Geroofd, beroofd, gekocht, gekregen of zelf gedrukt? BOEK ZOEKT EIGENAAR

Door Anne van den Dool

Waar musea eind vorig jaar werden opgeroepen koloniale kunst terug te geven aan de rechtmatige eigenaar, houden bibliotheken zich vooralsnog opvallend stil. Bevindt zich in de Nederlandse collecties ook een aanzienlijke portie roofkunst? Of is Nederland in de loop van de geschiedenis enkel slachtoffer geweest van boekenroof? Een complexe kwestie nader bekeken.

‘Geef door Nederlanders geroofde kunst terug aan de rechtmatige eigenaar.’ Dat was het dringende advies dat de commissie-Gonçalves, ingesteld door de Raad voor Cultuur, eind vorig jaar uitbracht naar aanleiding van grondig onderzoek. Op deze manier erkennen de musea die deze – veelal koloniale – kunst tentoonstellen het onrecht dat de andere partij is aangedaan.

Onder meer het Tropenmuseum in Amsterdam, het Afrika Museum in Berg en Dal en Museum Volkenkunde in Leiden hebben objecten met een koloniale achtergrond in huis. Ruim 270.000 in totaal, stuk voor stuk in het bezit van de Nederlandse staat. Een deel daarvan – zo’n 10 procent volgens schattingen – moet nu worden teruggegeven als het beroofde land daarom vraagt. Hiermee wordt een deel van de koloniale geschiedenis van Nederland langzaam maar zeker teruggedraaid, een episode waarin cultuurgoederen tegen de wil van hun eigenaren naar Nederland werden gehaald, bijvoorbeeld als oorlogsbuit.

Intellectuele roof

Dit onderzoek richtte zich zuiver op kunstobjecten. Toch is het niet ondenkbaar dat ook in Nederlandse bibliotheken zogeheten roofboeken of zelfs hele roofcollecties te vinden zijn. In bibliotheekland heeft echter nog geen grootschalig onderzoek naar mogelijke roof plaatsgevonden. De Koninklijke Bibliotheek (KB) en de universiteitsbibliotheken zijn nog niet door kritische ogen van een commissie bekeken, zoals dat in het geval van kunst in veel gevallen wel al is gedaan.

Desalniettemin hangt het leeghalen van bibliotheken en musea wel degelijk met elkaar samen. Wanneer een bezetter van een land zich wil verrijken met de aanwezige kostbaarheden, kiest deze zelden voor slechts één van de twee, zo wijst de geschiedenis uit. Kunstobjecten maar ook boeken vormden bijvoorbeeld een slim ruilmiddel; in het verleden moesten ze vaak dienen als betaling voor de ‘bevrijding’ door het leger. Daarnaast fungeerden beide niet zelden als trofee die de macht van de bezetter ook in het thuisland moest aantonen.

De roof van boeken kan echter ook een andere functie hebben, blijkt uit de inbeslagneming van Nederlandse boeken tijdens de Tweede Wereldoorlog en de Franse Revolutie (zie kaders). Anders dan bij de roof van kunst wordt met die van boeken een vorm van kennis weggenomen en naar elders getransporteerd. Het was om die reden dat Duitse troepen tussen 1940 en 1945 flink hebben huisgehouden in Nederlandse openbare bibliotheken die tijdens de bezetting geopend bleven. Waar Joodse privécollecties vooral werden geplunderd vanwege de kostbaarheid van de boeken, was het de nazi’s met het leeghalen van openbare bibliotheken vooral te doen om censuur.

Roofdrukken

In dat kader brengt het roven van boeken een extra complexiteit met zich mee. Anders dan bij veel kunstobjecten zijn boeken sinds enkele eeuwen redelijk gemakkelijk te reproduceren en bestaan er dus vaak meerdere exemplaren van een boek. Het is dan ook verstandig om onderscheid te maken tussen roofboeken en roofdrukken, ofwel de onrechtmatige nadruk van een boek. Een roofdruk levert vaak een niet-kloppende, want niet geautoriseerde, tekst op. Ook zorgt het voor financieel nadeel voor de oorspronkelijke uitgever. 

Dergelijke drukken bevinden zich zonder twijfel in Nederlandse bibliotheekcollecties. De KB liet in 1995 zelfs willens en wetens een aantal roofdrukken aan het grote publiek zien tijdens Uit de kast, een expositie van tien jaar marginaal drukwerk uit de collectie van de nationale bibliotheek. De KB was van mening dat het tonen van het omslag en het colofon van enkele roofdrukken van boeken van Gerard Reve wel door de beugel kon. De auteur en diens advocaat beslisten echter anders.

