopere en makkelijker inpasbare AI spoelt al om ons heen.
Je kent misschien mijn stellingname: ga er zelf mee aan de slag. Het is essentieel voor informatieprofessionals om actief te experimenteren met AI-technologieën. Pas dan kun je de mogelijkheden en beperkingen begrijpen, erover meepraten en adviseren, en het effectief toepassen in je dagelijkse werkzaamheden.
De voorgaande delen van deze serie lezen?
Je vindt ze in het online archief op informatieprofessional.nl.
> Deel 1: Je staande houden ‘in de AI Wars’
> Deel 2: Manusje-van-alles en sparringpartner
> Deel 3: Impact AI op functies en taken in de informatieprofessie
> Deel 4: Magistrale magie – EU versus AI
> Deel 5: Drie praktijkgevallen: Interactie, Metadata en Structurering
> Deel 6: Nieuwe ambities en rollen voor de informatieprofessie
> Deel 7: Omgaan met AI – vier cases
> Deel 8: Met de snelheid van AI
> Deel 9: Over knellende wetten en een informatieoorlog in wording
> Deel 10: Waarom AI zo controversieel is
> Deel 11: AI in de praktijk & de dood van het vraagteken?
> Deel 12: Bewustwording rond AI – silver bullet of cirkelzaag?
DeepSeek onderscheidt zich van andere AI-modellen door zijn geavanceerde redeneervaardigheden en logische aanpak, vooral in complexe probleemoplossing. Je ziet dat direct, want je kijkt mee terwijl het ‘hardop’ denkt en zichzelf evalueert voordat er antwoord wordt gegeven. Ook wordt menselijk denkgedrag nagebootst door trial-and-error learning. Bovendien wordt maar een fractie van het werkgeheugen daadwerkelijk gebruikt door slimme selectie vooraf. Dat verklaart meteen waarom DeepSeek dertig keer efficiënter is.
Maar het is zeker niet zo’n manus-van-alles als ChatGPT o1. Vergeet dus alle o1-opties als geheugen, werken in projecten, automatische taakuitvoering en voice mode. Gebruik het ook niet voor het maken van afbeeldingen of voor creatief schrijven of langere, contextgevoelige ‘conversaties’. DeepSeek R1 is vooral geschikt voor onderzoek, complexe data-analyse en technische probleemoplossing, waar traditionele modellen vaak tekortschieten in diepgang en controleerbaarheid.
De pot verwijt de ketel
OpenAI zegt bewijs te hebben gevonden dat DeepSeek hun GPT-4 model heeft gebruikt om R1 te trainen. De Chinezen zouden een techniek genaamd ‘distillatie’ hebben toegepast, waarbij een kleiner AI-model wordt getraind door gebruik te maken van de output van een groter, geavanceerder model. Dat stelt ontwikkelaars in staat om met beperkte middelen modellen te creëren die vergelijkbare prestaties leveren als grotere tegenhangers. Mijn eigen tests suggereren iets soortgelijks: net als ChatGPT komt DeepSeek met de ongebruikelijke naam Lina bij het genereren van fantasieverhalen. Zeker geen bewijs, maar wel opmerkelijk.
Hoe het ook zij: OpenAI zelf heeft zijn modellen getraind op enorme hoeveelheden online data, vaak zonder expliciete toestemming van de auteurs, dus de ironie druipt af van hun verwijt. Tevens bewijst het nogmaals dat OpenAI allesbehalve ‘open’ is, in schril contrast met open source DeepSeek.
Simon Been is directeur van het Papieren Tijger Netwerk en spreker/trainer/auteur over AI in het informatiedomein.
Deze bijdrage komt uit de papieren IP #2-2025. Het hele nummer kun je hieronder lezen of downloaden.