Door Anne van den Dool
Bij zijn herbenoeming deze zomer kreeg de leerstoel van bijzonder hoogleraar Frank Huysmans een nieuwe titel: Information Society – met de bibliotheek als belangrijk onderdeel daarvan. Bij de ontwikkelingen in die informatiesamenleving ligt ook zijn hart. Huysmans over zijn nieuwe focus, ontlezing, digitalisering, open access, big tech en de broodnodige informatievoorziening in een democratie.
2021 was niet het eerste jaar waarin bibliotheekhoogleraar Frank Huysmans werd herbenoemd: hij bekleedt deze functie, ingesteld vanwege de VOB en sinds 2015 gedragen door de Koninklijke Bibliotheek (KB), al sinds 2005. Wel heeft de leerstoel een nieuwe plek gekregen. Die is niet langer gevestigd bij de afdeling Mediastudies (faculteit der Geesteswetenschappen) van de Universiteit van Amsterdam (UvA), maar bij de afdeling Communicatiewetenschap van de faculteit der Maatschappij- en Gedragswetenschappen aan dezelfde universiteit.
Ook is de titel van de leerstoel gewijzigd: deze heet niet langer ‘Bibliotheekwetenschap, in het bijzonder met betrekking tot openbare bibliotheken’, maar ‘Information Society, with special regard to the transformation of public libraries’. Een ogenschijnlijk subtiele aanpassing, die wel degelijk veranderingen met zich meebrengt. Met de verhuizing én de naamswijziging van de leerstoel vindt een verschuiving in perspectief plaats. Niet de openbare bibliotheek staat centraal in het onderwijs en onderzoek dat Huysmans uitvoert, maar veranderingen in maatschappelijke communicatie- en informatiestromen, waarin de bibliotheek een belangrijke rol speelt.
Trends in de samenleving
Die omgeving past Huysmans beter, vertelt hij. ‘Ik heb samen met de KB om deze verplaatsing gevraagd. Ik ben van huis uit sociale wetenschapper, met een achtergrond in de communicatiewetenschap. Gaandeweg merkte ik dat ik steeds minder connectie had met het onderzoek dat bij Geesteswetenschappen wordt uitgevoerd. Dat onderzoek is heel tekstueel-narratief van insteek. Men analyseert bijvoorbeeld de verhaalstructuren in filmscripts of historische teksten tegen de achtergrond van bredere culturele stromingen. Ik ben meer gewend trends in de samenleving te analyseren. In sociaalwetenschappelijk onderzoek ga je de interactie aan met mensen in plaats van teksten, bijvoorbeeld door hen te ondervragen.’
Die werkwijze past ook beter bij zijn onderzoek naar de bibliotheeksector. ‘Waarom maken mensen bijvoorbeeld wel of geen gebruik van de bibliotheek? Welke diensten gebruiken ze graag en welke niet? Welke sociale verschillen en ontwikkelingen zien we daarin, en kunnen we die verbinden met bredere ontwikkelingen?’
Reusachtige digitaliseringsslag
Die laatste vraag hoopt Huysmans door de verplaatsing van de leerstoel gemakkelijker te kunnen beantwoorden. ‘Ik zie vooral een verband met ontlezing – een onhandig gekozen term, want we zullen altijd aangewezen blijven op talige communicatie: spreken, lezen en schrijven. We gaan echt niet helemaal stoppen met lezen. Dat is wat mij betreft dan ook een idee dat het verdient ontkracht te worden. Een van mijn belangrijkste drijfveren als wetenschapper is het doorprikken van zulke mythes, waarin opvallend genoeg juist hoogopgeleiden geloven. In onze steeds vluchtiger wordende samenleving is voor nuances weinig plaats, maar ik blijf me daartegen verzetten.’
Het is niet de enige ontwikkeling die Huysmans heeft waargenomen sinds hij in 2005 als bijzonder hoogleraar werd aangesteld. ‘Lange tijd dacht men dat lezen als bezigheid een reusachtige digitaliseringsslag zou doormaken. Het papieren boek heeft zijn langste tijd wel gehad, dacht men. Die gedachte oefende ook grote invloed uit op het denken over hoe bibliotheken in de toekomst moesten worden ingericht. Het papieren boek begon een steeds minder prominente plaats in te nemen.’
Vanuit zijn perspectief als communicatiewetenschapper vond Huysmans dat een bijzondere ontwikkeling. ‘De mediageschiedenis toont hoe media zich over het algemeen ontwikkelen. In het verleden hebben we gezien dat bij de opkomst van een nieuw, flitsender medium het oude niet compleet door het nieuwe wordt vervangen. Integendeel: ze gaan juist naast elkaar bestaan. Dat zien we nu ook gebeuren: er komen steeds nieuwe mediatoepassingen bij zonder dat de oude verdwijnen. Stephen Fry verwoordde het ooit treffend: papieren boeken worden net zomin verdrongen door digitale boeken als trappen door liften.’
