Interview José van Dijck: Europa als beschermer van de digitale democratie

Door Anne van den Dool

Al sinds het begin van haar carrière ziet José van Dijck de technologische ontwikkelingen elkaar in rap tempo opvolgen. In haar VOGIN-IP-keynotelezing pleit de universiteitshoogleraar voor een sterke positie van Europa te midden van grootmachten Amerika en China, door op stevige regulering in te zetten en zuivere alternatieven te ontwikkelen.

José van Dijck zit midden in het oog van de storm. Als universiteitshoogleraar Media en Digitale Samenleving aan de Universiteit Utrecht doet zij onderzoek naar sociale media en de impact van mediatechnologieën en techbedrijven op de digitale cultuur – en laat dat nu precies een veld zijn waarin de afgelopen maanden een reeks aan impactvolle gebeurtenissen plaatsvond. Neem de steeds nauwere band tussen de Amerikaanse president Donald Trump en techgigant Elon Musk, maar ook de keuze van Meta om zijn content niet langer op waarheid te toetsen en de opkomst van het Chinese AI-platform DeepSeek – allemaal ontwikkelingen met reusachtige gevolgen, als je het de experts, onder wie Van Dijck, vraagt.

‘Dit is volgens mij mijn zestiende interview van dit jaar’, vertelt de hoogleraar op een woensdagmiddag op haar werkkamer in Utrecht. ‘Ik wijs mensen al heel lang op de groeipijnen van de digitalisering, die gepaard gaan met een intense machtsstrijd tussen reusachtige ecosystemen die onze informatie- en datastromen willen controleren, maar nu lijkt het pas tot sommige mensen door te dringen wat dat in de praktijk betekent.’

Machtsconcentratie

Vergeet niet, benadrukt Van Dijck: machtsconcentratie in de media is van alle tijden. ‘Toen kranten nog de leidende vorm van informatievoorziening waren, lag daar een enorme macht. Het verschil met nu is dat de technologische systemen niet alleen een mondiaal bereik hebben, maar ook eindeloos veel complexer zijn geworden, en daarmee zelfs voor de grootste experts soms onnavolgbaar.’

Toch wordt Van Dijck nog steeds regelmatig geraadpleegd om de huidige technologische ontwikkelingen te duiden. Zo is ze geregeld te gast in de Tweede Kamer om uitleg te geven die vervolgens als basis dient voor beslissingen rondom wetgeving, bijvoorbeeld tijdens de coronacrisis. ‘We moeten onze wetten op feiten en analyses blijven baseren’, vertelt ze stellig. ‘Ik wil het werk van wetenschappers niet alleen aan collega’s kunnen uitleggen, maar ook aan burgers. Dat we aan de universiteit aan dit soort vraagstukken werken met multidisciplinaire teams, met onder meer techneuten, juristen en sociale wetenschappers, helpt daarbij: we moeten elkaar blijven begrijpen.’

Van Dijck zag haar vakgebied de afgelopen decennia flink veranderen. Dat is ook terug te zien in haar titel: eerder was ze hoogleraar Televisie, daarvoor docent Journalistiek en Visuele Media. ‘Mijn vakgebied groeide mee met de technologie. Tegelijkertijd is er altijd een gemene deler geweest: de invloed van die technologie op de samenleving.’

Afhankelijkheid big tech

Die invloed is vandaag de dag groter dan ooit: geen organisatie kan nog zonder technologische hulpmiddelen. Die afhankelijkheid is op zich geen groot probleem, beweert Van Dijck. ‘Wel zorgelijk is de grote macht die bigtechbedrijven daarbinnen hebben verworven: veel organisaties zouden niet kunnen functioneren zonder de tools van Microsoft, Meta en Google. Die bevinden zich allemaal op grote afstand van hun gebruikers, waardoor het heel ingewikkeld is invloed uit te oefenen op wat zij produceren en onder welke voorwaarden. Dat creëert een machtspositie waarvan veel staten en burgers hinder kunnen ondervinden.’

De laatste maanden is die afhankelijkheidsrelatie steeds duidelijker geworden. ‘We hebben een paar grote digitale ecosystemen op deze wereld: het Chinese en het Amerikaanse. Het grote verschil tussen deze twee is dat het ene wordt gedomineerd door de staat en het andere door de markt. Met name de Amerikaanse markt wordt gedomineerd door een aantal gigantische techbedrijven die bijna niet meer van de troon te stoten zijn: Alphabet, Amazon, Apple, Meta en Microsoft. Daarvan ondervinden we elke dag de gevolgen. Zij trekken meer en meer macht naar zich toe, zeker nu ze zijn gaan samenwerken met president Trump. Ook China oefent invloed uit op de Europese situatie, bijvoorbeeld door sociale media als TikTok en AI-tools als DeepSeek te ontwikkelen en te verspreiden via de Europese markt.’

