Door Anne van den Dool
Wij beïnvloeden niet enkel de technologie, de technologie beïnvloedt ook ons. Dat is de centrale gedachte van Leon Heuts en Bart van der Meij, die het boek Down to Earth samenstelden. Ze laten verschillende filosofen aan het woord die allemaal laten zien: alleen door in een netwerk te denken en te handelen komen we verder. Een wereldwijde beweging is hun wens, waarbij alles en iedereen mag aansluiten.
Op 5 oktober was het zover: toen gingen de ideeën van Leon Heuts en Bart van der Meij de wereld in. In NEMO De Studio, de nieuwe ruimte van NEMO Science Museum in Amsterdam, lanceerden zij onder toeziend oog van geïnteresseerden hun boek Down to Earth. Het is het resultaat van gesprekken met verschillende denkers en filosofen, die allemaal willen laten zien dat mens en technologie een continue wisselwerking met elkaar aangaan, legt Heuts uit. Als hoofdredacteur van NEMO Kennislink en voormalig hoofdredacteur van Filosofie Magazine weet hij hoe je verfrissende ideeën aan de man kunt brengen.
Heuts kreeg daarbij hulp van Van der Meij, consultant en voorzitter van VOGIN (stichting voor ‘iedere professional die zich bezighoudt met toepassingen van data, informatie, kennis, content, internet & de cloud’). Ze zitten al jarenlang samen in een rockband, waar ze ‘van die typische covernummers spelen: hits uit de jaren zeventig en tachtig die iedere coverband speelt’, lacht Heuts. Ze raakten aan de praat over allerhande filosofische kwesties, en dan met name de rol van technologie in onze huidige samenleving. ‘Daar ontstonden zulke mooie ideeën, daar moesten we iets mee doen’, voelde Van der Meij. ‘Leon vertelde me over de holistische blik van Bruno Latour: dat je techniek niet op zichzelf kunt bekijken, maar dat technologie altijd onderdeel is van de manier waarop wij in de wereld staan.’
Mooie gedachten
Heuts was al langer met het onderwerp bezig: hij had het plan een eigen bedrijfje op te starten, The Human Story genaamd, waarmee hij die gedachte in de markt wilde zetten. ‘Hoe kun je bedrijven begeleiden om deze kijk op technologie zich meer eigen te maken? Dat was mijn idee. Ik heb een aanvraag voor subsidie gedaan bij VOGIN, maar die werd niet gehonoreerd. Ik moest het nog verder concretiseren. Vervolgens lag het een tijdje op de plank, totdat Bart me opbelde: waarom maken we geen boek van al die mooie gedachten? We kenden een schrijver en een uitgeverij die graag wilden meewerken. Toen zijn we aan de slag gegaan.’
De teksten lagen er anderhalf jaar geleden al, maar vanwege de coronapandemie moest de publicatie nog een tijdje op zich laten wachten. Begin oktober was het dan eindelijk zover: een select gezelschap zag hoe het boek werd uitgereikt, maar niet voordat zij door enkele lectoren van nieuwe ideeën werden voorzien. ‘Zij richtten zich in hun verhalen sterk op de toepasbaarheid van het boek. Een van de lectoren heeft een tool ontwikkeld waarmee je een snelle check kunt uitvoeren: is deze technologie goed toepasbaar? Wat zijn de doeleinden? Voor wie gebruik je haar? Levert zij meerwaarde op? Een andere lector vertelde meer over storytelling: zij maakte duidelijk dat ook in de media nieuwe manieren worden gecreëerd om mensen te laten meedenken en -praten, bijvoorbeeld over nieuwe technologische ontwikkelingen.’
Onderdeel van een groter systeem
Vragen uit de zaal zetten Van der Meij en Heuts zelf ook weer aan het denken. ‘In het boek betogen we dat technologie nooit op zich staat, maar onderdeel is van een groter systeem’, vertelt Heuts. ‘Wanneer je haar inzet om een bepaald probleem op te lossen, moet je je ervan bewust zijn dat die techniek onderdeel uitmaakt van een groot netwerk, en dat andere delen van dat netwerk ook beïnvloed worden als je aan de knoppen draait. We pleiten dus voor het loslaten van het onderscheid tussen mens, natuur en techniek zoals dat vandaag de dag nog steeds gebezigd wordt. Een aanwezige wees ons erop dat ook wij nog steeds in tegenstellingen denken. Kunnen we technologie en natuur niet helemaal met elkaar laten samenvallen, of is onze taal daar simpelweg nog niet toereikend voor? Als we twee verschillende woorden hanteren, sluiten die begrippen elkaar dan niet automatisch uit? Dat vond ik een heel interessante insteek.’