Papier of scherm
De huidige stand van de bibliotheek bevestigt de waarheid van die vergelijking, aldus Huysmans. ‘Het aantal e-bookuitleningen stijgt bij lange na niet zo rap als we hadden gedacht. Ook buiten de bibliotheek zien we die trend: Kobo Plus en Storytel voorzien weliswaar in een behoefte bij veellezers, maar hun digitale boeken domineren nog lang niet de markt. Ook het e-readerbezit daalt, na een stijging die tot ongeveer vijf jaar geleden aanhield. Dat komt niet doordat mensen minder zijn gaan lezen, maar omdat ze hebben ervaren dat ze liever van papier lezen dan van een scherm. Ook kinderen en jongeren geven dat aan.’
Die uitkomst zag lang niet iedereen aankomen. Ook in delen van de bibliotheekwereld zette men sterk in op digitaal. ‘Denk bijvoorbeeld aan de compleet papierloze schoolbibliotheken of de iPadscholen. Die zijn inmiddels ter ziele. Je kunt ontwikkelingen in het medialandschap, kortom, lang niet altijd zo gemakkelijk duiden als we vaak doen.’
Journal impact factor
Huysmans ziet meer interessante ontwikkelingen. ‘Open access is bijvoorbeeld sterk in opkomst. Die biedt een bredere toegankelijkheid tot wetenschappelijke publicaties. Daar hebben de wetenschappen en hun bibliotheken wel dertig jaar over gedaan. Het begon met de gedachte dat we dankzij het web wetenschappelijke tijdschriften op termijn minder nodig zouden hebben. Dat maakte de doorlooptijd van onderzoek naar publicatie ook minder lang, was het idee.’
Toch heeft het lang geduurd tot open access echt doorbrak, omdat het nog altijd heel belangrijk werd gevonden in zo hoog mogelijk aangeschreven tijdschriften te publiceren. ‘Dat systeem heeft zichzelf lange tijd in stand gehouden. Toch zien we steeds meer in dat dat hele reputatiemanagement een wassen neus is. Waar we in de wetenschap heel precies zijn in het ontwikkelen van onze meetinstrumenten, gingen we er tegelijkertijd van uit dat de journal impact factor een valide maat is voor goede wetenschap. Nu steeds meer mensen inzien dat dat niet zo is, krijgt open access een eerlijker kans. Daarmee valt een belemmering voor vooruitgang in de wetenschap weg. Natuurlijk hoeft niet iedereen wetenschapper te worden, maar open access heeft wel een democratiserende werking op globaal niveau. Landen als India, de Filippijnen en Nigeria, waar kleinere universiteiten zich geen dure licenties kunnen veroorloven, kunnen nu ook meespelen. Die correctie lijkt me alleen maar goed: zo leren we ook andere onderzoeksperspectieven kennen.’
Informatie aan parlement en burgers
Over andere ontwikkelingen maakt Huysmans zich juist zorgen. ‘In antwoord op de kindertoeslagaffaire hebben we gezien dat er ineens honderden miljoenen worden uitgetrokken voor verbetering van de informatievoorziening aan parlement en burgers. Het is maar de vraag of we de juiste mensen gaan vinden om die naar een hoger plan te tillen. We hebben genoeg IT’ers in dit land, maar hebben we ook voldoende goede archivarissen en andere informatiespecialisten? Daarin hebben we de afgelopen decennia veel minder mensen opgeleid. Ik ben bang dat we in Nederland onvoldoende hebben beseft hoe essentieel het bewaren en openbaar maken van informatie uit het verleden is voor het goed functioneren van de democratische orde. Daar krijgen we op dit moment de rekening van gepresenteerd. Nu vallen de lijken uit de kast: bonnetjes, rapporten en nota’s die eerst “verdwenen” waren en toen toch nog bleken te bestaan. Ik maak me zorgen of we dat nog wel op orde krijgen. We zouden in elk geval de IDM-opleidingen die zijn opgedoekt snel weer moeten terugbrengen.’
Techreuzen
De library and information science (kortweg: LIS) bevindt zich op het kruispunt van alfa-, bèta- en gammawetenschap, aldus Huysmans. ‘Dat bèta-aspect moeten we niet uit het oog verliezen. In de LIS-opleidingen leer je over zaken als linked data, knowledge graphs en semantisch zoeken, dingen waar de Amerikaanse en Chinese techreuzen ook druk mee bezig zijn, maar we verbinden die met democratisch-ethische aspecten. Zeker bibliotheken moeten een kritische distantie blijven bewaren tot wat ons “gratis” wordt aangeboden.’
