De reis van het Zuiderzeemuseum in de digitale wereld is een paar jaar geleden begonnen. Centraal staat het vertellen van verhalen, met een zo groot mogelijke impact en met zo veel mogelijk context. Een verslag van de eerste ervaringen.
Door: Kees Hendriks en Shannon van Muijden
Sinds zijn opening in 1948 verzamelt het Zuiderzeemuseum een gevarieerde collectie objecten, publicaties zoals boeken en tijdschriften, en verhalen van bewoners van de panden die nu in het Buitenmuseum zijn terug te vinden. De collectie vertelt over het leven en werken rond de voormalige Zuiderzee.
Alle verzamelde informatie is vastgelegd met behulp van de technieken die op dat moment voorhanden waren. Zo zijn er interviews met oud-bewoners op audiocassettes, videobeelden op vhs en dvd, enkele duizenden bouwtekeningen op papier, vele duizenden foto’s en dia’s, en talloze rapporten op papier en cd-rom.
Ramen en deuren open
In 2014 heeft het museum – digitaal gesproken – de ramen en deuren opengegooid. Zo zijn de bibliotheekmedewerkers bij hun pensionering vervangen door een datamanager; een impuls om de online toegang tot de collectie te realiseren. Ook heeft het museum met een flinke ploeg vrijwilligers zoveel mogelijk van de collectie digitaal ontsloten. Inmiddels is 96 procent van de collectie gefotografeerd en is bijna een kwart van de 28.000 boeken en artikelen gescand.
Tegenwoordig is het bezit van informatiebronnen niet meer het belangrijkste doel voor het museum; het draait nu om de toegang tot deze bronnen. Bezoekers van het Zuiderzeemuseum zoeken bijvoorbeeld persoonlijke verhalen van de voormalige bewoners van de panden, informatie over traditionele ambachten en gebruiksvoorwerpen of achtergronden bij kunstenaars die het gebied bezochten en de bewoners portretteerden. Voor het museum ligt hier een uitdaging: deze informatie moet zowel analoog – in tentoonstellingen en presentaties – als digitaal aansprekend worden gepresenteerd.
Van andere ervaringen leren
Museale collecties digitaal ontsluiten en presenteren is niets nieuws. Vele musea hebben hun collecties al jaren online staan; soms op hun eigen website, soms op initiatieven als Geheugen van Nederland of Collectie Nederland. Het Zuiderzeemuseum wilde van deze ervaringen leren. Efficiëntie en brede inzetbaarheid moesten recht doen aan het werk dat al was verzet en de digitale mogelijkheden die nu beschikbaar zijn.
Zowel voor de eigen collecties als ter ondersteuning van de erfgoedsector ontwikkelde de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) een drielagenmodel. Hierin wordt onderscheid gemaakt tussen de data, hun verbindingen en verrijkingen en de uiteindelijke presentatie hiervan. Ook de Nationale strategie digitaal erfgoed, ontwikkeld in opdracht van het ministerie van OCW, hanteert een vergelijkbare aanpak: verschillende erfgoedinstellingen krijgen verschillende rollen om zo te komen tot een samenhangende en breed inzetbare, nationale collectie.
Het Zuiderzeemuseum besloot deze nationale strategie te volgen bij het digitaal presenteren van zijn bronnen, waarbij de volgende uitgangspunten werden gehanteerd.
Opslag en bronnen
Het eerste uitgangspunt is Enkelvoudige opslag, meervoudig gebruik. Informatie wordt op één plek opgeslagen: in het collectieregistratiesysteem. Een Application Programming Interface (API) is gekoppeld aan dit systeem om informatie op verschillende platforms te kunnen presenteren. Wijzigingen die worden doorgevoerd in de datalaag zijn daardoor direct zichtbaar in de presentatielaag, terwijl de regie over de informatie bij de bronhouder blijft. Het Zuiderzeemuseum kan hierdoor gemakkelijk inspelen op behoeften van gebruikers. Zo wordt de collectie getoond op Collectie Nederland, wordt gewerkt aan de presentatie van de maritieme collectie op het Maritiem Portal en is de textielcollectie zichtbaar op Modemuze.
