Een bibliotheek in een hbo-instelling is allang niet meer alleen verantwoordelijk voor de informatiebronnen. Nieuwe taken als onderzoeksondersteuning en een lab voor 21ste-eeuwse vaardigheden komen op haar pad. Daarvan kunnen deze vijf professionals getuigen.
Door: Ronald de Nijs; met dank aan Leen Liefsoens
Marleen Nijhuis: ‘Een VR-app biedt ook veel informatie’
‘Het grappige is: niemand binnen de Hogeschool Utrecht vraagt zich af of het HUB-Lab een bibliotheektaak is,’ zegt Marleen Nijhuis, projectleider bij de bibliotheek. ‘Iedereen vindt het – terecht – vanzelfsprekend.’ Marleen is een van de initiatiefnemers van het Lab, een laagdrempelige ontmoetingsplek waar studenten en docenten kunnen experimenteren met fysieke en digitale tools. Denk aan de NAO-onderwijsrobot, VR-technologie zoals VR-brillen, apps, HTC Vive en pennen om producten in 3D te tekenen.
Het idee ontstond tijdens de verhuisplannen van de zes afzonderlijke bibliotheken van de Hogeschool Utrecht naar een gezamenlijk nieuw pand in januari 2017. ‘Onze gedachte was: er zijn zoveel nieuwe technologieën op de markt, daar moeten we iets mee als bibliotheek. Er worden vele nieuwe vaardigheden gevraagd van docenten en studenten, dat gaat veel verder dan alleen informatievaardigheden. Met het HUB-Lab kunnen we hen ondersteunen bij het aanleren van deze 21ste-eeuwse vaardigheden. Door de combinatie van de nieuwe huisvesting en het aanmerken van een Lab als een nieuw speerpunt binnen de bibliotheek konden we in mei 2017 het HUB-Lab openen.’
De Hogeschool Utrecht heeft een fysieke bibliotheek (‘heel populair bij onze studenten’), maar ook een digitale. ‘Verder is er een onderwijstak voor trainingen informatievaardigheden aan studenten en we bieden onderzoeksondersteuning. Tot slot is er een innovatietak; daar vallen we met het HUB-Lab onder,’ legt Marleen uit. ‘Het managementteam beschouwt innovatie en onderzoeksondersteuning als de speerpunten van de bibliotheek.’
Het HUB-Lab bevindt zich op een centrale, zichtbare locatie naast de bibliotheek. Een prachtplek, vindt Marleen. Maar gezien het succes van het Lab is de ruimte nu al te klein. ‘Omdat we geen plaats kunnen bieden aan grotere groepen, hopen we in de nabije toekomst op een grotere ruimte.’
Als coördinator heeft Marleen een fulltime taak aan het aansturen van het HUB-Lab. Ze heeft organisatorische taken, ontvangt (groepen) docenten en studenten in het Lab en is vooral ‘heel veel aan het netwerken’. Naast haar zijn er nog zeven andere bibliotheekcollega’s in het Lab aan de slag gegaan. Het merendeel van hen werkt tevens voor de bibliotheek.
Het HUB-Lab vraagt van de medewerkers andere competenties: ze moeten enige technische aanleg hebben, flexibel, creatief en proactief zijn. ‘Ter voorbereiding hebben we verschillende cursussen gevolgd. Nu weten we bijvoorbeeld hoe een robot werkt. Maar ook hebben we een training 21ste-eeuwse vaardigheden gedaan.’
Het HUB-Lab past in Marleens visie dat bibliotheken naar buiten moeten treden. ‘En dan merk je bijvoorbeeld dat docenten op zoek zijn naar nieuwe technologie om in het onderwijs in te zetten, en dat ze behoefte hebben om daarover met ons te sparren en samen te werken.’
Waarom sluit het HUB-Lab zo goed aan bij de bibliotheek? ‘Een voorbeeld: We hebben vele boeken over kinderen met autisme, maar ook een VR-app over dit thema. Met die app kun je ervaren hoe het is om als 8-jarig jongetje met autisme met je moeder in een supermarkt te lopen. Zo’n app biedt dus ook veel informatie en sluit aan bij bestaande informatiebronnen,’ zegt Marleen.
