Nederlandse kloosters zagen zich de afgelopen decennia geconfronteerd met toenemende vergrijzing en naderende sluiting. Wat te doen met de archieven? Kloosterlingen sloegen de handen ineen. Sinds dertien jaar heeft het Erfgoedcentrum Nederlands Kloosterleven in Sint Agatha (Brabant) hierbij een spilfunctie.
Door: Otto S. Lankhorst
‘Het bewaren waard’. Dat was dit jaar het thema van de Archiefdagen die in Gouda werden gehouden. ‘Het bewaren waard’, dat dachten ook enkele kloosterlingen met historisch besef in de jaren tachtig van de vorige eeuw. Het betrof de archieven in de vele Nederlandse kloosters, die geconfronteerd werden met toenemende vergrijzing en naderende sluiting. De kloosterlingen vonden gehoor bij de Katholieke Universiteit in Nijmegen, waar Ad Manning, hoogleraar voor de nieuwste geschiedenis, in 1969 het Katholiek Documentatie Centrum (KDC) had opgericht. Zijn doel: het behouden van de op drift rakende documentatie van katholieke instellingen en persoonlijkheden.
Op een besturendag van orden en congregaties in 1988 over de veiligstelling van de archieven van religieuze instituten in Nederland, benadrukte Manning de grote schat aan gegevens in de kloosterarchieven. En dan niet alleen voor de geschiedenis van de orden en congregaties, maar ook ‘voor de socio-culturele geschiedenis van Nederland en zijn koloniën’. Het belang van deze archieven heeft alles te maken met de actieve rol die de kloosterlingen vanaf het midden van de negentiende eeuw speelden door hun werkzaamheden in onderwijs, ziekenzorg en maatschappelijk werk, zowel in Nederland als in vele missiegebieden.
Ontstaan van Erfgoedcentrum
De samenwerking tussen de kloosterlingen en het KDC, dat van begin af aan onder de bezielende leiding stond van historicus Jan Roes, was vruchtbaar en resulteerde in 1990 in de oprichting van het Dienstencentrum Kloosterarchieven in Nederland (KAN). Het KAN had als taak om kloosterarchivarissen te adviseren en bij te scholen en om het onderlinge contact te bevorderen.
Van meet af aan beheerden en financierden kloosterlingen het KAN zelf. En het waren ook enkele kloosterlingen die een odyssee door het land ondernamen om met vasthoudendheid en overtuigingskracht een groot aantal besturen van religieuze instituten ertoe over te halen om zich aan te sluiten. Met succes. Zij verkregen het nodige vertrouwen en de sloten van archiefkasten werden voor hen geopend. Het aantal orden en congregaties dat zich aansloot is gestaag gegroeid van achttien tot meer dan honderd nu.
Sint Agatha
Dit ruime honderdtal is aangesloten bij de Stichting Erfgoedcentrum Nederlands Kloosterleven. Het Erfgoedcentrum is in 2002 opgericht als opvolger van het Dienstencentrum en heeft als doel de archieven uit het hele land op één plek in eigen beheer te bewaren en te ontsluiten. De plek waar dit allemaal plaatsvindt, is een bijzondere: het Kruisherenklooster in Sint Agatha bij Cuijk. Hier staat het oudste klooster in Nederland dat sinds 1371 in bezit is van een religieuze gemeenschap, de Orde der Kruisheren.
Naast het klooster is een depot verrezen dat beantwoordt aan de klimatologische vereisten voor het bewaren van archieven en boeken. De westvleugel van het kloostercomplex werd verbouwd om te kunnen beschikken over kantoor- en vergaderruimten, een studiezaal en een expositieruimte.
In juni 2006 heeft het Erfgoedcentrum officieel zijn deuren geopend. Sindsdien zijn archieven, boeken en voorwerpen uit vele kloosters naar de depots overgebracht, geordend en ontsloten. Ook het erfgoed van het Kruisherenklooster, waaronder de middeleeuwse bibliotheek, heeft er een plek gekregen.
De collecties
Voor de meeste archieven geldt dat de betreffende orde of congregatie eigenaar is gebleven van het archief. Zij besluiten over het verlenen van inzage in hun archief waarbij, zoals bij andere particuliere archieven, waakzaamheid is geboden voor privacygevoelige informatie.
Voor wat betreft de bibliotheek is het nooit de bedoeling geweest om complete kloosterbibliotheken naar Sint Agatha te verhuizen. Dat zou een gigantisch groot depot hebben vereist en een ongekend aantal doubletten hebben opgeleverd. Bovendien begon al in de jaren zestig van de twintigste eeuw, toen het aantal roepingen afnam en de opleidingen in de kloosters daardoor werden samengevoegd in gemeenschappelijke studiecentra, een proces van herschikking, verhuizing en opschoning van de kloosterbibliotheken. Veel collecties vonden een nieuw onderkomen.
Voor het Erfgoedcentrum zijn uit kloosterbibliotheken boeken en tijdschriften geselecteerd voor een collectie die dient als ondersteuning bij onderzoek naar de geschiedenis en de werkzaamheden van de Nederlandse kloosterlingen. Daarnaast is er de collectie primaire literatuur die bestaat uit de boeken, brochures en tijdschriften uitgegeven door en voor de religieuze instituten, die als onderdeel van kloosterarchieven naar Sint Agatha zijn gekomen. De voorwerpencollectie richt zich op het bewaren van voorwerpen die nauw verbonden zijn met de geschiedenis en het eigene van een religieus instituut. Het gaat om voorwerpen die in de kloosters zijn gebruikt en die het verhaal vertellen van leven en werk van de Nederlandse kloosterlingen.
Op bezoek
In de afgelopen jaren zijn duizenden archief- en verhuisdozen uit Nederlandse kloosters naar Sint Agatha overgebracht. De meeste collecties zijn inmiddels in ‘huis’ en voor het grootste deel toegankelijk gemaakt. Bezoekers hebben hun weg gevonden naar de fysieke studiezaal, de digitale studiezaal en de wisselende tentoonstellingen. In de komende jaren worden de collecties gecompleteerd en de toegangen op die collecties uitgebreid en verfijnd. Als kenniscentrum over een voorbije en steeds onbekendere vorm van religieus leven zal er veel werk te doen blijven.
Verder lezen
Op de website van het Erfgoedcentrum zijn de archiefinventarissen, de bibliotheek- en de voorwerpencatalogus te raadplegen. Daarnaast is er een beeldbank met een schat aan gedigitaliseerde foto’s uit de archieven en een aantal documentaire bestanden, zoals een overzicht van alle kloosters in Nederland en van beschikbaar filmmateriaal.
Otto S. Lankhorst is bibliothecaris en conservator Erfgoedcentrum Nederlands Kloosterleven
Deze bijdrage komt uit IP nr. 7 / 2019. Het gehele nummer kun je hier lezen, de bijbehorende Smart Humanities-special 2019 special smart humanity 2019.