Academie oprichten
Het legt mooi bloot welke ideeën ten grondslag liggen aan Down to Earth. Van der Meij: ‘In het boek stellen we het idee centraal dat wij mensen niet alleen iets doen met technologie, maar dat technologie ook iets doet met ons. Denk bijvoorbeeld aan een zorgrobot; als je die in een verzorgingshuis introduceert, verandert de relatie tussen patiënten en zorgverleners compleet. Of wat te denken van de slimme camera’s die steeds meer gemeenten introduceren? Daarmee kun je een buurt misschien veiliger maken door meer toezicht, maar zo’n interventie verandert ook de relatie tussen burger en lokale overheid. Technologie verandert onze relatie met elkaar.’
Dat is een mooi filosofisch idee, maar Down to Earth gaat verder. ‘Hoe krijgen we dat idee in de hoofden van beleidsmakers? Dat is voor ons een belangrijk doel’, legt Heuts uit. ‘Dit boek is bedoeld als een eerste manier om te prikkelen. Nu willen we het concreter gaan maken, bijvoorbeeld door een academie op te richten, zodat we mensen meer over dit onderwerp kunnen leren. Die transitie naar een ecologische benadering van technologie zoals wij die hanteren moeten we met elkaar gaan maken.’
Ideeën concreet maken
Ze realiseren zich dat een boek vol filosofische ideeën niet direct alle ambtenaren zal prikkelen. ‘We hebben goed nagedacht over onze positionering’, licht Heuts toe. ‘Dit boek is behoorlijk high-end. Aan de andere kant staan de mensen die dagelijks met technologie werken, die de codes schrijven en zaken implementeren. Voor hen is dit boek niet per se geschikt. We willen graag precies tussen die twee uitersten in gaan zitten – bijvoorbeeld met cursussen, maar ook door in het vervolg meer aan te sluiten bij actuele zaken als duurzaamheid.’
Waarom dan toch zo’n filosofisch boek? ‘We bevinden ons in een tijd van grote transities’, legt Heuts uit. ‘Niet alleen de klimaatcrisis, maar ook de rappe ontwikkelingen op technologisch vlak zetten ons aan het denken. Technologie komt steeds dichter op onze huid te zitten, met slimme camera’s en implantaten. In zulke tijden moet je als filosoof goed nadenken over ons mensbeeld en onze verhouding tot elkaar, en over de planeet waarop we leven. Vervolgens is het zaak om de vertaling te maken naar de concrete gevolgen voor het beleid. Maar eerst moet je met elkaar heldere fundamenten vaststellen. Dat vereist een high-end-aanpak als deze. Je hebt een visie nodig voordat je het praktisch kunt maken, bijvoorbeeld op gemeentelijk niveau. Hopelijk krijgen we de kans een vervolg te schrijven waarin we onze ideeën concreet maken, zodat de overheid er direct mee aan de slag kan.’
Vijf denkers
Voor het boek werden vijf belangrijke denkers geïnterviewd. De aftrap wordt verzorgd door filosofen Bruno Latour en Peter-Paul Verbeek. ‘Hun kijk op technologie is radicaal anders dan de onze’, benadrukt Heuts. ‘Waar wij vaak denken dat wij apparaten en software gebruiken om klusjes voor ons op te knappen, zien zij het andersom: technologie doet wel degelijk ook iets met ons, op een niveau dat we niet altijd even goed kunnen bevatten. Verbeek noemt het voorbeeld van de echoscopie. Oorspronkelijk werd die techniek gebruikt om mijnen op te sporen, maar later bleek die ook geschikt om foetussen zichtbaar te maken. Daardoor veranderde onze verhouding tot een nog ongeboren kind: we konden het voor het eerst niet alleen voelen, maar ook zien. Die uitvinding zorgde ervoor dat we ongeboren baby’s beter konden opereren, maar ook dat de relatie van vaders met de foetus aantoonbaar veranderde. Vanaf nu was het niet alleen de moeder die een band had met haar nog ongeboren kind, ook de vader had iets om zich aan vast te houden. Mannen begonnen eerder affectie te voelen voor de foetus dan voorheen.’
