Door Frank Huysmans
Waarom gaan we op zoek naar informatie? Omdat we meer willen weten. ‘Alle mensen verlangen van nature naar kennis’, zei Aristoteles reeds. Psychologen onderscheiden een huidig en een nagestreefd zekerheidsniveau. Je staat op en hebt jeukende rode bultjes op je armen. Je weet niet wat het is en hoe het komt, maar je wilt het wel weten, en vooral hoe je van die jeuk afkomt.
Als de dorst naar kennis niet iets menselijks is, dan is het sinds de verlichting wel iets wenselijks. Linnaeus introduceerde de term ‘homo sapiens’, verstandige mens, om ons van de andere mensachtigen te onderscheiden. Die mens creëerde een onderwijssysteem met als doel ons zo veel mogelijk kennis bij te brengen en logisch te laten redeneren. Zij die daarin uitblinken blijven het langst in de schoolbanken en krijgen daarna de beter betaalde banen. Waarbij continuous learning tegenwoordig vanzelf spreekt. En na een lange cursusdag op de hei leggen we onze benen op tafel en kijken we naar Per seconde wijzer, De slimste mens of Mastermind.
Wie algemeen aanvaarde kennis niet tot zijn hersenen toelaat, moet de consequenties daarvan dragen. En vaak terecht. Klimaat- of virusontkenners zouden minder weerstand ondervinden als hun gedragingen niet zulke negatieve gevolgen voor anderen hadden. Idem voor Amerikanen die menen dat hun kandidaat de verkiezingen heeft gewonnen als die kandidaat dat maar vaak genoeg beweert. Door het ontkennen, negeren of als nep afficheren van informatie en kennis kun je jouw werkelijkheid best een tijdje overeind houden. Niettemin zul je vroeger of later ervaren dat ‘werkelijkheid datgene is wat niet weggaat als je er niet meer in gelooft’ (Philip K. Dick).
Maar kan het ook rationeel zijn om iets niet te willen weten? Nou en of. De plot van de serie die je net wilde gaan bingen. De voetbaluitslagen nog vóór de samenvattingen op tv komen. Of in de categorie minder onschuldig: een bedrijf dat onderzoek naar de schadelijke effecten van zijn uitstoot op de gezondheid van omwonenden blokkeert. Spionnen, verzetsstrijders en partners in crime die elkaars namen en adressen niet kennen opdat ze elkaar nooit kunnen verraden. En de opzettelijke losse flodders in de geweren van het vuurpeloton. Geen van de schutters hoeft zo de confrontatie aan te gaan met zijn geweten, of met Petrus aan de hemelpoort.
Dus ja: opzettelijke onwetendheid kan rationeel zijn. Medisch-ethische debatten draaien niet toevallig om de vraag ‘of we dat allemaal wel moeten willen weten’. Je kunt het DNA van foetussen screenen op erfelijke ziektes, maar wat doe je als je hoort dat je eerste kind negentig procent kans heeft om voor z’n veertigste te overlijden? En je tweede kind maar dertig procent? Handig om te weten als je Drs. P heet, per slee een eindeloos woud doorkruist en moet beslissen welk kind je als eerste in de wolvenroedel slingert. En welk als tweede, derde en vierde. Mooie stad, Omsk, dat wel.
Frank Huysmans is bijzonder hoogleraar Information Society aan de UvA en zelfstandig onderzoeker en adviseur bij WareKennis.
Deze bijdrage komt uit IP #8/2021. Het hele nummer kun je hieronder lezen of downloaden.