Vervaagde grenzen

De grenzen tussen geroofd, gekocht, gekregen en zelf gedrukt blijken op meerdere manieren vervaagd. Wat bijvoorbeeld te denken van geroofde boeken die via via in collecties terechtgekomen zijn, zoals de Bibliotheca Palatina in Heidelberg die in 1622 in haar geheel als buit naar Rome werd overgebracht? Ook liet Christina van Zweden haar legers allerlei boeken uit onder meer Wenen roven, waarna een deel van deze boeken via haar bibliothecaris Isaac Vossius uiteindelijk in Leidse collecties terechtkwam, laat Kasper van Ommen, conservator Westerse gedrukte werken bij de Universiteit Leiden, weten. In de collecties die hij beheert, is bij zijn weten geen sprake van koloniale roofboeken.

Ook zijn collectie- en conservatiecollega’s bij de KB zeggen dit. ‘In principe hebben wij geen roofboeken in de collectie, maar het kan altijd, buiten ons weten om.’ En ze opperen: ‘Mogen wij dan ook meteen de boeken terugvragen die Napoleon heeft gestolen en die nu in de Franse nationale bibliotheek liggen? Of mogen we De Tuin van Lusten van Bosch terug, gestolen door de Spaanse vorst uit het paleis van de Oranjes in Brussel na de vlucht van Willem van Oranje?’ De kans op koloniale roofboeken lijkt de collectioneurs klein ‘omdat er in Suriname en Indonesië weinig boeken te roven waren’, en wat daar werd geroofd, bevindt zich volgens hen in Leiden.

Tijd voor onderzoek

Ook Paul van Capelleveen, collectiespecialist Moderne bijzondere gedrukte werken en Boekgeschiedenis bij de KB, verwijst naar de Leidse universiteitsbibliotheek die bekendstaat om haar grote afdeling bijzondere collecties. De KB heeft bij zijn weten geen roofboeken in huis, maar het is, geeft hij toe, lastig na te gaan. ‘Oosterse talen heeft nooit tot het verzamelgebied van de KB behoord,’ verduidelijkt Van Capelleveen, ‘maar dat geldt niet voor in de Tweede Wereldoorlog geroofde boeken. We zouden daarvoor de aanwinstenboeken uit de jaren 1940-1945 moeten bekijken en boek voor boek moeten nagaan of het op een veiling is gekocht die afgedwongen is door de Duitse bezetter. Aannemelijk is dat niet, maar je weet het nooit. Het zou om oude drukken kunnen gaan.’

Vanwege de coronamaatregelen kan Van Capelleveen dat onderzoek niet uitvoeren, aangezien de naslagwerken, zoals de jaarverslagen van de KB, op dit moment niet beschikbaar zijn. De aanwinstenboeken staan in het besloten archief van de KB; geen van deze documenten is digitaal beschikbaar. ‘Het is een zeer tijdrovend onderzoek’, geeft hij toe. ‘Alleen al de oorlogsaankopen van de KB bieden genoeg stof voor research. Overigens kan oorlogsbuit ook nog via andere routes in de KB terechtgekomen zijn, maar bij boeken is de herkomst van een exemplaar, anders dan bij unieke schilderijen, vaak niet te achterhalen. Er zijn weinig aanknopingspunten.’

Definitievraagstuk is belangrijk

Bij de Leidse universiteitsbibliotheek zijn ze al druk bezig de eerste stappen in dit proces te zetten. Daarbij speelt opnieuw het definitievraagstuk een belangrijke rol, ziet ook directeur Kurt De Belder. ‘Tussen kopen en roven ligt soms een dunne scheidslijn die met het verstrijken van de tijd alleen maar vager wordt. We moeten die transacties in de context van hun tijd en locatie plaatsen.’ Ook naar het deel van de Leidse collectie dat uit Indonesië afkomstig is, wordt verschillend gekeken. ‘Volgens sommigen zijn die manuscripten door de Nederlanders ontvreemd. In werkelijkheid gaat het vaak om kopieën van vergane originelen, die destijds in het land van herkomst niet goed bewaard zijn gebleven.’

De Belder schat in dat de Leidse universiteitsbibliotheek weinig roofboeken in bezit heeft, maar zeker weet hij het niet. ‘Van één boek weten we inmiddels zeker dat het een roofstuk is; daarover zal later dit jaar meer bekend worden gemaakt. We zullen ons ook moeten buigen over collecties die wij in het geheel hebben binnengekregen, zoals die van het Koninklijk Instituut voor de Tropen (KIT) en het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV).’

Openheid als onderdeel beleid

De collectie van bibliotheken is vele malen groter dan die van musea, benadrukt De Belder. ‘De herkomst van alle boeken nazoeken is een reusachtige operatie die zich lastig laat financieren. We zijn hierover in gesprek met onderzoekers. Wellicht kunnen we promovendi en studenten inzetten.’