Het voorbeeld maakt duidelijk hoe de introductie van technologie ervoor kan zorgen dat betekenissen veranderen, ziet Heuts. ‘Latour voegde daar nog een extra aspect aan toe: het netwerkdenken rondom technologie. Bij dit voorbeeld kun je een netwerk uittekenen van de vader, de moeder, de foetus en de echoscoop. Niet alleen de mensen in dat netwerk handelen, de technologie doet dat ook. De technologie brengt veranderingen aan in wat wij denken en voelen.’
Eén met natuur en technologie
Het sluit aan bij een oudere gedachte dat de mens zich in feite al heel lang bedient van ‘technologie’: sinds we als eerste mensen een tak oppakten om in een gaatje te steken, maken we gebruik van voorwerpen die een verlengstuk vormen van onszelf, waarmee we meer kunnen dan zonder. ‘We zijn altijd al cyborgs geweest’, stelt Heuts. ‘We zijn altijd al één geweest met natuur en technologie. Binnen dat netwerk functioneren we: we passen ons voortdurend aan elkaar aan. Door de opwarming van de aarde trekken soorten naar andere gebieden of verandert hun lichaam van vorm. Dat we ons in een netwerk bevinden, liet de coronapandemie nog maar eens zien: alleen door die sterke onderlinge verwevenheid kon een virus zich zo snel verspreiden als het heeft gedaan.’
Kansen voor de overheid
Die kijk leeft bij overheden nog onvoldoende, vinden Van der Meij en Heuts. ‘Ze gebruiken technologie om problemen op te lossen’, ziet Van der Meij. ‘Ze constateren onveiligheid in een bepaalde wijk, dus hangen ze er camera’s op. Als je in een netwerk denkt, begrijp je dat de introductie van technologie gevolgen met zich meebrengt die je nooit helemaal kunt overzien. Met technologie kun je van alles oplossen, zo is het idee, maar je verschuift ook iets. Daarop moet je zorgvuldig blijven reflecteren, bij voorkeur voordat je die verandering implementeert.’
Het getuigt van arrogantie dat we maar blijven denken dat we de techniek onder controle hebben, vervolgt Van der Meij. ‘Omdat we iets zelf hebben bedacht, zoals een complex IT-systeem, vinden we ook dat we erboven staan, maar we hebben lang niet altijd controle over de technologie die we zelf hebben voortgebracht. Wat als zelflerende systemen ons straks voorbijstreven? Wat als ze een eigen bewustzijn krijgen dat slimmer is dan wij? Worden we straks geleefd door onze eigen uitvindingen? Door te denken in een netwerk kun je zulke gedachtes tackelen.’
Denken in netwerkverband
Met die denkomslag moeten we niet te lang wachten, benadrukt Heuts. ‘Over vijf of tien jaar is het al uit de hand gelopen. Dat zie je bijvoorbeeld bij de klimaatverandering. Men denkt: als we nu de dijk ophogen, zitten we de komende jaren weer droog, maar we moeten ons continu blijven aanpassen, juist omdat het steeds lastiger wordt om langetermijnvoorspellingen te doen. We hebben zo’n visie wel nodig, en die ontstaat bij de gratie van denken in netwerkverband.’
Handvatten voor zo’n concrete manier van denken vinden we eveneens in Down to Earth. ‘Onderzoeker-journalist Virginia Eubanks en Waag-directeur en auteur Marleen Stikker laten zien hoe onvoorspelbaar de techniek is’, vertelt Heuts. ‘Volgens Stikker is het internet stuk: meer dan een bron van informatie of sociale interactie is het een vorm van surveillance geworden, waarbij grote technologiebedrijven meer van ons weten en ons gedrag sterker sturen dan ons lief is. Technologie is macht, weten we inmiddels. Eubanks heeft onderzoek gedaan naar hoe technologie in de Verenigde Staten wordt ingezet om burgers in achterstandsposities onbedoeld nog verder in de verdrukking te duwen. Van deze bevolkingsgroep worden veel meer data verzameld dan van anderen, laat zij zien, bijvoorbeeld door bewakingscamera’s in specifieke wijken op te hangen om criminaliteit sneller te kunnen opsporen. Daardoor ontstaat een negatieve spiraal: deze mensen worden onder een vergrootglas gelegd, waardoor ze nog meer op achterstand komen te staan.’
