Bespreking ‘TOEGANG’: Onze data beschermen tegen de markt

‘Er is een enorme revolutie gaande. Alles gaat veranderen.’ Met deze woorden trapt de documentaire TOEGANG van Barbara van den Bogaard af. De film draait om de groeiende ongelijkheid van toegang tot informatie. Deze asymmetrie blijkt een van de grootste uitdagingen van onze samenleving.

Door: Vincent M.A. Janssen

De vakvereniging SOD / KNVI vroeg documentairemaakster Barbara van den Boogaard om de relatie tussen macht en informatie te verfilmen. Het resultaat is een kritische uithaal richting overheden en bedrijven. Die zijn volgens de documentaire niet transparant genoeg en daardoor verantwoordelijk voor de asymmetrie in toegang tot informatie.

Achter slot en grendel

De ongebreidelde datavergaring van bedrijven en de oncontroleerbaarheid van de informatiestromen in publieke instellingen zijn volgens de bevraagde experts in de documentaire TOEGANG een urgent probleem. Arjan El Fassed, directeur van de Open State Foundation, probeerde bijvoorbeeld de kostenstructuur van de medische zorg te achterhalen. Onder het mom van privacy bleven deze collectieve uitgaven achter slot en grendel. El Fassed: ‘Hoe verder een instantie afstaat van de directe overheid [en daarmee directe publieke gelden], hoe moeilijker het is om de informatie boven tafel te krijgen.’ Hierdoor wordt het voor de burger onmogelijk om in te zien wat er met zijn data gebeurt.

Deze intransparantie is deels te wijten aan het gebrek aan ICT-kennis in onze Tweede Kamer, meent internetonderzoeker Brenno de Winter: ‘We hebben een politiek die nog niet is meegekomen met de moderne tijd. In Nederland is de politiek georganiseerd rondom gekleurde politieke stromingen die niets met de informatiesamenleving te maken hebben.’

Totalitair systeem

Deze asymmetrie kan vergaande gevolgen hebben. Volgens Marens Engelhard, directeur van het Nationaal Archief, is ‘toegang tot informatie een basisvoorwaarde voor een rechtvaardige samenleving’. De toenemende privatisering en commercialisering van informatie zorgt echter voor een totalitair systeem waarin de Facebooks en de Googles van deze wereld alle macht naar zich toe trekken. Althans, daar is de filosoof Maxim Februari bang voor. Februari vreest dat deze techbedrijven door niemand gecontroleerd worden, waardoor zij geen verplichting voelen om verantwoording af te leggen.

Technofilosoof Martijn Aslander ziet het voorlopig nog niet zover komen. Hij is ervan overtuigd dat een overheidsinstelling of een bedrijf op de lange termijn niet wegkomt met intransparantie: ‘Als je de burgers negeert, heb je namelijk een probleem.’ Hij bleek gelijk te hebben. Rond de verschijning van de documentaire TOEGANG moest Mark Zuckerberg, CEO van Facebook, vanwege het Cambridge Analytica-schandaal verantwoording afleggen bij het Amerikaans Congres.

Paradox

Achter het alarmisme van de documentaire gaat een overbekende paradox schuil: ‘Ik vind het een eng idee dat een aantal machtige bedrijven alle informatie kunnen verzamelen, maar ik vind het ook geweldig dat Amazon Echo mijn lampen in de slaapkamer automatisch aanzet als ik naar bed ga,’ zegt de ethische hacker Wouter Slotboom. Om gebruik te maken van deze nieuwe snufjes en diensten moet je nu eenmaal data en privacy inleveren, is de gedachte. En dat doen we al heel snel. Volgens Engelhard komt dit met name omdat ‘iedereen een beetje lui is’. Wie leest er bijvoorbeeld de gebruikersvoorwaarden van social media?

