Door Stan Verhaag
Eind vorig jaar organiseerden FOBID en IFLA een inspiratiemiddag in de LocHal rondom artificial intelligence. IP sprak met Vicki McDonald en Sharon Memis over de kansen en bedreigingen van AI, het Trendrapport 2024 en de niet-onomstreden keuze voor Astana (Kazachstan) als locatie voor het WLIC in augustus 2025. ‘We gaan daarnaartoe als een organisatie die verandering teweegbrengt en nieuwe denkwijzen bevordert.’
We spreken president Vicki McDonald en secretary general Sharon Memis van IFLA (International Federation of Library Associations) in december via Teams. Zij bevinden zich in Athene, nadat ze eerder die maand nog in Tilburg waren voor de inspiratiemiddag rondom AI. Het bezoek aan Tilburg sloot aan bij de IFLA-bestuursvergadering in Den Haag.
IK BEN ALLEREERST BENIEUWD WAAROM JULLIE OP DIT MOMENT IN ATHENE ZIJN.
Vicki McDonald: ‘Wij zijn in de Griekse Nationale Bibliotheek voor een eendaags seminar over de ontwikkelingen rondom e-books. Het is een gezamenlijk seminar georganiseerd door IFLA en Knowledge Rights 21 (KR21). We hebben net de eerste sessie afgerond en het was interessant om te horen met welke uitdagingen de Grieken te maken hebben als het gaat om het toegankelijk maken van e-books. Toegang tot e-books kan een positieve invloed hebben op digitale inclusie en geletterdheid. Dat zien we in de context waar ik zelf vandaan kom.’
WAT IS DEZE CONTEXT?
‘Ik woon en werk in Australië. Omdat we daar Engels lezen, hebben we toegang tot alle e-books die in Australië, Engeland en de Verenigde Staten zijn gepubliceerd. De markt voor e-books in de Griekse taal is veel beperkter. Ik vond het ook interessant dat de enige bibliotheek die e-books uitleent de nationale bibliotheek is. Andere bibliotheken in Griekenland lenen geen e-books uit.’
HOE RELEVANT ZIJN E-BOOKS VOOR BIBLIOTHEKEN?
‘Eigenlijk gaat het dan om het toegankelijk maken van informatie. En wat we zojuist hebben geleerd, is dat de mate waarin iemand leest voor een belangrijk deel wordt beïnvloed door sociaaleconomische achtergronden. Het zijn de middenklasse en de hogere klasse die toegang hebben tot e-books. Dat betekent dus dat een groot deel van de gemeenschap buiten de boot valt. Dit zijn belangrijke punten voor bibliotheken om zich bewust van te zijn.’
TIJDENS DE INFORMATION FUTURES SUMMIT IN OKTOBER IN BRISBANE WERD HET IFLA TRENDRAPPORT 2024 GELANCEERD. JE NOEMT HET ‘EEN BELANGRIJK HULPMIDDEL VOOR BIBLIOTHEKEN WERELDWIJD OM TE HELPEN PLANNEN VOOR DE TOEKOMST’. HOE DAN?
‘Het IFLA Trendrapport 2024 kan een belangrijke bron zijn voor bibliotheken en informatieprofessionals wereldwijd. Het helpt je na te denken over hoe je jezelf als bibliotheek in de toekomst kunt positioneren, mede met het oog op trends als AI, desinformatie, afnemend vertrouwen in organisaties, enzovoort. In mijn eigen organisatie in Australië – State Library of Queensland – gebruiken we het trendrapport voor onze strategische planning. We organiseerden als bibliotheekbestuur bijvoorbeeld een workshop, en het rapport beïnvloedde ons denken over wat onze strategische risico’s en kansen zijn.
Maar onze teams gebruiken het rapport ook tijdens hun vergaderingen over operationele en strategische planning. Het helpt discussies verbreden en verdiepen: hoe kijk je bijvoorbeeld aan tegen digitale inclusie? Je moet het rapport zien als een gespreksstarter. Het gaat erom dat je gaat nadenken over de vraag: wat kunnen wij lokaal doen om invloed uit te oefenen? Mijn bibliotheek heeft bijvoorbeeld concreet afgesproken dat we een bijdrage willen leveren aan het versterken van de democratie, mensen een stem geven en hun vaardigheden verbeteren om deel te nemen aan besluit- en beleidsvorming. Zo kan elke bibliotheek zelf kiezen hoe ze het trendrapport gebruiken. Ik denk dan ook dat het rapport een lange levensduur heeft en veel discussies binnen bibliotheken kan beïnvloeden.’
