Nieuwe directeuren Gelders Archief en Groninger Archieven – samenwerken aan gedeelde geschiedenis

Door Anne van den Dool

Sinds deze zomer is zowel bij het Gelders Archief als bij de Groninger Archieven een nieuwe directeur aangetreden. Petra Links en Roomyla Choenni hebben beiden ambitieuze plannen, die niet alleen hun eigen organisatie maar ook het archiefveld als geheel verder kunnen brengen, denken ze. ‘Een archiefinstelling runnen is geen doel op zich, maar een middel om invulling te geven aan wat het betekent om met elkaar samen te leven.’

De archiefwereld is in beweging, zoveel was Petra Links en Roomyla Choenni al duidelijk. Beiden kenden de sector voor hun aantreden als directeur al goed: Choenni werkte eerder onder meer bij het Noord-Hollands Archief en het Netwerk Digitaal Erfgoed (NDE), Links bij Collectie Overijssel in Zwolle en het NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies.

Choenni raakte al vroeg in haar carrière overtuigd van de meerwaarde van archiefinstellingen. ‘Na mijn studie volgde ik een managementtraineeship, waarbij ik terechtkwam bij het Nationaal Archief. Ik had gedacht dat dat een stuk minder dynamisch zou zijn dan een plek bij een ministerie, maar niets bleek minder waar: de archiefwereld staat geenszins stil.’

Digitalisering is daarin het toverwoord. ‘Alle digitale ontwikkelingen maken dat we goed moeten nadenken over wat we moeten ontsluiten en op welke manier. Bij het Nationaal Archief was ik al met die vraag bezig in de vorm van een generiek selectie- en waarderingsmodel: wat bewaren we en wat niet? Dat zorgde voor heel wezenlijke gesprekken over wat we van belang vinden voor de toekomst en wat burgers op de lange termijn van ons nodig zullen hebben.’

Uitnodigend gebouw

Sinds juni van dit jaar staat Choenni aan het roer van de Groninger Archieven. ‘De eerste maanden hebben mij doen beseffen dat er nog veel te doen is. De afgelopen jaren is al een vruchtbare bodem ontstaan voor meer gebruikersgericht denken. Dat zetten we steeds meer om in vernieuwende manieren om gebruikers in contact te brengen met onze collecties. We hebben bijvoorbeeld net een drukbezochte open dag achter de rug, waarbij bezoekers een blind date hadden met een archiefstuk en konden kennismaken met specifieke archieven, zoals onze popcollectie.’

Ook het gebouw van de Groninger Archieven nodigt steeds meer uit tot bezoek. ‘We hebben net een grote renovatie achter de rug, waardoor we meer openheid uitstralen, met veel glas. We nodigen iedereen uit ons gebouw te gebruiken om aan de gang te gaan met ons materiaal. Andere instellingen mogen bijvoorbeeld bij ons overleggen. Door organisaties met elkaar te verbinden, ook met informatieve bijeenkomsten over actuele onderwerpen als linked open data, willen we fungeren als knooppunt in de regio.’

Digitale dienstverlening

In Gelderland pakken ze het anders aan. ‘We hebben een heel mooi archiefgebouw in Arnhem’, vertelt Links, sinds mei van dit jaar directeur van het Gelders Archief. ‘Hier zijn in 2013 meerdere locaties bij elkaar gebracht, met duurzaam en professioneel behoud als stip op de horizon. Voor ons is een bezoek aan ons gebouw niet het primaire doel: wij zetten juist in op een zo soepel mogelijke digitale dienstverlening. We willen dat iedereen overal zijn werk kan doen. Daarom kunnen onze collectie-items op verzoek van iedereen die dat wil worden gedigitaliseerd. Dat werpt zijn vruchten af: het gebruik van onze archieven is nog nooit zo groot geweest.’ 

Daarnaast is het belangrijk dat collecties buiten de muren van de archiefinstellingen reizen, vindt Links. ‘We hebben geen presentatiefunctie, maar een bewaarfunctie. Toch willen we zoveel mogelijk mensen laten kennismaken met onze collecties. Daarvoor moeten we partners vinden die ons hierbij kunnen helpen. Het liefst zien we onze materialen terug in musea en bibliotheken. Er zijn al zoveel instellingen die burgers kunnen bezoeken, daar hoeven wij niet nog een locatie aan toe te voegen. Bovendien bereiken we op deze manier veel meer verschillende groepen mensen. En niet onbelangrijk: we moeten het allemaal met beperkte tijd en middelen doen.’