TOEGANG laat zien dat het lastig is om de ethische grenzen van het data verzamelen te definiëren. Dimitri Tokmetzis, datajournalist bij De Correspondent, heeft er bijvoorbeeld geen moeite mee als Spotify en Netflix zijn gebruikersdata binnenharken. Hier krijgt hij namelijk gepersonaliseerde content voor terug. Maar Tokmetzis vindt het wel een probleem als deze data van invloed is op de hoogte van de hypotheek die de bank hem verstrekt.

Nier verkopen

Luie consumenten of niet, de documentaire wijst de beschuldigende vinger voornamelijk naar de datavergarende overheden en bedrijven. Marleen Stikker, directeur van de Waag Society, beticht ze zelfs van ‘identiteitsdiefstal’. Data moet volgens haar beschermd worden tegen de markt, omdat het nu onterecht als commercieel product verhandeld wordt. Stikker ziet data meer als gemeengoed: ‘Data is onze levenssfeer, het is zuurstof’. Maar hier is volgens haar in het huidige economische model nog geen ruimte voor.

TOEGANG neemt door deze beschuldigende uitspraken een politieke wending. We moeten als samenleving afscheid nemen van het neoliberalisme en de privatisering moet teruggedraaid worden, menen de experts. Zij pleiten daarom ook voor meer regulatie en beleid: ‘Je mag niet je nier verkopen, maar wel je data,’ aldus Stikker. Daar moet volgens haar verandering in komen.

Gratis lunch

Behalve het omgooien van bestaande economische en politieke modellen biedt de documentaire jammer genoeg weinig concrete oplossingen voor de asymmetrie van toegang. Opvallend is de afwezigheid van bijvoorbeeld de blockchain rondom het probleem van transparantie en controle; dit is immers volgens velen een werkend protocol.

De vraag of bepaalde diensten en bedrijven überhaupt zouden kunnen bestaan als zij hun producten niet gecommercialiseerd hadden, wordt eveneens vermeden. Wat zou de drijfveer van Google zijn geweest om gratis Maps te ontwikkelen als de data geen geld had opgeleverd? De econoom Milton Friedman zei immers al in de jaren zeventig: ‘There’s no such thing as a free lunch’.

Maar volgens Aslander, de optimist in het gezelschap van bevraagde experts, is het nu het perfecte moment om een nieuw economisch model uit te proberen. Door technologie is alles eenvoudiger en goedkoper geworden, dus de risico’s van een economisch experiment worden steeds kleiner. Of een nieuw model ook gaat werken? ‘Je weet het niet,’ aldus Aslander. ‘Dat gaan we lekker ontdekken.’

Bij het ter perse gaan van deze IP was de KNVI/SOD nog in onderhandeling om TOEGANG op tv uit te zenden. Na de zomer zal de documentaire sowieso te zien zijn op vimeo.com/258962002.


Alles is informatie

TOEGANG is niet de eerste documentaire die Barbara van den Bogaard maakte voor de SOD; het is namelijk een vervolg op Alles is informatie uit 2015. Hierin onderzoekt Van den Bogaard onder andere hoe informatie traditionele organisaties aantast en welke rol de informatieprofessional hierin speelt. De documentaire is te bekijken via vimeo.com/110982917.


Internetregulatie

De roep voor meer regulatie is niet nieuw. Toch blijkt de implementatie ervan moeizamer te verlopen dan verwacht. Dit komt niet alleen door de complexiteit van het web, maar ook door de politieke cultuur in veel westerse samenlevingen. Doordat het internet een cruciaal element van de moderne economie is geworden, heeft de politiek de neiging om het met een economische blik te benaderen. Hierdoor wringt internetregulatie met de vrije markt en is het lastig om consensus te bereiken over strikter overheidsingrijpen.


Vincent M.A. Janssen is redacteur van IP en specialist Scientific Information bij de Maastricht University Library.

Deze bijdrage komt uit IP nr. 5 / 2018. Het gehele nummer kun je hier lezen.