Door Marjo Bakker
Van 15 tot en met 22 maart vond de dertigste KNVI O&O-studiereis plaats: 32 professionals van 27 hogeschool- en (speciale) wetenschappelijke bibliotheken togen met de bus naar Genève, Lausanne, Milaan en Bazel om daar van de internationale collega’s te horen hoe zij hun vak uitoefenen, welke uitdagingen ze zien en welke successen ze behalen. Een paar indrukken van een inspirerende reis.
Zwitserland en Italië kennen een ruim aanbod voor de achterban van de KNVI-interessegroep Onderwijs en Onderzoek (Bibliotheken), kortweg O&O. Naast instellingen voor hoger onderwijs vind je er bijvoorbeeld CERN, de Verenigde Naties en ‘wowfactorbibliotheken’ met grote collecties oude drukken of ‘instagrammable’ gebouwen. Uiteindelijk stonden er veertien bibliotheken op het programma van de KNVI O&O-studiereis 2025 (zie kader).
Verbouwingen en logistieke uitdagingen, de geopolitiek en de bestendiging van open science bleken de terugkerende thema’s bij onze bezoeken. Daarnaast werden we vrijwel altijd ontvangen en bijgepraat door de directeur van de bibliotheek. Leerden we dat een Italiaanse biblioteca nazionale niet hetzelfde is als onze KB, nationale bibliotheek. En dat Zwitserse universiteitsbibliotheken vaak ook kantonbibliotheek zijn, wat betekent dat ze ook een openbarebibliotheekfunctie hebben. De meeste van de bezochte bibliotheken maken hun collectie vindbaar via Swisscovery (Alma), waar vijfhonderd bibliotheken bij zijn aangesloten.
Open science (avant la lettre)
In Zwitserland is open science, net als in Nederland, een belangrijk thema. Vooral open access publiceren, FAIR data, next generation metrics en onderzoeksintegriteit staan op de agenda; over de andere ‘pillars of open science’ werd meer terloops gesproken. Vooral bij CERN zijn de resultaten indrukwekkend. CERN genereert, mede door de deeltjesversneller, 1 petabyte (PB) – oftewel 1.000 TB – per seconde aan data, die realtime beoordeeld wordt op bewaren of niet. De CERN-data worden onder een CC0-licentie beschikbaar gesteld in de CERN Open Data Portal. Een dataset wordt in vier niveaus opgesplitst: documentatie, gesimplificeerde data, gereconstrueerde data en simulaties, en ruwe data. De ruwe data (niveau 4) worden niet in de portal opgenomen.
In de universiteitsbibliotheken gaat een stuk minder data om. Research data management (RDM) is minder bemenst dan in de Nederlandse universiteits- en hogeschoolbibliotheken. De UB Bazel bijvoorbeeld heeft dan wel 39 datastewards, maar dat zijn 39 medewerkers die het ‘erbij doen’ in samen 1 fte. Uit de strategische plannen van de bibliotheken spreekt echter wel de ambitie om meer te doen. Interessant in dit geval is dat RDM breder is belegd dan alleen de bibliotheek; ook de universiteit zelf is aanjager.
Delen van kennis voorop
CERN is ook op het gebied van open access een uitblinker. In 2023 verscheen maar liefst 96 procent van alle CERN-publicaties in open access (tegenover 70 procent gemiddeld in Zwitserland). Dit percentage is eigenlijk niet verrassend als je bedenkt dat open access al bij de oprichting van CERN in 1953 in de statuten stond: ‘The results of its experimental and theoretical work shall be published or otherwise made generally available’. Iets vergelijkbaars staat natuurlijk wel vaker in missies opgeschreven, maar CERN is er trots op en gebruikt het feit dat het onderzoekscentrum is opgericht om kennis vrij te delen heel bewust in de ontwikkeling van zijn opensciencebeleid. Open science wordt er breed gedragen. Zoals het hoofd Open Science zei: ‘Open science is the matter of everyone, not only the library or IT.’