Pijnlijke situaties
We blijven maar denken dat technologie de belangrijkste problemen voor ons oplost, terwijl techniek problemen juist ook kan vergroten. Ook in Nederland doen zich zulke pijnlijke situaties voor. Van der Meij: ‘Bol.com kondigde een tijd geleden aan geschillen tussen hen en de consument voortaan voor te leggen aan een digitale rechter. Dat riep bij veel mensen vraagtekens op: in hoeverre kan een robot rechtmatig oordelen? Op die manier data verzamelen zorgt juist voor een feedbackloop die gemaakte fouten steeds verder uitvergroot. Als zo’n rechterrobot eenmaal een fout maakt en die blijft herhalen, wordt het aantal gemaakte fouten reusachtig.’
Het lijken misschien spannende ontwikkelingen die nog ver in de toekomst liggen, maar niets is minder waar. Dit begint steeds meer onze huidige realiteit te worden, voelen ook Van der Meij en Heuts. ‘De overheid gaat steeds meer datagestuurd werken’, weet Van der Meij. ‘Voor mij is dit boek óók een waarschuwing: bezint eer ge begint. Technologie wordt een probleem als je niet goed oplet. Het is belangrijk te reflecteren op de nieuwe manieren van werken die we ons razendsnel eigen maken. Zoals Eubanks terecht zegt: we moeten de doelgroep van technologie steeds beter betrekken bij het ontwerp ervan.’
Geen technofoben
In het slothoofdstuk van het boek komen twee ontwerpers aan het woord die dat adagium onderschrijven. Heuts: ‘Een van hen heeft een ruimte ontworpen waarin je voelt hoe het over twintig jaar op aarde is: hoeveel warmer het hier dan is en hoe vervuild de lucht dan zal zijn. Daardoor wordt het probleem voor iedereen concreet. Dat aspect van technologie wordt vaak vergeten: het kan je persoonlijk raken. De verbeeldingen van kunstenaars kunnen enorm helpen om dat tastbaar te maken, veel beter dan theoretici dat vaak kunnen.’
Het past bij de benadering die Heuts en Van der Meij zelf ook graag hanteren. ‘We willen alfa en bèta met elkaar verbinden’, stelt Van der Meij. ‘Ook wij opereren in een hecht netwerk. We zijn ook zeker geen technofoben: we geloven in de eindeloze mogelijkheden van technologie, we willen er alleen zorgvuldig mee omgaan.’
De heren willen graag impact maken met hun ideeën. ‘Ik hoop dat dit gedachtegoed bij overheid, bedrijven en organisaties gemeengoed wordt’, zegt Van der Meij. ‘Door beter en in een breder verband na te denken maken we minder missers. Ik hoop dat we door deze benadering ook inclusiever gaan denken. We moeten alle zeilen bijzetten om verder te komen, en daarbij hebben we iedereen nodig. Dat geldt niet alleen voor mensen, maar ook voor dieren en dingen. Alleen door zo’n globale samenwerking kunnen we stappen zetten. Deze planeet is tenslotte van ons allemaal.’
Kans maken op het boek?
IP mag vijf exemplaren weggeven van Down to Earth. Geïnteresseerd? Mail dan een korte motivatie naar redactie@informatieprofessional.nl waarom juist dit onderwerp jou aanspreekt en/of relevant is voor je bedrijf, organisatie of instelling.
Down to Earth | Technologie voor wereldverbeteraars | Lianne Tijhaar | Uitgeverij Lontano | paperback 9789493219052 | € 15 | 96 pagina’s
Anne van den Dool is tekstschrijver, auteur en cultureel journalist.
Deze bijdrage komt uit IP #8/2021. Het hele nummer kun je hieronder lezen of downloaden.