Als tweede uitgangspunt hanteren we: Meer bronnen is beter dan één bron. De verhalen van het Zuiderzeemuseum hebben relaties met objecten, de plaatsen waar ze vandaan komen en de ambachtslieden die ze hebben vervaardigd. Daarnaast zijn ze verbonden met collecties van andere instellingen rond het IJsselmeer. Om de objecten te verbinden aan verhalen en zo in context te plaatsen, worden zoveel mogelijk volledige teksten aangeboden om te downloaden. Ook de artikelen en boeken die het Zuiderzeemuseum zelf publiceerde zijn online beschikbaar.
Flexibiliteit en linked data
Bij deze twee uitgangspunten bleef het niet. Zo is het derde uitgangspunt Meer flexibiliteit dankzij meer leveranciers. Door te werken met verschillende leveranciers hebben we een vendor lock-in, oftewel de afhankelijkheid van één leverancier, vermeden. Wel bleek het niet eenvoudig om de verschillende systemen voor beeldopslag, collectieregistratie en de website aan elkaar te koppelen. Toch zal dit zich terugbetalen: we kunnen kiezen voor de kernexpertise van een leverancier en we winnen aan flexibiliteit.
Het vierde uitgangspunt is Open is beter dan gesloten. Het Zuiderzeemuseum wordt gefinancierd met publieke middelen. We willen het publiek daarom laten profiteren van de resultaten van ons werk. Als auteursrechten of privacy-aspecten niet in de weg zitten, wordt onze informatie onder een vrije licentie aangeboden. Andere partijen kunnen hier dan op voortbouwen.
Het vijfde en laatste uitgangspunt is Toepassing van linked data. Informatie moet zo goed mogelijk uitgewisseld kunnen worden. Linked data biedt hiervoor de mogelijkheden. Onze museale objecten worden zoveel mogelijk gekoppeld met geautoriseerde terminologiebronnen. Zo dragen we bij aan de ontwikkeling van een breed en gevarieerd netwerk van objecten, bronnen en hun duiding. Allerlei nieuwe toepassingen kunnen hier vervolgens gebruik van maken.
De praktijk
Theoretische uitgangspunten helpen om werkzaamheden te sturen. Maar ze moeten altijd worden getoetst in de praktijk. Hiervoor hebben we verschillende stappen gezet. Zo hebben we de afbeeldingen van onze objecten online beschikbaar gesteld. Hiervoor gebruiken we een Digital Asset Managementsysteem (DAM). Het DAM is via een API verbonden met het collectieregistratiesysteem: als wij een foto toevoegen in ons systeem wordt deze opgeslagen in het DAM. Het DAM publiceert de foto daarna in verschillende formaten en resoluties.
