Vorige maand is ‘het eerste culturele en educatieve VR-museum van Nederland’ geopend in Amsterdam, met zijn eerste tentoonstelling over Amsterdam – en dan de hoofdstad in het jaar 1652. In het museum beleven bezoekers het leven van een zeventiende-eeuwse stadsbewoner. Zij bepalen zelf hun route en vormen daarmee hun eigen verhaal.
Het leven in de zeventiende eeuw is vastgelegd in veel schilderijen, maar nog nooit kon de toeschouwer daar zelf onderdeel van zijn. Met de tentoonstelling Amsterdam 1652 brengt ENTR die wereld tot leven, waarin bezoekers zich midden in het dagelijks reilen en zeilen van de stad bevinden: op de Dam, op de kades langs het IJ en in de drukkerijen waar ideeën werden verspreid. Onderweg maken zij kennis met drie stadsbewoners: walvisvaarder Cornelis, drukker Marie en ambachtsvrouw Esperança, die uiteindelijk samenkomen tijdens een grote brand op de Dam.
‘Bezoekers kiezen zelf wie van de drie fictieve historische figuren zij volgen, waardoor iedere ervaring persoonlijk en gelaagd is.’ Aldus het bedrijf ENTR, dat met virtual reality (VR) cultuur, geschiedenis en educatie op een interactieve en toegankelijke manier tot leven wil brengen.
Zeven verplaatsbare VR-boxen
‘Een immersieve ervaring’ heet het. ‘Waar een regisseur bij een film bepaalt wat je ziet, kies je dat in VR zelf, en dat maakt het intenser en persoonlijker.’ Bezoekers kiezen eerst een toepasselijk kostuum, denk aan een pofbroek of lange jurk, voordat ze met Cornelis, Marie of Esperança op pad gaan. In het nieuwe museum van 2.000 vierkante meter aan de Oosterdokskade, gelegen naast Amsterdam Centraal, wordt de virtuele omgeving getoond door middel van zeven verplaatsbare VR-boxen van 8 bij 8 meter. Hierin lopen de bezoekers rond, met VR-bril, inclusief geroezemoes, soms een schreeuw, en typisch schuifelgeluid in de smalle steegjes van de zeventiende-eeuwse hoofdstad.
Pilot: De Botermarkt in 1675
In steden als Parijs, Londen en Barcelona wordt VR al ingezet voor cultuurbeleving, weet ENTR. ‘Wij willen dit naar een hoger niveau tillen met een complete museale ervaring waarin hoogwaardige VR-technologie centraal staat, met Nederland als startpunt’, zegt oprichter Vincent Slangen.
Het bedrijf bouwt met Amsterdam 1652 voort op de succesvolle pilot die in 2025, in het kader van 750 jaar Amsterdam, in samenwerking met het Stadsarchief Amsterdam werd gepresenteerd in de Nieuwe Kerk. Bezoekers konden daar gedurende drie maanden samen over de Botermarkt – het huidige Rembrandtplein – lopen. ‘De pilot liet zien dat deze vorm van immersive storytelling verschillende generaties in Nederland aanspreekt, van kinderen tot grootouders.’
Talloze bronnen doorzocht
Ook voor Amsterdam 1652 werkte ENTR weer samen met het Stadsarchief. Er werd bewust gekozen voor de insteek van het echte dagelijks leven van Amsterdammers in de zeventiende eeuw – een vaak geromantiseerd tijdperk van economische bloei, maar met zwarte bladzijden, zoals koloniaal geweld en slavernij.
Omdat het verhaal van de zeventiende eeuw veelal aan de hand van prominente mannen is verteld, wilde regisseur/schrijver van Amsterdam 1652, Nienke Huitenga Broeren, meer ruimte bieden aan het vrouwelijk perspectief. Ze benadrukt in de Volkskrant het belang van het personage Esperança, een zwarte vrouw die als meisje door een Portugese suikerhandelaar van Kaapverdië naar Nederland is meegenomen. ‘Ondanks dat ze is vrijgemaakt uit slavernij moet ze hard knokken voor haar bestaan. Haar perspectief is belangrijk, omdat Amsterdam in de zeventiende eeuw al heel divers was.’
Huitenga Broeren doorzocht samen met vier historici talloze bronnen, zoals het Stadsarchief, notarisakten, zeventiende-eeuwse inboedel- en boodschappenlijsten en schilderijen. Over walvisvaarders als Cornelis werd veel geschreven, omdat die goede zaken deden. Over drukkers als Marie ook, omdat uit de drukkerij veel documenten bewaard zijn gebleven. Maar over het leven van vrouwen als Esperança is weinig vastgelegd.
Doorlopend programma
Naast de VR-ervaring omvat het nieuwe VR-museum onder meer introductieruimtes, een café, een evenementenruimte en voorzieningen voor educatieve programma’s. ENTR hoopt per maand zo’n tienduizend bezoekers te ontvangen, en daarnaast ‘een doorlopend programma te ontwikkelen met nieuwe werelden en verhalen, waarin de mogelijkheden van virtual reality steeds verder worden verkend’.
Nienke Huitenga Broeren, regisseur van Amsterdam 1652, was samen met Maartje Wegdam genomineerd in de categorie ‘Best Immersive Work’ tijdens het 78e Filmfestival van Cannes vorige maand voor hun VR-documentaire Lacuna. Uiteindelijk won een andere Nederlandse inzending: From Dust, een VR-opera die voor iedere kijker een andere ervaring samenstelt. Daarbij wordt gebruikgemaakt van een nieuwe (AI-)technologie waarbij virtuele performers interactie kunnen aangaan met het publiek, ontwikkeld tijdens het project Touched by a Hologram?.
Deze bijdrage komt uit het digitale magazine IP #5-2026. Klik op de onderstaande button om het hele nummer te lezen.