Bij de HU Bibliotheek hebben ze de smaak te pakken. ‘Voor onze training informatievaardigheden hadden we een site met veel tekst. Niet erg aantrekkelijk,’ zegt Marleen. ‘Die site zetten we nu om in een VR-app. Op die manier kunnen we straks nog beter aansluiten bij onze doelgroep.’
Monique Triepels: ‘De diversiteit van bezoekers uit zowel de openbare als de hogeschoolbibliotheek verhoogt de sfeer’
Hoe maak je het oude centrum van Sittard levendiger? Met studenten van Zuyd Hogeschool, dacht de gemeente van deze Limburgse stad in 2006. Dus moest er in het centrum een pand voor de hogeschool verrijzen. Ook wilde de gemeente de openbare bibliotheek en een bibliotheekfiliaal van Zuyd Hogeschool samen huisvesten. Mooie plannen, maar het zou nog jaren duren voordat er een geschikte nieuwbouwlocatie was gevonden.
In september 2016 openden twee tegenover elkaar liggende gebouwen: het ene pand herbergt de openbare bibliotheek en een vestiging van Zuyd Bibliotheek, het andere biedt plek aan een vestiging van Zuyd Hogeschool, het filmhuis en een museum voor hedendaagse kunst. Het museum, het filmhuis en de openbare bibliotheek maken samen met het stadsarchief, de schouwburg en het poppodium Volt deel uit van het Sittardse cultuurbedrijf De Domijnen.
‘Het samengaan van beide bibliotheken heeft ervoor gezorgd dat we een heel fraai pand met een dito inrichting hebben gekregen,’ zegt Monique Triepels, coördinator van deze vestiging van Zuyd Bibliotheek. ‘Doordat we de kosten konden delen, hebben we flink kunnen uitpakken.’
Organisatorisch zijn beide bibliotheken nog altijd twee verschillende organisaties. Ook in de backoffice is dat terug te zien. ‘We zitten allemaal in een ruimte, maar de werknemers van beide bibliotheken zitten allemaal bij elkaar.’ Aan de ‘voorkant’ vormen beide bibliotheken echter een geheel. ‘Dat stralen we ook uit naar de gebruikers. Het publiek kan van alle ruimtes gebruikmaken.’
Ook zijn de beide bibliotheekcollecties samengevoegd. Niet alleen kwam er één uitleensysteem, ook werden bijvoorbeeld de uitleentermijnen gelijkgetrokken. Verder zitten er aan de balie altijd twee medewerkers: een van de openbare bibliotheek en een van Zuyd Bibliotheek.
Stemmen beide bibliotheken hun collectiebeleid op elkaar af? ‘Natuurlijk kijken we naar elkaars collectie bij de aanschaf van materialen, maar in de praktijk is er weinig overlap. Bovendien schaffen onze openbare bibliotheekcollega’s tegenwoordig alles aan via een abonnement bij NBD Biblion. Daarvoor geef je een profiel van je bezoekers op en vervolgens krijg je automatisch de daarbij passende boeken opgestuurd.’
De beide klantgroepen hebben sowieso voordeel van de brede bibliotheekcollectie. ‘Studenten kunnen nu ook publiekstijdschriften lezen. En andersom hebben leden van de openbare bibliotheek keuze uit een groter aanbod van boeken over opvoeding, autisme en andere onderwerpen – titels die we voor de studie Social Work hebben aangeschaft.’ En als studenten daardoor nu vaak misgrijpen? ‘Ook daar is aan gedacht. In zo’n geval schaft de openbare bibliotheek deze titels ook zelf aan.’
Kleven er nadelen aan de samenwerking? ‘We hadden mooie ideeën om samen een fablab, een open werkplaats met digitaal gereedschap, op te zetten. Maar toen kreeg de openbare bibliotheek met enorme gemeentelijke bezuinigingsrondes te maken. Het fablab is daardoor niet van de grond gekomen.’