Sharon Memis: ‘Wereldwijde trends hebben invloed op het dagelijks leven in de kleinste bibliotheken en de kleinste steden en dorpen. Het rapport is opgesteld door academici in Australië, maar het is een wereldwijde, zeer rigoureuze literatuurstudie met praktische toepassingen. Voor mij is bijvoorbeeld zoiets als de digitale kloof overal van belang: dat kan een probleem zijn in Sub-Sahara-Afrika, waar op sommige plekken simpelweg geen internet is, maar het kan ook een sociaaleconomische realiteit zijn in de rijkste landen.’
ARTIFICIAL INTELLIGENCE GRIJPT SNEL OM ZICH HEEN. WELKE VOORDELEN KAN AI HEBBEN VOOR DE BIBLIOTHEEKSECTOR?
Vicki McDonald: ‘In mijn bibliotheek gebruiken we AI om onze collecties op nieuwe en interessante manieren toegankelijk te maken. Een nieuwe dienst is bijvoorbeeld Virtual Veterans, die helemaal gericht is op het toegankelijk maken van informatie over de Eerste Wereldoorlog. Zo krijgen scholieren toegang tot al onze originele materialen, zoals brieven en dagboeken van soldaten en onze krantenverzameling. We stellen ze dus in staat om met onze originele materialen uit de Eerste Wereldoorlog te werken. Ook hebben we een avatar in de vorm van een soldaat die je vragen kunt stellen over elk onderwerp. Dat is een heel waardevol project.
Een van onze andere projecten draait om het gebruik van AI om films toegankelijker te maken. Een van de sterke punten van onze collectie is dat we de geschiedenis van Queensland in huis hebben, met bijvoorbeeld allerlei filmpjes die mensen in de loop der decennia zelf thuis maakten en die een perspectief bieden op het leven van twintig, dertig, veertig jaar geleden. Op dit moment ontwikkelen we een AI-tool waarmee bezoekers naar specifieke elementen in filmpjes kunnen zoeken in plaats van de hele film te moeten kijken.’
ZIE JE OOK BEDREIGINGEN IN AI?
‘Ik denk dat er vooral kansen zijn, maar we moeten wel zorgen dat we de juiste principes en de juiste ethiek hanteren als het gaat om het gebruik van AI. We moeten heel duidelijk zijn over hoe we AI gebruiken, en waarborgen stellen om ervoor te zorgen dat de informatie op een verantwoorde manier wordt gebruikt. Mijn organisatie heeft bijvoorbeeld principes ontwikkeld voor hoe onze eigen medewerkers generatieve AI moeten gebruiken. Veel andere organisaties hebben hetzelfde gedaan.’
WAT ZIJN DE RISICO’S ALS JE ETHIEK NIET OP ORDE IS?
‘Mensen kunnen verkeerde informatie krijgen. Of informatie kan op een onjuiste manier worden gebruikt. Denk ook aan privacyrisico’s. Vandaar dat het ethisch kader heel belangrijk is. Het punt met AI is dat het er nu eenmaal is en het gaat groeien. Als experts in informatietoegang en het herkennen van desinformatie en misinformatie kunnen informatieprofessionals hierin een cruciale rol vervullen. Ze oefenen een beroep uit dat zeer veel vertrouwen geniet. Ze hebben een kader van ethiek. Mijn ervaring bij IFLA in de achttien maanden dat ik nu president ben, is dat informatieprofessionals helemaal niet bang zijn voor AI en dat ze het omarmen. Dat is eigenlijk de beste benadering, want ik zie liever dat vertrouwde informatieleveranciers AI omarmen dan dat andere actoren dat doen. Dus AI biedt onze sector een enorme kans.’
IETS ANDERS. WAT WAREN DE OVERWEGINGEN TOEN JULLIE ASTANA IN KAZACHSTAN KOZEN ALS GASTSTAD VOOR HET WLIC (WORLD LIBRARY AND INFORMATION CONGRESS) VAN 18 TOT EN MET 22 AUGUSTUS 2025?