Diverse collecties

Het werk van een archiefinstelling wordt in hoge mate gestuurd door de omgeving waarin die organisatie zich bevindt. Daarvan zijn beide directeuren zich maar al te zeer bewust. ‘Het materiaal in onze archieven is behoorlijk eenvormig’, aldus Choenni. ‘De stad is meer vertegenwoordigd dan de regio, we representeren vooral de gevestigde orde en het is meer wit dan van kleur. Dat is jammer, want daarmee lopen we een hoop mis. Tegelijkertijd is een archief nooit af: we kunnen het altijd nog aanvullen.’

Verzamelingen worden daardoor steeds diverser. ‘Soms markeren we een zogeheten hotspot, zoals de gaswinning in Groningen. Daarover verzamelen we meer informatie: van tweets tot films en van gedichten tot brieven vanuit verschillende perspectieven. Dat klinkt mooi, maar is in de praktijk best een lastig proces. We willen zoveel mogelijk onze neutraliteit bewaken, maar we moeten wel bepaalde keuzes maken. Dat geldt bijvoorbeeld ook voor de coronacrisis: we willen verschillende stemmen laten horen, maar niet alle informatie voldoet aan de eisen die we voor onszelf stellen op het gebied van authenticiteit en betrouwbaarheid.’

Leren van musea

In het belichten van verschillende perspectieven kunnen archiefinstellingen veel leren van musea, vindt Choenni. ‘Zij zijn hier op sommige punten al veel verder in. Musea organiseren bijvoorbeeld tentoonstellingen in samenwerking met lokale partners en maken veelvuldig gebruik van klankbordgroepen. Daarmee ontstaat ook een vruchtbare grond voor wat je creëert. Het zou mooi zijn als we hierin meer gezamenlijk kunnen optrekken en van elkaar kunnen leren. Zo werken wij nu samen met het Groningse fotofestival Noorderlicht om ook lokale perspectieven rondom het slavernijverleden van onze provincie te belichten.’

Lokaal DNA

Ook in Gelderland wil men aansluiten bij het lokale DNA. ‘Op dit moment leeft in Gelderland het idee om een provinciaal museum te creëren’, vertelt Links. ‘Zulke samenwerkingen zijn cruciaal: we hebben een eigen identiteit, maar we moeten ook samen optrekken, zeker ook met archiefinstellingen. Organisaties als het NDE helpen daarbij, bijvoorbeeld in de digitale verknoping van onze collecties. Bij zulke samenwerkingen wil ik met het Gelders Archief graag aansluiten. Zo zorgen we ervoor dat onze materialen voor een brede doelgroep beschikbaar zijn.’

Dat betekent dat archiefinstellingen soms moeten inleveren op hun eigen naamsbekendheid, beseft Links. ‘Burgers struinen niet langer in ons digitale archief, maar in een landelijke portal, en komen ook niet bij ons op locatie. Ze zien dus niet zo duidelijk dat wij de bron zijn. Wat mij betreft is dat niet erg: het zou voor de burger niet moeten uitmaken of iets te vinden is bij het Nationaal Archief, de KB of het Rijksmuseum. Daarom moedig ik samenwerkingen op dit gebied, zoals het Netwerk Oorlogsbronnen, waarbij alle archieven rondom de Tweede Wereldoorlog zoveel mogelijk worden gebundeld, van harte aan. Het gaat niet om ons als instellingen, maar om de archieven die we willen ontsluiten.’

Inclusieve archieven

Zulke samenwerkingen kunnen ook helpen archieven inclusiever te maken, denkt Links. ‘De stad Arnhem heeft dit als speerpunt benoemd, en dus gaan wij hier ook mee aan de slag. Dat dwingt ons als instelling om in de spiegel te kijken: we voldoen formeel aan allerlei wetgeving, maar voelt iedereen zich bij ons daadwerkelijk welkom? Het antwoord hangt van zoveel af: van gratis parkeren in de buurt tot de partners waarmee we samenwerken. Dat laatste is ook van groot belang om onze collecties te kunnen uitbreiden; anderen moeten hun materialen aan ons toevertrouwen.’

Klantvriendelijker worden

En dan is er nog de dienstverlening richting overheden – die kan veel klantgerichter, denkt Choenni. ‘Archieven zijn in het leven geroepen om de materialen van overheden te beheren. Waar dat vroeger om fysieke materialen ging, verlopen deze processen vandaag de dag vooral digitaal. Daaraan stellen we in principe dezelfde eisen qua ordening en toegankelijkheid. Met name voor kleine gemeenten is dat echter niet altijd haalbaar. Zij moeten bergen werk verzetten of zelfs externen inhuren om materialen correct aangeleverd te krijgen.’

