Door Frank Huysmans
Dankzij het Meta van Mark Zuckerberg heeft nu ook de boekenwereld kennisgemaakt met LibGen oftewel Library Genesis. Studenten en medewerkers van hogeronderwijsinstellingen in rijke landen hebben via hun bibliotheek kosteloos toegang tot de meeste publicaties, maar de rest van de wereld niet. Hoewel dankzij de opensciencebeweging veel nieuwe publicaties inmiddels voor iedereen gratis en legaal toegankelijk zijn, geldt dat niet voor de enorme backlist aan artikelen en studieboeken uit eerdere jaren. Daarom is LibGen, de ‘Pirate Bay van de wetenschap’, al jaren een toevluchtsoord voor wie niet voor elk artikel tientallen dollars kan of wil neertellen.
Deze vorm van piraterij zou je met een beroep op Robin Hood nog moreel verdedigbaar kunnen noemen. Een veelgehoord argument is dat het gaat om wetenschappelijke kennis die grotendeels op kosten van de belastingbetaler is geproduceerd en toch achter een betaalmuur zit. Die vlieger gaat natuurlijk niet op voor de miljoenen ‘gewone’ e-books die inmiddels via LibGen rondgaan. Helemaal stuitend is dat onlangs uit rechtbankdocumenten bleek dat Meta zijn AI-model Llama3 heeft kunnen trainen door de hele database achter LibGen gewoon te downloaden. Medewerkers van het bedrijf wogen hun opties. Ze zouden bij uitgevers kunnen aankloppen en licenties afsluiten. Kost geld, duurt lang. Precies de redenen waarom studenten naar LibGen, Sci-Hub of Anna’s Archive gaan. Kost niks, zo gepiept.
Voor Meta en andere bedrijven bleek de verleiding te groot. Zo kwam Zuckerbergs bedrijf, momenteel op de beurs een slordige 1.600 miljard euro waard, voor noppes in bezit van ruim 7,5 miljoen boeken en 80 miljoen artikelen van over de gehele wereld. Waaronder literaire werken in het Nederlands plus vertalingen ervan in diverse talen. Allemaal auteursrechtelijk beschermd.
In het verleden hebben wetenschappelijke uitgevers via de rechter geprobeerd om de toegang tot LibGen en andere ‘schaduwbibliotheken’ te laten blokkeren. In recente jaren met enig succes, maar een beetje Meta-medewerker weet wel wat een VPN is.
Uit de vrijgegeven documenten kwam nog iets anders naar voren. Eén van Meta’s redenen om voor de LibGen-optie te gaan is dat het bedrijf zich wil beroepen op de ‘fair use’-bepaling in het Amerikaanse auteursrecht. Die maakt het onder voorwaarden mogelijk om beschermd materiaal te gebruiken zonder toestemming van de rechthebbenden én zonder ervoor te betalen.
Zoals sommige onderzoekers aan den lijve hebben ondervonden, is het aan universiteiten mét een campuslicentie al niet toegestaan om in bulk artikelen te downloaden. Zelfs niet voor zuiver wetenschappelijk onderzoek in het algemeen belang. Maar nu Trump de AI-race wil winnen van China is in de VS kennelijk alles gelegitimeerd. Recent ging een Californische rechter mee in het argument dat het trainen van AI met illegaal verkregen teksten ‘fair use’ is. Zó benieuwd wat een door AI getrainde Robin Hood daarvan zou vinden.
Frank Huysmans is researchspecialist bij KB, nationale bibliotheek en zelfstandig onderzoeker en adviseur bij WareKennis.
Deze bijdrage komt uit de papieren IP #6-2025. De gesproken versie van de column vind je binnenkort hier:
Het hele nummer kun je hieronder lezen of downloaden.