Verder moesten de medewerkers van Zuyd Bibliotheek wennen aan de ongewenste bezoekers, zoals zwervers, die de openbare bibliotheek in het begin aantrok. ‘Maar dat is nu allemaal opgelost. Voor ons als Zuyd Bibliotheekmedewerkers is het leuk om ook kinderen en ouderen langs te zien komen. En de medewerkers van de openbare bibliotheek krijgen nu weer studenten over de vloer. Die diversiteit van mensen verhoogt de sfeer; je merkt dat het publiek die reuring in de bieb waardeert. Bovendien is het pand zo ruim opgezet, dat alle bezoekers zich moeiteloos over de verdiepingen verspreiden.’
Marga Staelens: ‘We dromen van een bibliotheek die eruitziet als een design hotellounge’
Als eenpitter begon Marga Staelens in 1991 bij de mediatheek van de Hotelschool Den Haag. In de loop der jaren heeft ze het aantal studenten zien toenemen tot zo’n 2400, verspreid over een Engelstalige campus in zowel Den Haag als in Amsterdam. En de mediatheek groeide mee: er kwam een tweede vestiging in de hoofdstad en het aantal personeelsleden steeg naar zeven mensen.
De Hotelschool is als hbo-instelling altijd zelfstandig gebleven, zegt Marga. ‘Dat heeft als voordeel kleinschaligheid, je kent iedereen. In tegenstelling tot de grote hogescholen doen we alles met een beperkte staf, en qua budget is het zeker niet te vergelijken. Maar als ik zie hoe hoog we in de benchmark van het hbo staan, dan zijn we als mediatheek bevoorrecht: zowel wat betreft de bezetting als ons budget.’
Nog een verandering is de ommezwaai geweest van vakschool naar kennisinstituut. ‘Vanaf september wordt research nog belangrijker dan het tot nu toe al geweest is,’ aldus Marga. ‘Maar daarnaast blijven zaken als de half jaar durende praktijkstage doorgaan.’
Wat betekent het nieuwe curriculum voor de mediatheek? ‘Informatievaardigheden zijn als een essential opgenomen in het nieuwe design voor het curriculum. We richten ons altijd al op informatievaardigheden, kennismaken met databanken en het bepalen van goede bronnen, maar dat wordt een nog wezenlijker onderdeel van het curriculum.’
Afgelopen jaar hebben de medewerkers van de mediatheek voor het eerst de literatuurlijsten van projecten die studenten moesten inleveren gecontroleerd en voorzien van feedback. ‘Voor docenten is het niet altijd makkelijk om dit erbij te doen, en wij zijn erin gespecialiseerd. Dus we doen dit graag,’ zegt Marga.
Studenten mogen dan best wel digitaal vaardig zijn, maar informatievaardig – dat is een ander verhaal, vindt Marga. ‘Hoe evalueer je een website, wat is het verschil tussen een wetenschappelijk en een blogartikel? Of neem nepnieuws. Studenten hebben er moeite mee. Voor ons een taak om studenten hierin wegwijs te maken.’
In 2012 heeft de Amsterdamse mediatheek een nieuwe, grotere ruimte gekregen, met onder andere stilteplekken en ruimtes waar studenten in teams kunnen werken. In Den Haag heeft de mediatheek een vrij traditionele bibliotheekopstelling. Ook is er een computerruimte die dateert uit de tijd dat studenten nog geen eigen computer hadden. ‘Er liggen echter plannen om de Haagse campus te renoveren. Als dat doorgaat, komt er ook een nieuwe mediatheek,’ zegt Marga. ‘Een mediatheek op een centrale plek in de school, met een variëteit aan werkplekken en verschillende labs. We denken bijvoorbeeld aan een medialab waar studenten en docenten met alle vormen van media, software en hardware kunnen experimenteren.’
Ook al is er nog altijd een fysieke boeken- en tijdschriftencollectie, er worden steeds meer digitale bronnen aangekocht. Toch zal de mediatheek niet digital only worden, verwacht Marga. ‘Dat past niet in het concept van de gastvrijheid dat op onze campus wordt gedoceerd. Ik merk bij onze directie en zeker ook bij de faculteiten dat er een grote behoefte is aan het hybride model, dus een combinatie van fysiek en digitaal. We dromen van een bibliotheek die eruitziet als een moderne design hotellounge. Een plek waar je omringd wordt door mooi meubilair, lounge- en studiefaciliteiten, boeken, tijdschriften, tv-schermen, kunstwerken, planten, maar waar je ook een drankje kunt gebruiken of een hapje eten.’