Een soortgelijk statement hoorden we van de collega’s van de technische universiteit EPFL: ‘Open science is everywhere, just like salt – it gives flavour.’ De next generation metrics-principes van de Coalition for Advancing Research Assessment (CoARA) worden nagestreefd, al blijft wel of niet publiceren in een hoog gerankt tijdschrift met dito APC onderwerp van discussie tussen bibliotheek en onderzoeker.
Ook bij de VN staat het delen van kennis voorop. Er is een mooie online research guide voor openaccessbronnen. Op de Knowledge & Learning Commons wordt kennis over multilateralisme gedeeld in blogposts en video’s.
AI in de kinderschoenen
De toepassing van AI staat nog in de kinderschoenen in het Zwitserse hoger onderwijs. De UB Genève was naar eigen zeggen de eerste universiteitsbibliotheek die er ‘iets’ mee heeft gedaan, onder andere via de ontwikkeling van de library guide Referencing the use of generative AI waar faculteiten inmiddels naar verwijzen. De collega’s zijn trots op dit gebruik. Ook heeft de UB tijdens een hackathon samen met IT-studenten een proof of concept voor een large language model (LLM) ontwikkeld, gebaseerd op Swisscovery (inclusief de repositories voor research output). De Bazelse collega’s zetten AI daarnaast in voor het ontsluiten van de special collections via Transkribus.
Ook bij de EPFL voelen ze de urgentie om nu duidelijke plannen te maken over het toepassen van AI, anders gaat het net als met open access (dat wil zeggen: uitgevers gaan ermee aan de haal). De uitdagingen waarvoor EPFL zich ziet staan hebben betrekking op ethische kwesties, human vs. automated services en het opleiden van de medewerkers.
Bibliotheken op de schop
Toevallig troffen we tijdens onze reis een aantal bibliotheken die of aan het verbouwen zijn (de reden waarom we helaas niet bij de UB Milaan terechtkonden), of voorbereidingen daartoe treffen. Bij de VN worden de archief- en bibliotheekruimtes gerenoveerd onder de noemer ‘Strategic Heritage Plan’. Niet alleen worden de studiezalen verbouwd, ook de depots krijgen nieuwe installaties om de collectie veilig te houden. Extra bijkomstigheid is dat de kasten in het depotgebouw tevens de dragers van het gebouw zijn. De komende tijd gaat 44 van de 45 kilometer boek naar een tijdelijke opslag en zal daarmee twee à drie jaar niet beschikbaar zijn. De bibliotheek erkent dat dit dramatisch is voor de gebruikers, maar ziet het ook als een kans om zichzelf opnieuw uit te vinden. Er zal bijvoorbeeld worden gewerkt aan een betere plaatsingssystematiek. Deselectie is niet aan de orde omdat dat al doorlopend plaatsvindt – jammer voor de architect die had gehoopt minder boeken terug te hoeven plaatsen. De 12 kilometer archief wordt intern verplaatst. De rondleiding door de prachtige, internationale sfeer ademende, maar inmiddels gesloten en boekloze leeszalen bood een mooi kijkje achter de schermen.
Indrukwekkende aanbouw
De Unithèque (de universitaire hoofdvestiging van de BCUL) van Lausanne is ook met een mega-operatie bezig. Het licht gekromde gebouw uit 1983 met uitzicht op het Meer van Genève krijgt een indrukwekkende aanbouw die prachtig wegvalt in de heuvel achter de bibliotheek. Tegelijkertijd wordt de oudbouw gerenoveerd. Zo komen er 2.000 (was 860) studieplekken beschikbaar en dubbel zoveel kastruimte (in depot en open opstelling) voor zowel de academische als de erfgoedcollectie. En dit alles met respect voor het milieu door bijvoorbeeld het gebruik van gerecycled beton, warmte via het water uit het meer en een dak waar veel direct en indirect licht doorheen valt. Tijdens de verbouwing en verplaatsing van 39 kilometer boek blijft de bibliotheek open, wat het hele project extra uitdagend maakt. Veel inspanning zit in het betrekken en op de hoogte houden van zowel studenten als bibliotheekmedewerkers. In april 2027 is de spectaculaire nieuwe bibliotheek gereed.