Verder maken we onze bronnen zoveel mogelijk openbaar en koppelen we onze gedigitaliseerde artikelen aan titelbeschrijvingen uit bijvoorbeeld Delpher en Cultuurtijdschriften. Inmiddels hebben vrijwilligers ruim 3.500 titels gevonden die gekoppeld konden worden. Zo groeit de online toegankelijkheid van de bibliotheekcollectie. Auteursrechten belemmeren soms een volledige vrijgave van de artikelen. Toch helpt het om uitgevers te benaderen; artikelen kunnen op die manier alsnog beschikbaar komen
Verrijking en koppeling
Ook verrijken we museale data met externe bronnen. Het Zuiderzeemuseum is expert op het gebied van leven en werken rond een binnenzee. Andere organisaties hebben kennis van bijvoorbeeld personen of plaatsen. Zij onderhouden deze kennis in terminologiebronnen (zie ook afbeelding 5). Terminologiebronnen spelen een belangrijke rol in de Nationale strategie digitaal erfgoed: zij bieden informatie duurzaam aan via URI’s1 Deze URI’s leggen wij vast in ons collectieregistratiesysteem. Via URI’s kunnen we vervolgens de bijbehorende informatie ophalen en verbinden met andere bronnen, zoals Wikipedia, die aan dezelfde terminologiebronnen zijn gekoppeld. In ons collectieregistratiesysteem zijn inmiddels duizenden objecten gekoppeld aan terminologiebronnen; een verrijking die relatief eenvoudig is uitgevoerd dankzij slimme technieken. In een handleiding wordt deze aanpak toegelicht, zodat ook andere instellingen hun collecties gemakkelijk kunnen verrijken.2
Tot slot brengen we koppelingen aan tussen de collecties van het Netwerk Zuiderzeecollectie. Het Netwerk Zuiderzeecollectie is een samenwerkingsverband van vierentwintig erfgoedinstellingen rond het IJsselmeer.3 De samenwerking zorgt voor een breder en dieper verhaal over de Zuiderzee, waardevol voor zowel de instellingen als het geïnteresseerde publiek. Op dit moment werken wij aan een gemeenschappelijke presentatie op Zuiderzeecollectie.nl. Daarnaast is een aantal partners bezig om hun eigen collecties te verrijken en te verbinden met collecties van andere partners.
Toekomst
De reis van het Zuiderzeemuseum in de digitale wereld is pas begonnen. Er dienen zich steeds weer nieuwe mogelijkheden aan om de collectie en de informatie erover online te presenteren. Op korte termijn richt het museum zich vooral op verdere koppeling met en verrijking van informatie van overige instellingen binnen het Netwerk Zuiderzeecollectie. We gaan werken aan de online presentatie van vroegere en huidige tentoonstellingen. Er komt een linked data-koppeling met de Koninklijke Bibliotheek om bij onze publicaties de bijbehorende auteursgegevens op te halen. Ook crowdsourcing – waarbij we met vrijwilligers werken aan collectieduiding – staat hoog op de verlanglijst. En verhalen, nu gepresenteerd op Mijnzuiderzee.nl, worden integraal onderdeel van de collectiepresentatie.
Op langere termijn verwachten we dat de functie van de gespecialiseerde, museale bibliotheek grotendeels digitaal kan worden ingevuld. Verder zal er geëxperimenteerd worden met nieuwe vormen van vastlegging, zoals 3D- en 360 graden-fotografie van panden; geselecteerde objecten komen beschikbaar voor virtual reality-presentaties. Digitale informatie krijgt een volwaardiger plaats in de sector, terwijl fysieke presentatie onverminderd belangrijk blijft. Tot slot zal de wisselwerking tussen beide verschijningsvormen steeds essentiëler worden.
De digitale wereld is volop in beweging en de digitalisering zal blijven draaien om keuzes: voor de juiste technieken, presentatievormen en momenten. Altijd gericht op het vertellen van het verhaal, met een zo groot mogelijke impact en met zo veel mogelijk context.
Deze bijdrage is een bewerkte versie van het artikel dat in 2017 verscheen in het Jaarboek Het Peperhuis van de Vereniging Vrienden van het Zuiderzeemuseum.
Noten
1 Een uniform resource identifier (URI) is een unieke benaming (‘vingerafdruk’) voor een bron
2 De handleiding ‘Verbind je termen’ is hier te downloaden:https://www.projectcest.be/wiki/Publicatie:Verbind_je_termen
3 Het netwerk wisselt kennis uit, stimuleert bruikleenverkeer, werkt aan rondreizende tentoonstellingen en richt een gezamenlijke, digitale collectiepresentatie in.
Kees Hendriks werkt bij verschillende instellingen aan de verknoping van erfgoedinformatie; is bij het Zuiderzeemuseum verantwoordelijk voor de collectie en kennisdeling
Shannon van Muijden is als datamanager bij het Zuiderzeemuseum verantwoordelijk voor de digitale presentatie van de collectie
Deze bijdrage komt uit IP nr. 5 / 2018. Het gehele nummer kun je hier lezen.