Door Marianne Hermans en Marjolein Oomes
Het afgelopen Nationale Bibliotheekcongres stond in het teken van digitaal burgerschap. De afdeling Onderzoek van de KB maakte er een dossier bij en bracht verschillende sprekers samen in drie verdiepende sessies, onder andere over de rol van AI in het vak.
Het belang van artificial intelligence (AI) neemt toe, ook voor bibliotheken. Wat betekent dat voor de kennis en vaardigheden van informatieprofessionals? En zijn daarin parallellen waar te nemen met de journalistiek? David Lankes, professor aan de School of Information Science van de University of South Carolina, ziet een vooraanstaande rol van de bibliotheek in het opleiden van burgers om de digitale wereld beter te begrijpen, zo zegt hij tijdens de sessie over AI. Hij ziet de bibliotheek van de toekomst als een instantie die haar gebouw ontstijgt en die de vorm krijgt van een platform dat niet alleen betrouwbare informatie verzamelt, maar burgers ook leert hoe met die informatie om te gaan.
De grote meerwaarde daarbij is dat je met de bibliotheek over de genoemde onderwerpen in gesprek kunt gaan. Daarvoor hoeft niet iedere IP’er alles te weten over data, maar de kennis moet wel in de organisatie aanwezig zijn. Zo kunnen bibliotheken helpen de controle terug te krijgen over hun eigen informatiestromen. Bibliotheken zijn daarin geen neutrale partij: ze maken keuzes, doordat ze een selectie maken in de informatie die ze bieden, zoals bij het samenstellen van de collectie. Net als bij de journalistiek is het, in de ogen van Lankes, belangrijk dat de bibliotheek daarover helder communiceert met haar gebruikers en luistert naar de wensen van de gemeenschap waarbinnen zij opereert.
Openstaan voor AI-kansen
Als gevolg van alle digitale ontwikkelingen verandert ook de rol van de KB als nationale bibliotheek. Ze probeert informatie steeds beter te ontsluiten, zodat openbare bibliotheken hun lokale functie als voorziening van betrouwbare informatie zo goed mogelijk kunnen vervullen. AI biedt daarin kansen, maar ook gevaren. Het verschil tussen nepnieuws en kloppende feiten is met het blote oog steeds minder goed zichtbaar – een verschil dat kleiner wordt door de inzet van kunstmatige intelligentie, zoals bij deep fakes, maar dat tevens door AI kan worden opgelost. Jan Willem van Wessel, sectorhoofd Innovatie & ICT bij de KB, pleit voor aandacht voor de kansen die deze technologie biedt. Zo maakt AI het mogelijk om binnen korte tijd complete audioboeken te genereren, waarin de menselijke intonatie tot in de perfectie wordt nagebootst. Zulke technologieën verrijken het aanbod van de openbare bibliotheek, met name voor mensen met een leesbeperking.
Controle op journalistiek
Yael de Haan, lector Kwaliteitsjournalistiek in Digitale Transitie aan de Hogeschool Utrecht, ziet parallellen tussen de maatschappelijke positie van de bibliotheek en die van de journalistiek. De journalistiek opereerde lange tijd op afstand van de gemeenschap, maar gaat steeds meer in gesprek over hetgeen de burger bezighoudt. Ook de bibliotheek bevindt zich in een continue dialoog met de lokale gemeenschap. Deze ontwikkeling maakt het mogelijk om zowel het journalistieke als het bibliotheekaanbod meer en meer toe te spitsen op de wensen van de gebruiker. Tegelijkertijd wordt van beide instanties steeds meer actualiteit verwacht. Met de roep om betrouwbare informatie groeit ook de roep om snelheid, waardoor minder ruimte overblijft om feiten te checken en kritische vragen te stellen. Grote techbedrijven springen in deze markt: denk bijvoorbeeld aan Google News, een tool die helpt om verhalen snel op waarheidsniveau te controleren.
Controle blijft nodig, vindt De Haan, die pleit voor meer samenwerking binnen de onderzoeksjournalistiek. Daarnaast is binnen de relevante opleidingen aandacht nodig voor AI. Alleen zo kunnen bibliotheken burgers goed blijven informeren.
