Door Frank Huysmans
‘Zoals we weten zijn er known knowns: er zijn dingen waarvan we weten dat we ze weten. Verder weten we dat er known unknowns zijn. Dat wil zeggen dat we van sommige dingen weten dat we ze niet weten. Maar er zijn ook unknown unknowns – dingen waarvan we niet weten dat we ze niet weten.’
Was getekend: Donald Rumsfeld, minister van Defensie. We schrijven 12 februari 2002. Tijdens een persconferentie in het Pentagon doen journalisten verwoede pogingen om uit Rumsfelds mond op te tekenen dat Saddam Hoessein massavernietigingswapens aan terroristen geeft. ‘We willen niets liever dan dat opschrijven, excellentie, maar heeft u daar bewijs voor? Want we horen ook berichten dat er geen bewijs is.’
‘Tja,’ schampert de Secretary of Defense, ‘berichten dat iets niet is gebeurd vind ik altijd interessant.’ Waarna het exposé volgt over de knowns en de unknowns.
Het journaille is even uit het veld geslagen door deze plots geëtaleerde kentheoretische twijfel. ‘Bedoelt u dat dit een unknown unknown is?’, probeert een van hen nog. Waarna Rumsfeld de genadeklap uitdeelt: ‘Ik had ook kunnen zeggen dat als er geen bewijs is, dat niet bewijst dat die wapens er niet zijn. Absence of evidence is not evidence of absence.’
Met deze hogeschoolretoriek was een rookgordijn gelegd dat pas optrok toen Irak allang in de pan gehakt, Saddam geëxecuteerd en het land in burgeroorlog was. In zijn memoires getiteld Known and Unknown legde ‘Rummy’ uit wat hij eigenlijk had bedoeld: dat gezagsdragers niet de luxe hebben om op hun handen te gaan zitten tot alle informatie compleet is. Dat die massavernietigingswapens er niet waren, betekent dus niet dat we de wereld hebben voorgelogen. We hadden het gewoon mis.
Toen premier Rutte de eerste coronalockdown afkondigde met de woorden ‘we moeten met vijftig procent van de informatie honderd procent van de besluiten nemen’, dacht ik: hee, een Rumsfeldje! En ik moest er laatst weer aan denken toen het kabinet Rutte-III aftrad. Tijdens de verhoren over de kinderopvangtoeslag in het najaar bleek de informatiehuishouding in de ministeries een dusdanige takkenzooi dat vijftig procent een wel heel ruime schatting is van wat bewindspersonen nog aan relevante documenten boven tafel kunnen krijgen. De Kamer, de pers en de getroffen burgers moeten dan vaak nog eens maanden wachten tot alle scherpe kantjes zijn weggelakt.
Niet eerder in de geschiedenis van intelligent leven zal in een onderzoeksrapport zo veel aandacht zijn besteed aan wat de onderzoekers niet boven tafel hebben kunnen krijgen als in het rapport Ongekend onrecht – Rumsfeldje! – van de commissie-Van Dam. (Nou ja, van intelligent leven op deze planeet dan. Laten we de echte unknown unknownserbuiten laten.)
De coalitie schrok daar zo van dat ze als laatste beleidsdaad ineens honderden miljoenen vrijmaakte voor informatiehuishouding en actieve openbaarmaking. Een ongekend bedrag voor de aanpak van een overbekend probleem.
Frank Huysmans is bijzonder hoogleraar bibliotheekwetenschap aan de UvA en zelfstandig onderzoeker en adviseur bij WareKennis.
Deze bijdrage komt uit IP #1/2021. Het hele nummer kun je hier lezen.