En wat als de rechtmatige eigenaar niet te achterhalen is? ‘Ook de Raad voor Cultuur gaf al aan dat teruggave niet altijd even makkelijk is’, zegt De Belder. ‘De persoon of groep die recht heeft op het manuscript, bestaat niet altijd meer. We vermoeden dat dit probleem in het geval van onze collectie beperkt is, maar we gaan graag zorgvuldig met deze kwestie om.’ Daarom haalde de universiteitsbibliotheek al enkele jaren geleden de banden aan met de voormalige Indonesische kolonie. ‘Wij hebben een kantoor in Jakarta van waaruit wij Indonesische publicaties verzamelen. Van onze Indonesische collectie zijn inmiddels al een half miljoen manuscripten digitaal beschikbaar gemaakt. Die hogeresolutiebeelden zijn gratis door iedereen te bekijken. De helft van het aantal views is van Indonesische bodem.’

Daarmee is de kwestie in feite breder dan de vraag naar roof, koop of cadeau, ziet De Belder. ‘Op welke manier een object ook in onze collectie is terechtgekomen, het is belangrijk dat iedereen er toegang toe heeft. De manuscripten maken onderdeel uit van andermans cultuur. Die openheid is onderdeel van ons beleid.’

Met dank aan Lucinda Jones en Paul van Capelleveen van de Koninklijke Bibliotheek en aan Kasper van Ommen, Kurt De Belder en Doris Jedamski van Universiteit Leiden voor medewerking aan dit artikel.


Anne van den Dool is tekstschrijver, auteur en cultureel journalist.

Deze bijdrage komt uit IP #3/2021. Het hele nummer kun je hier lezen.


Nederlandse boeken in handen van nazi-Duitsland

Dat zich in buitenlandse collecties geroofde Nederlandse boeken bevinden, is bekend. Zo nam de Duitse bezetter tijdens de Tweede Wereldoorlog niet alleen kunstschatten, goud, zilver, sieraden en edelstenen mee, maar bracht deze ook complete collecties en archieven de grens over. Met name titels van Joodse auteurs, maar ook van communistische schrijvers en vrijmetselaars, moesten het ontgelden. Omdat de openbare bibliotheken tussen 1940 en 1945 openbleven, vonden de nazi’s het nodig om stevige censuur toe te passen. Ook was bij de Duitsers bekend dat in welgestelde vooroorlogse Joodse kringen grote boekencollecties met vele kostbare werken aanwezig waren. Deze werden tijdens de oorlog geconfisqueerd.

Om de geroofde boeken terug te halen werd direct na het einde van de oorlog, op 11 juni 1945, Stichting Nederlands Kunstbezit opgericht. Deze door kunsthistorici geleide stichting moest alle kunstschatten, bibliotheken en archieven terug naar Nederland zien te krijgen. Daarvoor moest ze overigens niet alleen in Duitsland zijn. Vlak na de millenniumwisseling werd duidelijk dat Oostenrijkse bibliotheken zeker 186.000 boeken op de plank hadden staan die de nazi’s van Nederlandse en Oostenrijkse Joden hadden gestolen.


Boekenroof door Napoleon

De Tweede Wereldoorlog was niet de eerste gebeurtenis waarbij Nederlandse boeken en masse naar buitenlandse bibliotheken werden overgebracht. Ook tijdens de heerschappij van Napoleon Bonaparte, aan het begin van de negentiende eeuw, werden Nederlandse kunst- én boekencollecties naar Frankrijk overgeheveld. Er was echter een belangrijk verschil tussen de intentie van de nazi’s en die van de Fransen. Waar het de Duitse bezetter vooral om censuur en zelfverrijking te doen was, wilden de Fransen juist de kunst en literatuur naar het volk brengen, geheel conform de grondbeginselen van de Franse Revolutie. De nazi’s besloten de kunst op te hangen in hun privévertrekken, terwijl de Fransen de verworven boeken en kunstobjecten tentoonstelden voor het grote publiek. Het was zelfs deze geroofde collectie die aan de basis stond van Frankrijks meest prestigieuze kunstmuseum: het Louvre in Parijs.


Koloniale cadeaus

Als je kijkt naar de boeken- en kunstcollecties die Nederland uit de voormalige koloniën heeft weg geroofd, moet je ook oog hebben voor de objecten die ons land daar heeft achtergelaten, betoogde kunsthistoricus Louis Zweers in reactie op het rapport van de Raad voor Cultuur in de Volkskrant. Zo bevindt zich op Jakarta nog steeds een reusachtige collectie porselein, die daar door het Koninklijk Bataviaasch Genootschap van Kunsten en Wetenschappen in de afgelopen eeuwen bij elkaar is gebracht. Hetzelfde genootschap bezat een enorme boekencollectie van circa een half miljoen banden, inclusief bijna vijfduizend zeldzame en waardevolle manuscripten in het Maleis, Sundanees, Javaans en Arabisch. Deze bibliotheek vormde de basis van de huidige nationale bibliotheek van Indonesië. Ook andere bibliotheken en archieven werden zeventig jaar geleden afgestaan aan de Indonesische autoriteiten. Volgens Zweers moeten we deze zien als ‘voorbeelden van gedeeld cultureel erfgoed’.