Tegenover deze grootse verbouwingen ziet die van de Biblioteca del Capitolo Metropolitano di Milano er bescheidener uit. In de studiezaal van de Duomo-bibliotheek is alleen de grote raadpleegtafel beschikbaar, de boekenkasten zijn in plastic gehuld vanwege schilderwerkzaamheden. De 1,5 fte bibliothecaris helpt mee met schilderen.
Logistieke uitdagingen
Andere logistieke uitdagingen troffen we aan in de Speicherbibliothek, in de buurt van Bazel en Zürich. In een strakke blokkendoos met gifgroene accenten staan ruim 3 miljoen boeken en tijdschriften opgeslagen van bibliotheken in de regio, waaronder universiteitsbibliotheken uit Zürich, Bazel en Bern. De logistiek is indrukwekkend en loopt – ook letterlijk – op rolletjes. Bij binnenkomst worden de publicaties machinaal schoongepoetst en geautomatiseerd in de immense magazijnen geplaatst. En er op verzoek weer uitgehaald met behulp van robots en op papier of digitaal (er is een zogenaamde scanstraat) naar de gebruikers in de bibliotheken gestuurd. De depots worden beschermd tegen brand via een zuurstofonttrekkende installatie. Bij 13,5 procent zuurstof kunnen vlammen niet branden, maar kun je nog wel (net) ademen. Medewerkers mogen daarom maar twee uur in het magazijn bezig zijn, en altijd in paren en met pieper.
De tien medewerkers van de Speicherbibliothek, die samen met de robots alles draaiende houden, maken desalniettemin een montere indruk. Het heeft vijf jaar geduurd om deze moderne faciliteit te bouwen, inclusief de ontwikkeling van de robotica en klimaatinstallatie, met een totaalbudget van ongeveer 60 miljoen euro. Bij de UB Bazel zagen we meteen het resultaat van de uithuizing van een deel van de collectie. Waar vroeger een aantal minder geraadpleegde collecties stonden, waren nu nieuwe studieplekken gecreëerd.
Fascinerende collecties
Interessant bij de Biblioteca del Policlinico, de grootste medische bibliotheek van Italië, is dat er sinds 1475, toen het ziekenhuis werd opgericht, uitgebreide documentatie is over alles wat er gebeurde in het ziekenhuis, inclusief botten van overleden patiënten in de crypte. Daarnaast is er een collectie van circa duizend levensgrote geschilderde portretten van elke sponsor sinds de vijftiende eeuw. Een fascinerende collectie voor historisch onderzoek.
Een andere fascinerende collectie is de materialenbibliotheek van de Politecnico in Milaan. In deze collectie vinden studenten ongeveer negenduizend samples van allerlei materialen zoals steen, hout, textiel en vissenhuid. Deze worden gecatalogiseerd en uitgeleend. Een beschrijving bevat een foto van het materiaal, een opsomming waarvoor het kan worden gebruikt en karakteristieken van het materiaal.
Bij CERN wordt onder andere het archief van Tim Berners-Lee bewaard. Hij werkte bij deze organisatie toen hij in 1989 het world wide web uitvond. De eerste website ter wereld was gewijd aan het project waarin de uitvinding tot stand kwam en draaide op Berners-Lee’s computer. In 2013 heeft CERN die eerste website weer tot leven gebracht op ‘home of the first website’ (info.cern.ch).