Datadetox en nieuw internet
Wat in deze bijeenkomst en ook in de andere twee sessies (zie kader) naar voren kwam, is de relevantie van bibliotheken om te zorgen voor goed geïnformeerde burgers. In de huidige tijd houdt dat onder meer in dat ze burgers bewust maken van rechten en risico’s door aandacht te besteden aan basale kennis van technologische ontwikkelingen en AI. Sommige bibliotheken doen dat al door bijvoorbeeld de Nationale AI-Cursus in de bibliotheek aan te bieden. Een mooi voorbeeld van een educatief project is de Data Detox Kit van Fers, waarmee bibliotheken burgers in een achtdaagse kuur bewuster maken van hun digitale identiteit en privacy. Ook sluiten bibliotheken zich aan bij initiatieven als Public Spaces, een coalitie die werkt aan een nieuw internet waarin het belang van burgers vooropstaat, en niet het winstbejag van bedrijven of politieke controle van overheden.
Programma Digitaal Burgerschap
Om bibliotheken verder toe te rusten op hun rol in de digitale samenleving is in januari het startschot gegeven voor een nieuwe programmalijn rondom Digitaal Burgerschap. Doel is bijdragen aan gelijke kansen van burgers en het vermogen van burgers om zich kritisch, gelijkwaardig en creatief te manifesteren in de digitaliserende wereld. Dat gebeurt onder andere door nieuwe producten te ontwikkelen voor zowel kwetsbare als vaardiger burgers, jong en oud. We voorzien dat openbare bibliotheken een sterke rol gaan spelen in het vormgeven van digitaal burgerschap. Wat we beschreven hebben in dit artikel zal een vervolg krijgen in programma’s en activiteiten, en in een reeks artikelen. We hopen hiermee een aanzet te hebben gegeven om met elkaar het gesprek hierover aan te gaan.
Referenties
- Balk, H., Debeij, J., Meijer, G., Oomes, M., Toonen, M. & Verheijen, N. (2021). Plan van aanpak kwartiermaken Pica-programmalijn Digitaal Burgerschap in 2021. Via www.bibliotheeknetwerk.nl, geraadpleegd op 25-1-2021.
- Hermans, M., Oomes, M. en A. van den Dool (2021). Dossier Digitaal Burgerschap. Via https://www.bibliotheekinzicht.nl/dossiers/digitaal-burgerschap, geraadpleegd op 25-1-2021.
- Public Spaces Manifesto. Via www.publicspaces.net, geraadpleegd op 25-1-2021.
- Data Detox Kit, https://data-detox.nl/, geraadpleegd op 25-1-2021.
Sessies terugkijken
De afdeling Onderzoek van de KB organiseerde drie verdiepende sessies tijdens het Nationale Bibliotheekcongres. Naast de sessie over AI was er de sessie ‘Publieke waarden in een digitale samenleving’, waarin Linda Kool (Rathenau Instituut) en Valerie Frissen (SIDN fonds) urgente vraagstukken rondom technologisch burgerschap schetsten. ‘Het is belangrijk dat burgers stilstaan bij de werking van internet en sociale media. Bibliotheken kunnen in deze vraagstukken een belangrijke rol spelen.’
In de sessie ‘Grip op data’ nam stadssocioloog Emiel Rijshouwer (EUR) deelnemers mee in zijn verhaal hoe je als burger de grip op data behoudt en terugkrijgt. Aan de hand van praktijkvoorbeelden liet hij zien wat werkt – en wat nog niet – en welke rol bibliotheken spelen in deze ontwikkeling.
De drie sessie zijn terug te kijken op YouTube via:
- Rol van AI: http://bit.ly/rolvanAI
- Publieke waarden: http://bit.ly/publiekewaarden
- Grip op data: http://bit.ly/gripopdata
Marianne Hermans en Marjolein Oomes zijn kennisadviseurs bij de KB.
Deze bijdrage komt uit IP #2/2021. Het hele nummer kun je hier lezen.