Marijke Mentink: ‘Als groene hogeschool-mediatheken werken we al jaren samen’
Nederland telt drie ‘groene hogescholen’: Aeres Hogeschool, HAS Hogeschool en Hogeschool Van Hall Larenstein. ‘We noemen onszelf “groene hogeschool” omdat de oude benaming “agrarische hogeschool” niet meer de lading dekte,’ vertelt Marijke Mentink, coördinator van de twee mediatheken van Hogeschool Van Hall Larenstein. Van Hall Larenstein biedt opleidingen aan zoals landschapsinrichting, bos- en natuurbeheer en voedingsmiddelentechnologie. ‘Als groene hogescholen zijn we concullega’s; iedereen probeert zoveel mogelijk studenten binnen te halen. Maar als mediatheken houden we ons daar niet mee bezig en werken we al jaren samen. Sterker nog, die samenwerking dateert van begin jaren tachtig. We hadden toen al een gezamenlijke geautomatiseerde catalogus, een van de eerste in bibliotheekland. De besturen van de hogescholen hebben hier ook altijd de meerwaarde van ingezien; ze vinden die samenwerking heel belangrijk.’
In de loop der jaren is de samenwerking verder geprofessionaliseerd. Samen verzorgen de mediatheken nog steeds de ‘greenI-catalogus’ (www.greeni.nl). ‘Zeg maar een “groene” catalogus, die een schat aan informatie biedt voor studenten, docenten en onderzoekers in het groene werkveld,’ aldus Marijke. Verder worden gezamenlijk bronnen ingekocht. ‘Is een databank bijvoorbeeld alleen interessant voor de groene hogescholen, dan kopen we die samen in. Is het voor alle hogescholen van belang, dan gebeurt dat via het Samenwerkingsverband Hogeschoolbibliotheken (SHB).’
Ook op regionaal niveau werkt Marijke samen met andere bibliotheken. ‘Zo is in 2017 de kenniscollectie.nl gelanceerd, een samenwerkingsverband van alle bibliotheken in Gelderland. Hierin werken hogeschoolmediatheken, openbare en bedrijfsbibliotheken samen. Geweldig, want zo kunnen we onze studenten doorverwijzen naar bronnen die we zelf niet in huis hebben. De Bibliotheek Arnhem beschikt bijvoorbeeld over de Gelderland-collectie, waar onze gebruikers allerlei informatie over onder andere bodemtypes en landschappen in Gelderland vinden.’
Hogeschool Van Hall Larenstein heeft behalve in Velp ook een vestiging in Leeuwarden. ‘In die noordelijke richting hebben we eveneens de samenwerking opgezocht. Daaruit is leeuwarderbibliotheken.nl ontstaan. Een gezamenlijke catalogus ontbreekt vooralsnog, maar wel is er al een gezamenlijke website zodat je in een oogopslag kunt zien welke bibliotheken zich in de Friese hoofdstad bevinden.’
Samenwerking en zichtbaarheid spelen ook een rol naar het onderwijs toe. ‘We schuiven overal aan, want je moet mensen steeds wijzen op de mediatheek en wat we voor hen kunnen betekenen. Dus nemen we zitting in werkgroepen, maar ook in de medezeggenschapsraad – zo weet je altijd wat er speelt binnen de hogeschool.’
Ook gaan de medewerkers van de mediatheek bij de onderzoekers langs, om aan te geven dat ze een repository hebben waar de lectoren hun publicaties in kunnen opslaan. ‘Verder werken we samen met groenkennisnet.nl, zodat ook daar de publicaties van onze lectoren goed zichtbaar zijn voor alle hogescholen. Uiteraard bewerkstelligen we deze zichtbaarheid ook in de HBO-Kennisbank.’
Nieuw is het onderwerp onderzoeksdata, iets wat andere vaardigheden van het team vraagt. ‘Daarom hebben we net een datacursus achter de rug. Er ging een wereld voor ons open. Nu gaan we op zoek naar beste manier om die onderzoeksdata op te slaan. Ja, geen dag is hier hetzelfde,’ besluit Marijke.