Geopolitieke ontwikkelingen
Geopolitieke ontwikkelingen zijn vooral bij CERN en de Verenigde Naties – instrument van internationale samenwerking met het hoofdkantoor in New York – van invloed. In de huidige internationale constellatie waarin populistisch radicaal-rechts gedachtegoed ruim baan krijgt, neemt bijvoorbeeld het wantrouwen jegens de wetenschap toe en is de open en diverse samenleving onder vuur komen te liggen. Plotseling is gevestigd zijn in het neutrale Zwitserland van belang als het gaat om de veiligheid van data en collecties. Collecties die vanwege een verbouwing even elders zouden moeten worden gestald, blijven nu in Zwitserland ondanks de hoge vierkantemeterprijs. Een grote Amerikaanse sponsor van CERN-congressen stopt met financieren omdat ze zelf worden gekort door de Trump-regering. Ook CERN’s indrukwekkende scholarly information platform INSPIRE kampt met teruglopende sponsoring door Amerikaanse partners. Daarnaast spelen de hoge energieprijzen sinds de oorlog in Oekraïne een rol bij de opslag van data.
Hoewel er in de bezochte bibliotheken geen sprake is van hedendaagse censuur, zagen we in Italië dat banned books en censuur van alle tijden zijn. De bibliothecaris van de Biblioteca Nazionale Braidense liet ons een deeltje van de Index librorum prohibitorum (lijst van door de rooms-katholieke kerk verboden boeken, die verscheen tussen 1559 en 1966) zien en boeken uit vroeger tijden met uitgewiste en zwartgemaakte pagina’s.
In 2027 gaan we weer op reis
Zoals elke keer was het weer een superinspirerende reis waarin veel kennis en kennissen zijn opgedaan. Onze dank gaat daarom in de eerste plaats uit naar de ontvangende collega’s in Zwitserland en Italië. Ook de enthousiaste groep reisgenoten maakte de reis een waar genoegen. Hun verslagen dragen bovendien bij aan dit artikel. Onze speciale dank gaat uit naar sponsors KNVI O&O en GO opleidingen. En als laatste mogen ook de werkgevers van de deelnemers niet in het rijtje ontbreken. We hopen dat zij de waarde van het uitwisselen van vakkennis tijdens een internationale studiereis blijven inzien en ook in de toekomst medewerkers laten meegaan. De volgende studiereis staat gepland voor 2027. Houd vanaf herfst 2026 de aankondigingen in de gaten!
Fun fact
De Vitesse-spelersbus waarmee we door Zwitserland en Italië werden vervoerd, trok veel bekijks.
Bezochte bibliotheken
De KNVI O&O-studiereis (sinds 1976) vindt elke twee jaar plaats en heeft als doel de vakkennis en het netwerk van IP’ers die werkzaam zijn in hogeschool- en (speciale) wetenschappelijke bibliotheken te vergroten door uitwisseling met buitenlandse én Nederlandse collega’s. Tijdens de studiereis 2025 naar Genève, Lausanne, Milaan en Bazel werden de volgende bibliotheken bezocht:
Genève
CERN Scientific Information Service
Bibliothèque Université de Genève
United Nations Library & Archives
HEAD Bibliothèque (Haute école d’art et de design)
Lausanne
Bibliothèque Cantonale et Université Lausanne (BCUL)
EPFL Lausanne (École Polytechnique Fédérale de Lausanne), Rolex Learning Centre
EHL Hospitality Business & Hotel Management School
Milaan
Biblioteca Bovisa Candiani (Politecnico Milan)
Biblioteca Sormani
Biblioteca del Policlinico Ca’Granda di Milano
Biblioteca del Capitolo Metropolitano di Milano
Biblioteca Nazionale Braidense
Büron
Speicherbibliothek
Bazel
Universitätsbibliothek Universität Basel
Marjo Bakker is teamleider Collecties, bibliothecaris en datasteward bij het NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies, lid reiscommissie KNVI O&O.
Deze bijdrage komt uit de papieren IP #6-2025. Het hele nummer kun je hieronder lezen of downloaden.