Door Rob Feenstra
Regelmatig zweven bij de informatieprofessional begrippen langs die even blijven hangen en daarna weer verder vliegen. IIIF bijvoorbeeld. Een paar jaar geleden besteedde dit blad hier al eens aandacht aan. Een oorzaak voor die vluchtigheid werd ook gegeven: IIIF was vooral iets voor techies en niet voor beleidsmakers en IP’ers. Inmiddels is er veel veranderd. Tijd voor een nieuwe kennismaking.
Je zoekt een voorwerp en je weet dat het zich in een ‘kast’ bevindt. Je loopt een ‘kamer’ in, ziet de kast en je aanvankelijke vreugde slaat om in wanhoop: de kast bevat honderden laatjes! Badend in het zweet schrik je wakker.
Dit is misschien een bekend gevoel voor wie wel eens zoekt naar gedigitaliseerde documenten. Bibliotheken, archieven en musea over de hele wereld digitaliseerden de afgelopen decennia miljoenen objecten. Prenten, handschriften, foto’s, landkaarten, oude kranten en andere materiaalsoorten kregen onder de scanner een digitale dubbelganger. De voordelen lagen voor de hand: de vaak kwetsbare materialen werden nu vooral via het computerscherm bekeken en konden dus beter worden geconserveerd. Bovendien hoefden geïnteresseerden geen reis meer te ondernemen naar archief of bibliotheek.
De instellingen sloegen en slaan de scans doorgaans op in eigen databases, met een eigen publieksinterface. De student of onderzoeker die op zoek is naar middeleeuwse gebedenboeken, moet dus heel wat digitale laatjes opentrekken voor hij vindt wat hij zoekt. De vele portalen die gebouwd zijn om dit probleem op te lossen, zijn log en inflexibel. Het kost veel werk om de metadata te uniformiseren en de afbeeldingen te dupliceren. Zou het niet veel handiger zijn als al die gebedenboeken gevonden kunnen worden via één zoekinterface? Als afbeeldingen uit verschillende databases in één viewer met elkaar vergeleken kunnen worden? En als gedigitaliseerde objecten uit verschillende databases makkelijk en op een uniforme wijze opgenomen kunnen worden in digitale leeromgevingen en andere websites?
Concept op een servetje
Dat zijn precies de redenen waarom het International Image Interoperability Framework, kortweg IIIF (iiif.io) en uitgesproken als trippel aai ef, in het leven is geroepen. Het eerste concept hiervoor stond op een servetje van een Californisch restaurant, waar een groepje technologen van de British Library en de universiteiten van Oxford en Stanford filosofeerden over de mogelijkheden om gedigitaliseerd materiaal op een efficiënte, uniforme wijze wereldwijd beschikbaar te stellen. Dat idee werd omarmd door een aantal van ’s werelds leidende wetenschappelijke bibliotheken en inmiddels is het aantal deelnemers aan de IIIF-community – het verband van instellingen die zich actief bezighouden met de ontwikkeling van het protocol – de honderd ruimschoots gepasseerd.
Twee software-interfaces
Als de hele wereldbevolking naast de eigen taal ook Esperanto sprak, kon iedereen elkaar verstaan. IIIF is het Esperanto van digitale afbeeldingen. In de kern is het een protocol; een serie afspraken over hoe de technische en functionele kenmerken van elk digitaal object op een uniforme manier worden vastgelegd in een zogenaamd manifest. Deelnemende instellingen zorgen ervoor dat de gegevens van elk beeldobject worden vertaald naar dat IIIF-formaat. Het manifest vormt de input voor twee IIIF-software-interfaces: de Image API en de Presentation API (zie afbeelding 1). De Image API zorgt ervoor dat de beelden op basis van een URL kunnen worden aangeleverd. Via die URL worden ook de grootte, de uitsnijding, de kwaliteit en het bestandsformaat verder gespecificeerd. De Presentation API geeft de afbeelding(en) weer in de juiste context. Afbeeldingen die bij elkaar horen, zoals de bladzijden van een boek, worden met elkaar gelinkt, zodat je alle beelden via één URL in de juiste volgorde kunt opvragen. Het enige wat nodig is om die afbeelding te tonen is de URL van het manifest.
Wat kun je ermee?
Tot nu toe klinkt alles nog vrij technisch en abstract. ‘Wat kun je ermee?’ is dan ook een veelgehoorde vraag wanneer het gaat over IIIF. Tijd om te kijken wat IIIF een (virtuele) bibliotheekbezoeker kan bieden. De Universitaire Bibliotheken Leiden (UBL) bezit een omvangrijke erfgoedcollectie, waarvan een groot deel is gedigitaliseerd. Onlangs zijn zo’n 200.000 kaarten, manuscripten, boeken en andere materialen voorzien van een IIIF-manifest. Op de website Digital Collections van de UBL zijn deze objecten te herkennen aan een button die leidt naar Mirador, een geavanceerde IIIF-viewer waarmee de afbeeldingen kunnen worden bekeken (zie http://bit.ly/IIIF-UBL). Zoals de meeste software die aansluit op het IIIF-protocol is het een open source-product. Mirador biedt de mogelijkheid om de manier van afbeelden aan te passen, bijvoorbeeld door het contrast te veranderen of de kleuren te verscherpen.
Het grote voordeel van Mirador is echter dat je binnen één scherm twee of meer afbeeldingen kunt tonen. Dat kan bijvoorbeeld twee keer dezelfde landkaart zijn, waarbij rechts is ingezoomd en links de gehele kaart zichtbaar is (zie afbeelding 2). Verschillende afbeeldingen naast elkaar presenteren is ook mogelijk. Dat kunnen afbeeldingen uit de collectie van de UBL zijn, maar ook afbeeldingen uit iedere willekeurige collectie die toegankelijk is gemaakt via IIIF. Op afbeelding 3 is de kaart links bijvoorbeeld afkomstig uit de collectie van de UBL en de kaart rechts van Stanford Libraries.