Speciale positie Europa

Deze positie van Europa te midden van grootmachten China en Amerika kan op twee manieren uitpakken, stelt Van Dijck: ons continent kan in een hoek worden gedrukt of het kan juist een sleutelrol vervullen in het creëren van een alternatief digitaal ecosysteem. ‘Binnen het mondiale technologische stelsel hebben wij een speciale positie: bij ons domineert niet de markt of de staat, maar zijn burgers en civil society-organisaties een belangrijke pijler van de democratie. Om die burgers te beschermen zetten we sterk in op het reguleren van technologie door middel van wetgeving, en daarmee oefenen we ook invloed uit op die twee grootmachten die naast ons in de ring staan.’

In haar aanstaande VOGIN-IP-keynote wil Van Dijck benadrukken hoe belangrijk het is om die positie te benutten. ‘Een sterk Europa is nodig om wereldwijd de balans tussen staat, markt en burgers terug te krijgen. Dat kan via drie routes: niet alleen door te reguleren, maar ook door te investeren in alternatieve technologie en door beleid te voeren om onze digitale infrastructuur onafhankelijk te krijgen en te houden. Dat betekent dat we een systeem moeten bouwen, gebaseerd op publieke waarden als transparantie, veiligheid en privacy.’ 

Onderwijs als voorbeeld

In haar keynote staat Van Dijck stil bij de vraag wat we in Europa al goed doen en waar verbetermogelijkheden liggen. ‘Kijk bijvoorbeeld naar het onderwijs: daarin willen we het liefst een zo open mogelijke infrastructuur creëren waarin docenten leermaterialen met elkaar kunnen delen, zodat niemand het wiel opnieuw hoeft uit te vinden. Het resultaat: een open, veilig, effectief en toegankelijk platformsysteem. Daarvoor hebben we heldere afspraken nodig, maar ook partijen die de plannen in lijn met onze waarden willen uitvoeren. Zo kunnen we het dus ook organiseren: niet de samenleving moet zich aanpassen aan het systeem, maar andersom.’ 

Vuist maken

Europa kan, kortom, een cruciale rol spelen op het wereldtoneel in het maken van wetgeving en het stellen van toezicht. Dat kunnen we van Nederland alleen niet verwachten, vindt Van Dijck. ‘Ons land is veel te klein om tegenwicht te kunnen bieden aan de bigtechbedrijven in Amerika. Sterker nog: de Nederlandse overheid is voor negentig procent afhankelijk van hun systemen.’

Europa is wel sterk genoeg om een vuist te maken, denkt Van Dijck. ‘Wij hebben normen en waarden die we ook graag toegepast willen zien in systemen die buiten ons worden gecreëerd. Wanneer dat niet lukt, moeten we overgaan tot het ontwikkelen van alternatieven. Daarin kan Nederland, naast andere vooruitstrevende landen, wel een sleutelrol vervullen. Coöperatie SURF heeft bijvoorbeeld een waardenwijzer gemaakt voor digitalisering in het onderwijs, en in Duitsland is NextCloud ontwikkeld als opensourceplatform waar docenten met elkaar kunnen samenwerken.’

Zelf is Van Dijck betrokken bij PublicSpaces, een netwerk van publieke organisaties die samen strijden voor een internet gebaseerd op publieke waarden. Onder meer de bibliotheeksector, Beeld & Geluid en verschillende omroepen zijn partners. 

Geen calimerocomplex

Met de reguleringsstappen die Europa zette, oefende zij de afgelopen jaren sterke invloed uit op het digitale veld. ‘Europa moet zich geen calimero voelen’, zegt de professor. ‘We moeten ons afvragen wat onze eigen waarden zijn en zelf alternatieven ontwikkelen die niet louter gebaseerd zijn op winst, efficiëntie en de verzameling van zoveel mogelijk particuliere data, zoals de huidige standaardtools. Europa is bijvoorbeeld de eerste geweest die privacy serieus is gaan nemen door de AVG (Algemene verordening gegevensbescherming, red.) in het leven te roepen. We moeten niet vergeten dat we een grote markt zijn met meer dan vijfhonderd miljoen gebruikers – die kun je niet zomaar links laten liggen.’

Krachten bundelen

Europa blijft zich op dit vlak doorontwikkelen, bijvoorbeeld met de Verordening digitale diensten, ook wel bekend als de Digital Services Act (DSA). Deze regelgeving stelt techbedrijven verantwoordelijk voor het modereren van de content die op hun platforms wordt geplaatst, waardoor minder desinformatie zou moeten ontstaan. Het is een welkome tegenbeweging ten opzichte van de stappen die Meta en X de afgelopen maanden namen om juist minder onafhankelijke controles uit te voeren. ‘Uit zulke situaties blijkt hoe belangrijk het is dat we zelf in Europa systemen bouwen, bijvoorbeeld op het gebied van AI en sociale media’, benadrukt Van Dijck. ‘Dat kan ook met minder middelen – als we de krachten maar bundelen. Op die manier trekken we ook talent in Europa dat nu naar het buitenland vertrekt. Daarnaast houden we zo de controle in plaats van alles te outsourcen naar Microsoft en Google.’