Ook overheden zijn veel te laks geweest in het reguleren van zulke informatiestromen, vindt Huysmans. ‘Zij moeten inzien wat een democratische samenleving nodig heeft om goed te kunnen functioneren. Inmiddels is duidelijk dat je Facebook en Google niet kunt vertrouwen. Ze brengen rapporten naar buiten over hun diensten die niet blijken te kloppen. Als overheid heb je vanuit het publieke belang de taak om informatiestromen te reguleren. Daar zijn onze westerse overheden veel te naïef in geweest. Het heeft er zeker mee te maken dat overheidsingrijpen al snel tot “censuur” wordt bestempeld, maar een ongereguleerd en dus zogenaamd “vrij” informatieaanbod kan óók en wellicht nog veel sterkere negatieve effecten hebben op het democratisch proces en de sociale samenhang. Kijk alleen maar naar de presidentswisseling in de Verenigde Staten.’
Minder naïviteit
Het zal toch van de overheid moeten komen om informatiestromen tot op zekere hoogte te reguleren, is Huysmans’ overtuiging. ‘We kunnen niet op de blauwe ogen van de Zuckerbergs vertrouwen. Overheden, publieke organisaties als bibliotheken en burgers moeten kritisch blijven kijken naar welke informatie ze delen en hoe ze dat doen: op sociale media, maar ook met hun huisarts op een door een onduidelijk bedrijf gerund platform. Van privacygevoelige gegevens tot ministerraadsnotulen is wettelijk bepaald dat ze geheim moeten blijven, maar kunnen we dat nog wel waarborgen? Voor je het weet ligt je informatie op straat, dat hebben we de afgelopen maanden herhaaldelijk gezien.’
Wat als Huysmans zijn opvattingen in de Tweede Kamer of voor het kabinet in beleid zou kunnen vertalen? ‘Als ik een politieke functie zou bekleden, zou ik op dag één een club van technologie-experts in een denktank bij elkaar zetten om na te gaan wat nodig is om de informatiebeveiliging naar een hoger niveau te tillen. Dat zou bijvoorbeeld kunnen betekenen dat we afscheid nemen van Word, Excel en Outlook, op opensourcesoftware overgaan en al het dataverkeer versleutelen. Ik zou er in ieder geval voor willen zorgen dat we als burgers en overheden minder naïef worden – in Nederland en in de Europese Unie. Hopelijk krijgen we dit in de komende jaren voor elkaar.’
Activisme en nepnieuws
Het activisme dat Huysmans in zich heeft, mist hij bij veel bibliotheekorganisaties. ‘Ze zijn meer gericht op de interne organisatie en op de versterking van het netwerk. Dat zie je nu ook bij het Bibliotheekconvenant en de Netwerkagenda die daaruit is voortgekomen: het duurt heel lang voordat zo’n document er is, omdat iedereen er zijn plasje over wil doen. Dat frustreert mij: we krijgen belastinggeld niet voor niets. Hup, aan de slag, denk ik als ik zo’n proces zie – niet met je management, maar met het toevoegen van maatschappelijke waarde.’
Er is zo veel mogelijk met weinig inspanning, ziet Huysmans. ‘Denk bijvoorbeeld aan het bestrijden van nepnieuws. Waar we nu mee bezig zijn, is in feite symptoombestrijding. Als bibliotheek moeten we ook aan het begin van dat proces gaan zitten, bijvoorbeeld door betrouwbare bronnen aan te prijzen, zowel in de bibliotheek als op het web. Op dit moment zijn we niet preventief maar curatief bezig: we zijn achteraf de schade aan het opruimen, terwijl we ook aan het begin van het proces zouden kunnen zitten, bijvoorbeeld door het aanbieden van een lijstje betrouwbare bronnen bij de dagelijkse actualiteit.’
Oliemannetje
Met het bijzonder hoogleraarschap heeft Huysmans een krachtig instrument in handen om die boodschap aan bibliotheken duidelijk te maken. ‘Ik ken veel mensen en veel mensen kennen mij. Er werken ontzettend veel aardige mensen in dit veld, dat maakt dit werk ook zo leuk. Van sommigen krijg ik terug dat men het goed vindt wat ik doe. Anderen vinden dat ik te weinig oog heb voor wat wel goed gaat. Dat is misschien ook mijn functie als wetenschapper, denk ik dan: ik ben de luis in de pels van de sector. Hoewel … ik zie mezelf ook als een oliemannetje: ik gooi hier en daar wat smeersel in de raderen om het geheel soepeler te laten lopen.’
Naast bijzonder hoogleraar is Huysmans zelfstandig onderzoeker en consultant bij WareKennis in Den Haag. Verder schrijft hij columns in IP.
Anne van den Dool is tekstschrijver, auteur en cultureel journalist.
Deze bijdrage komt uit IP #6/2021. Het hele nummer kun je hieronder lezen of downloaden.