Eenvoudig en snel
De UBL maakt niet alleen gebruik van Mirador om de IIIF-afbeeldingen te tonen, maar ook van applicaties die gebruikmaken van IIIF, zoals Omeka, voor het maken van webtentoonstellingen. Om een afbeelding uit de digitale collectie te gebruiken hoef je alleen de bijbehorende manifest-URL op te halen.
Volgens hetzelfde principe is het mogelijk om inhoud van verschillende laatjes te combineren tot een grote virtuele la. De Franse website Biblissima toont geschreven teksten uit de achtste tot de achttiende eeuw. Voor de bezoeker lijkt het alsof het om één collectie gaat, maar de digitale originelen bevinden zich in databases die verspreid zijn over de hele wereld. Onlangs voegde Biblissima de middeleeuwse geschriften van de UBL toe. Het enige wat daarvoor hoefde te worden aangeleverd, was een lijst met manifest-URL’s. Dat kostte een paar minuten werk.
Geografische coördinaten
Inmiddels heeft de UBL ook de manifesten geleverd voor een website die Yale-NUS momenteel maakt met Zuidoost-Aziatische historische kaarten. Verder is er onder meer een samenwerking met Fudan University in Shanghai. Doel is om één toegang te creëren voor alle Chinese poëzie, waar ook ter wereld. Zo vinden meer mensen hun weg naar de digitale schatten van de UBL.
De UBL ontwikkelde tevens een aantal leerplatforms, waarmee docenten hun studenten kunnen laten oefenen met het transcriberen van oud schrift. Er wordt daarbij dankbaar gebruikgemaakt van de koppeling tussen de transcribeersoftware From the Page en IIIF die een paar jaar geleden is gerealiseerd. Dat is een van de grote voordelen van IIIF: doordat het algemeen maakt wat specifiek is, ontstaat er een wereldwijd platform waarop de gebruikers kunnen profiteren van elkaars inspanningen. Zo werkt de UBL samen met de Universiteit van Delft aan een mogelijkheid om ook geografische coördinaten aan IIIF-objecten te kunnen koppelen. Ook deze verrijking wordt weer gedeeld met de IIIF-community.
De hype voorbij
Hoeveel veelbelovende programma’s zijn niet een zachte, voortijdige dood gestorven? Om te slagen heeft een product als IIIF een zeker volume nodig: organisaties die bereid zijn het voortouw te nemen, voldoende mensen die zorgen voor verdere ontwikkeling, een stevige gebruikersorganisatie en bovenal voldoende instellingen en gebruikers die het de moeite waard maken. IIIF is het kritieke stadium ruimschoots voorbij. Het IIIF Consortium, dat voor sturing en voortgang zorgt, bestaat uit meer dan vijftig deelnemende leden, waaronder vooraanstaande erfgoedinstellingen als Stanford, Oxford, Princeton, Yale, Harvard, British Library en een aantal nationale bibliotheken. De Universiteit Leiden is vooralsnog het enige Nederlandse lid, maar onder het grote en groeiende aantal IIIF-gebruikers bevinden zich ook verschillende Nederlandse instellingen. De stabiliteit van de organisatie en de gestage ontwikkeling en uitbreiding van IIIF doen vermoeden dat het International Image Interoperability Framework een blijvertje is.
- Informatievideo ‘Advanced viewing with IIIF’: https://youtu.be/LanU4zB-P5M.
- Een blog over de leeromgevingen van de UBL met verwijzingen naar de diverse sites: http://bit.ly/IIIF-in-education.
Voorbeeld met/zonder IIIF
Stel, een Amerikaanse bibliotheek heeft een website gewijd aan Europese poëzie en wil de collectie van een Nederlandse bibliotheek daarin opnemen.
Zonder IIIF
De Nederlandse bibliotheek stuurt een harde schijf met duizenden gedichten in JPEG-formaat en een bestand met de metadata. De Amerikaanse bibliotheek zet de metadata om naar het eigen formaat. Vervolgens worden de metadata ingelezen, evenals de JPEG’s. De metadata en de digitale afbeeldingen bevinden zich nu fysiek in de Verenigde Staten én in Nederland. Wanneer de Nederlandse bibliotheek een fout in de metadata verbetert of een gedichtenbundel offline zet vanwege copyrightbeperkingen, moet er een verzoekje naar Amerika worden gestuurd om hetzelfde te doen. De vraag is of dat gebeurt. Omgekeerd: als de Amerikaanse bibliotheek bijvoorbeeld besluit om bepaalde gedichten in een bundel te censureren, kan de Nederlandse bibliotheek daar niets aan veranderen.
Met IIIF
De Nederlandse bibliotheek stuurt een URL van een bestandje met daarin de URL’s van alle manifesten. De Amerikaanse bibliotheek neemt deze URL op in haar website. Beeld én metadata zijn zichtbaar. De digitale originelen staan alleen in Nederland. Veranderingen in de metadata of in de beschikbaarheid van de afbeeldingen zijn ook direct zichtbaar op de Amerikaanse website.
Rob Feenstra is projectleider/consultant bij de Universitaire Bibliotheken Leiden; heeft als aandachtsgebieden bibliotheeksystemen en de digitale bibliotheek.
Deze bijdrage komt uit IP #2/2021. Het hele nummer kun je hier lezen.