Een andere sterke zet is de AI-verordening (AI Act), die in augustus 2024 werd aangenomen door het Europees Parlement. ‘AI muteert nu in een razend tempo, een snelheid die de wetgeving niet bijhoudt. Van Amerika of China hoeven we geen juridische stappen te verwachten: zij willen de markt en de staat zoveel mogelijk ruimte geven. We moeten niet achter de technologie aan hollen. Als je pas aan de slag gaat als je de uitwassen ziet, ben je te laat.’

Geopolitieke ontwikkelingen

Al deze ontwikkelingen staan niet op zichzelf, benadrukt Van Dijck. ‘Ze zijn onderdeel van wereldwijde geopolitieke ontwikkelingen, waarin techmiljardairs een overheidsapparaat kunnen binnenstappen en daar alles kunnen ruïneren. De gevolgen zijn gigantisch: nog nooit hebben we zo’n verwikkeld ecosysteem gekend, waarin alles met elkaar in verbinding staat. Eén hack kan ervoor zorgen dat we allemaal een probleem hebben. Dat is de consequentie van een systeem met zulke gecentraliseerde machten aan het roer, die ver bij ons vandaan zitten en voor veel geld hun diensten verkopen. Van die afhankelijkheid moeten we af.’ 

Dat begint met het samen veel kritischer inkopen van digitale systemen. ‘De meeste publieke organisaties besteden een substantieel percentage van hun funding aan digitale systemen. Samen kunnen zij harde voorwaarden stellen aan bijvoorbeeld transparantie, veiligheid en democratische controle; als daar niet aan wordt voldaan, moeten we op zoek naar alternatieven.’

Ook duurzaamheid in het gebruik van digitale tools is essentieel. ‘AI heeft de energiekosten nog eens enorm doen stijgen. Des te belangrijker is het om goed na te denken over het nut van deze technologieën: waarom gebruiken we ze precies? We lopen maar achter het nieuwste van het nieuwste aan zonder na te denken over de noodzaak. Natuurlijk heeft het gebruik van kunstmatige intelligentie voordelen, bijvoorbeeld bij het detecteren van kwaadaardige kankercellen, maar daar hoort het verspreiden van desinformatie niet bij.’

Nieuwe generatie

Van Dijck is inmiddels 64 en ziet haar pensioen dus naderen. ‘Mijn carrière loopt ten einde, maar ik zal me altijd voor dit onderwerp blijven interesseren. Wel vraag ik me af hoelang ik de ontwikkelingen nog zal kunnen bijhouden: de complexiteit van technologie is dusdanig toegenomen dat het voor één mens getraind in één discipline bijna niet meer te overzien is.’

De hoogleraar klinkt misschien pessimistisch. Toch koestert ze ook hoop. ‘Ik kijk vol bewondering naar de jonge generatie onderzoekers die we door de jaren heen steeds interdisciplinairder hebben opgeleid, en waardoor ze beter oog hebben voor complexe structuren. Ik heb moeten meegroeien met alle technologieën die we nu kennen, zij zitten daar meteen al helemaal in. Ik hoop dat zij vernieuwing gaan brengen en mijn stokje gaan overnemen.’ 


Het verhaal van José van Dijck live bijwonen? Haak dan aan bij de VOGIN-IP-lezing, het evenement voor informatieprofessionals over zoeken & vinden van informatie, op 27 maart in de Openbare Bibliotheek Amsterdam (OBA).
> Het volledige programmaoverzicht vind je op vogin-ip-lezing.net/programma-2025.
> De VOGIN-IP-lezing is het gezamenlijke evenement van Stichting VOGIN en vakblad IP. Dit jaar vindt de dertiende editie plaats, de vorige was op 18 april 2024.


Over José van Dijck

José van Dijck is universiteitshoogleraar Media en Digitale Samenleving aan de Universiteit Utrecht. In 2021 won zij de prestigieuze Spinoza-prijs van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO). Van 2015 tot 2018 was zij president van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW). Zij ontving eredoctoraten van de Universiteit van Lund (Zweden, 2019) en de Universiteit van Oslo (2024). Haar boeken, The Culture of Connectivity. A Critical History of Social Media (2013) en The Platform Society. Public Values in a Connective World (2018, met Thomas Poell en Martijn de Waal), werden vertaald in onder andere het Italiaans, Spaans en Chinees


Anne van den Dool is tekstschrijver, auteur en cultureel journalist.

Deze bijdrage komt uit de papieren IP #2-2025. Het hele nummer kun je hieronder lezen of downloaden.