Renate Mattiszik: ‘Onderzoeksondersteuning is steeds belangrijker geworden’
Op Hogeschool Saxion is in januari 2018 de dienst Saxion Research Services live gegaan. ‘Zodra onderzoekers zich bij Saxion Research Services hebben geregistreerd met hun onderzoek(en), kunnen we ze ondersteunen,’ zegt data librarian Renate Mattiszik. Met ‘we’ bedoelt Renate een scala aan medewerkers. ‘We zijn niet ingericht als een vaste afdeling, maar als een netwerkorganisatie. Verschillende medewerkers die bij Saxion onderzoekers ondersteunen zijn erbij betrokken. Zo hebben we onder andere een data carpenter (degene die programmeert), een persoon die over de tools gaat, een repository manager, een cloud specialist en een specialist op het gebied van auteursrecht.’
En daar blijft het niet bij. Bij Saxion Research Services speelt de bibliotheek een belangrijke rol. ‘Ik ben als data librarian het aanspreekpunt voor alles wat te maken heeft met research data management (RDM). Verder werken er vanuit de bibliotheek twee data stewards mee en een aantal medewerkers vanuit de backoffice.’
Wat is het verschil tussen een data steward en een data librarian? ‘Een data steward heeft vooral een uitvoerende functie, zoals ondersteuning bieden bij het invullen van een Data Management Plan (DMP) of het verzorgen van de onderzoeksgerichte basisinrichting van de cloudomgeving. Als data librarian houd ik me daarnaast bezig met coördinerende en adviserende taken. Ik adviseer de onderzoekers over het RDM-beleid en breng dat onder de aandacht. Zo leg ik bijvoorbeeld uit dat alles draait om de verantwoording, integriteit, reproduceerbaarheid en het hergebruik van onderzoek.’
Ook heeft Renate mede de workflows voor Saxion Research Services ontwikkeld en vanuit haar achtergrond als metadateerder heeft ze geholpen met het opzetten en inrichten van het data-archief. ‘Anders gezegd: wat moeten we vastleggen om de data te kunnen beschrijven en te kunnen vinden? Daarnaast beantwoord ik eenvoudige vragen met betrekking tot de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG); de ingewikkelde vragen stuur ik door naar onze specialist. Tot slot promoot ik open science, want Saxion wil dat we zoveel mogelijk onderzoeksoutput in open access aanbieden.’
De komst van de nieuwe privacywet AVG is de aanjager geweest van de Saxion Research Cloud Drive (SRCD) en het data-archief. ‘Iedereen binnen Saxion werd opeens wakker: waar bevindt zich alle onderzoeksdata? Als bibliotheek hebben we hier onderzoek naar gedaan. De data bleek overal te worden opgeslagen, van externe harde schijven tot netwerken thuis. Dat moest anders, vond Saxion. Vervolgens zijn de SRCD en het archief in het leven geroepen om alle data veilig te stellen.’
De Saxion Research Cloud Drive, aangeboden door SURFsara, is een applicatie waarbij de onderzoeker makkelijk data kan opslaan en delen tijdens het onderzoek, ook met externen van buiten de hogeschool. ‘Dat laatste was altijd een groot probleem omdat de netwerkschijven afgeschermd zijn voor buitenstaanders,’ zegt Renate. ‘Dit probleem hebben we samen met SURFsara opgelost.’ Een paar andere hogeschoolbibliotheken maken inmiddels ook gebruik van de Research Cloud Drive. Renate verwacht dat er nog meer bibliotheken zullen volgen.
Onderzoeksondersteuning is steeds belangrijker geworden, constateert Renate. ‘Maar wat te denken van alle ongestructureerde content die op de hogeschool rondzwerft? Denk aan documenten, facturen, contracten en ga zo maar door. Onze bibliotheek gaat ook hier een rol in spelen. We gaan deze content bewaren, vindbaar maken en aanbieden voor hergebruik, bijvoorbeeld bij de creatie van content voor het onderwijs. We hebben deze taak bewust naar ons toegetrokken omdat we de kennis daarvoor in huis hebben.’
Ronald de Nijs is eindredacteur van IP.
Deze bijdrage komt uit IP nr. 5 / 2019. Het gehele nummer kun je hier lezen.