De omgekeerde wereld, aldus Choenni. ‘Ik vind juist dat wij ervoor moeten zorgen dat materialen goed geordend en ontsloten worden. Natuurlijk vraagt dat van ons ook extra werk, maar ik ben van mening dat we dat aan overheden en burgers verplicht zijn. Wij hebben als taak onze rechtstaat en de samenleving zo goed mogelijk te ondersteunen. Bovendien is het een mooie kans om nauwer samen te werken binnen de archiefsector.’

Van aanbod- naar vraaggericht

Zo verschuift de houding van archiefinstellingen meer en meer van aanbod- naar vraaggericht. Dat is mede te danken aan verschuivingen in de leiding bij regionale archiefinstellingen, denkt Choenni. ‘Heel lang zaten daar mensen die waren opgeleid in het bewaren van papier. Natuurlijk zijn zij meegegroeid toen de digitalisering daarom vroeg, maar toch is je manier van denken anders dan wanneer digitaal je basis is. Ik hanteer een ander uitgangspunt: niet dat van ordenen om collecties zo goed mogelijk te bewaren, maar juist om ze zo goed mogelijk te ontsluiten voor de gebruiker.’

Dat beaamt Links vol enthousiasme. ‘De hoeveelheid informatie in onze samenleving neemt rap toe, en daarmee ook de behoefte aan transparant en veilig openbaar bestuur. Wij zijn in het leven geroepen om aan die maatschappelijke opdracht te voldoen. Daarom moeten we ons altijd goed bewust blijven van de mensen voor wie we het doen. Een archiefinstelling runnen is geen doel op zich, maar een middel om invulling te geven aan wat het betekent om met elkaar samen te leven.’

Expertise in data

Daarvoor is het vak van informatieprofessional van cruciaal belang, zien beide directeuren. Choenni: ‘Ons vakgebied wordt vaak als ondersteunend gezien, maar ik denk dat wij met onze expertise op data en analyse andere organisaties enorm vooruit kunnen helpen. Als informatieprofessionals mogen we ons best wat minder bescheiden opstellen en onszelf actiever uitnodigen mee te denken over de koers van organisaties op informatiegebied.’

Links maakt zich soms zorgen over hoe archieven in de toekomst hun maatschappelijke taak kunnen blijven uitvoeren. ‘Het aantal opleidingen wordt schaarser en de druk op de arbeidsmarkt neemt toe. Het is belangrijk dat we professionals blijven opleiden, zodat we volgende generaties aan ons blijven verbinden – als gebruikers, maar zeker ook als collega’s.’

Nieuwe generaties

Nieuwe generaties kunnen, kortom, helpen archiefinstellingen te laten voortbestaan – en dat is misschien wel belangrijker dan ooit. ‘Mensen leven vandaag de dag meer en meer in een filterbubbel’, ziet Choenni. ‘Wij willen hen helpen daaruit te breken door een breed scala aan bronnen aan te bieden. Ik gebruik vaak de metafoor van het wandtapijt waarbij iedere draad een verhaal vertegenwoordigt. Wij zijn de wevers: we verzamelen niet alleen, maar voegen ook actief nieuwe draden toe. Wat opgenomen wordt in onze archieven, draagt een predicaat: dit is onze gedeelde geschiedenis.’


Over Petra Links
Petra Links is historicus en archivaris en heeft veel ervaring in de erfgoed- en archiefsector. Na haar studie Contemporaine Geschiedenis aan de Universiteit van Utrecht volgde ze een master Archiefwetenschap aan de Universiteit van Amsterdam. Voor haar aanstelling als directeur van het Gelders Archief was ze manager Collectie en adjunct-directeur bij Collectie Overijssel in Zwolle. Daarvoor was ze afdelingshoofd Document Management en Archief bij de Vrije Universiteit in Amsterdam en teamleider bij het NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies.

Over Roomyla Choenni
Voor haar aanstelling als directeur van de Groninger Archieven werkte Roomyla Choenni als hoofd Strategie & Beleid bij de Bibliotheek van de Universiteit van Amsterdam, Hogeschool van Amsterdam en het Allard Pierson Museum. Na het afronden van haar studies Politicologie en Public Information Management werkte ze onder andere in de management consultancy- en archiefsector. Daarnaast heeft ze ervaring als voorzitter en adviseur bij diverse organisaties, zoals het Mondriaan Fonds en het Amsterdams Fonds voor de Kunst. Ook vervulde ze bestuursfuncties bij culturele instellingen, waaronder kunstpodium Nieuwe Vide.


Anne van den Dool is tekstschrijver, auteur en cultureel journalist.

Deze bijdrage komt uit de papieren IP #8-2024. Het hele nummer kun je hieronder lezen of downloaden.