Sharon Memis: ‘De Kazachse bid droeg goede argumenten aan om juist Astana te bezoeken. Het is een regio waar we nog niet eerder zijn geweest, en we zijn erg geïnteresseerd om zulke regio’s te bezoeken. We weten namelijk dat als we een land bezoeken en er een congres organiseren, dat positieve effecten heeft voor de inwoners en voor de informatieprofessionals. Het verbetert echt het imago van bibliotheken in dat land, vooral bij politici. We hebben dat gezien in andere landen waar we zijn geweest: het samenbrengen van mensen van over de hele wereld naar die specifieke plek heeft een langdurige impact. Dat geldt bij uitstek als inwoners de kans krijgen om zo’n congres bij te wonen, wat ze anders misschien niet zouden kunnen.
Het is ook belangrijk op te merken dat we heel zorgvuldig zijn geweest. Een van onze voorwaarden was dat het gastland zich niet zou bemoeien met het programma. Er is ook geen enkele discriminatie in wie het congres mag bezoeken. Homoseksuele huwelijken en homoseksuele relaties zijn legaal in Kazachstan. We hebben garanties voor veiligheid. En Astana is een fascinerende plek, zowel historisch als cultureel.
Ik vond het ook bemoedigend om te zien hoe de directeuren en voorzitters van de Nordic Library Association reageerden, die schreven dat ze deze bestemming steunden. Maar het gaat ook om de rol van IFLA als een wereldwijde bibliotheekorganisatie: we moeten ons niet alleen in Europa, Noord-Amerika of Australië laten zien, nee, we moeten ook naar andere delen van de wereld gaan, zodat we daar veranderingen kunnen stimuleren. Het idee is dat we als wereldorganisatie internationale denkwijzen, ideeën, samenwerking en partnerschap kunnen promoten op plaatsen waar mensen anders nooit de kans zouden hebben om deel te nemen. We hopen met onze locatiekeuze ook die mensen aan te trekken.’
WAT IS JULLIE REACTIE OP MENSEN DIE HUN WENKBRAUWEN FRONSDEN BIJ DE KEUZE VOOR ASTANA VANWEGE DE VRIJ RECENTE MENSENRECHTENSCHENDINGEN IN KAZACHSTAN, ZOALS GERAPPORTEERD DOOR HUMAN RIGHTS WATCH IN 2024?
‘Geen enkel land is perfect. En ik denk dat we onszelf kunnen geruststellen: Kazachstan is een democratie in ontwikkeling, ons programma wordt niet beïnvloed, homoseksuele relaties zijn legaal en er is een echte openheid en bereidheid om te luisteren en te veranderen. IFLA gaat daarnaartoe als een organisatie die verandering teweegbrengt en nieuwe denkwijzen bevordert. We gaan er niet heen – en het is niet onze rol – om een land of natie te bekritiseren. Ik denk dat we bij veel mensen – inclusief politici, informatieprofessionals en media – nieuwe ideeën en het belang van de missie van IFLA onder de aandacht kunnen brengen.
Onze missie is gericht op de bibliotheek- en informatiesector. Wij werken voor universele toegang tot informatie, voor vrijheid van toegang tot informatie. Dat is waar IFLA voor staat. We zijn geen politieke organisatie. Dus ik hoop dat we daar een beetje verandering kunnen bewerkstelligen, dat mensen nieuwe ideeën horen, nieuwe manieren van denken, en dat het een impact zal hebben op het bibliotheekveld. Want bibliotheken zijn in mijn opinie special agents of change. Het vergroten van de bekendheid van bibliotheken en het begrijpen van het belang van informatie helpt om de volgende generatie op te leiden. Het gaat dus heel erg om het idee van betere bibliotheken, betere levens, een betere wereld. Als ik kijk naar onze criteria, dan kunnen we niet elk aspect van elke samenleving beoordelen. Wat we wél kunnen meenemen is: kunnen we zelf het programma opstellen? Ja. Kunnen al onze leden erheen gaan en zich veilig voelen? Ja. En is er honger naar internationale samenwerking die op lange termijn kan leiden tot verdere veranderingen? Ik denk dat het antwoord ook daarop ja is.’
> In 2023 vond het WLIC plaats in Rotterdam. Artikelen hierover vind je in het archief van IP. Het congres van 2024 zou plaatsvinden in Dubai, maar dat land trok zich terug. Er was vooraf veel commotie over de keuze voor Dubai, onder meer vanwege het feit dat het IFLA-bestuur akkoord was gegaan met de voorwaarden van de regering in Dubai dat lgbtqia+-kwesties niet op het programma mogen staan.
Stan Verhaag is freelance journalist.
Deze bijdrage komt uit het digitale magazine IP #1-2025. Klik op de onderstaande button om het hele nummer te lezen.
