Luis in de pels van Poetin en Assad

Door Vincent M.A. Janssen

Door de MH17-ramp en de vergiftiging van de Skripals is de naam Bellingcat welbekend in de journalistiek. Daar gaat een lange weg aan vooraf, die oprichter Eliot Higgins beschrijft in zijn nieuwe boek Wij zijn Bellingcat.

In 2014 daagt de Britse blogger Eliot Higgins zijn volgers uit de locatie te achterhalen van een YouTube-video. Binnen een aantal minuten heeft hij het voor elkaar; hij weet de route van de Buk-raket die vlucht MH17 neerhaalde. Terwijl Nederlandse onderzoekers met man en macht proberen te achterhalen hoe dit kon gebeuren, zijn de burgerjournalisten van Bellingcat hen voor. ‘MH17 hielp bij het ontstaan van Bellingcat’, schrijft Higgins dit jaar in zijn boek. Inmiddels is Bellingcat betrokken bij de meest spraakmakende internationale conflicten van het afgelopen decennium, zoals de burgeroorlog in Syrië, bombardementen in Jemen en oorlog in Oost-Oekraïne. Genoeg om een boek over te schrijven.

Tweeten
Wij zijn Bellingcat gaat evenveel over de spraakmakende onderzoeken als over de mensen achter het initiatief. Met name de bescheiden Higgins zelf. De basis van Bellingcat wordt gelegd nog ver voor MH17. Higgins is een voortijdige schoolverlater, die van de ene saaie kantoorbaan naar de andere gaat. Tevreden is hij nooit en hij heeft moeite een plek te vinden in de wereld. Alleen in videospellen gaat hij helemaal op. Tot 9/11. De aanslagen maken veel indruk op Higgins, waardoor hij zich meer gaat interesseren voor het nieuws. Actie onderneemt hij nog niet, dat gebeurt tien jaar later tijdens de Arabische Lente. Dan begint Higgins de tweets van mensen in bijvoorbeeld Libië te volgen. Hij gaat zo veel mogelijk informatie uit de tweets verzamelen over incidenten om deze vervolgens te delen in de commentaarsecties van The Guardian. Ook tweet hij iedere ontdekking die hij doet. Hij heeft geen band met de Arabische wereld en geen politieke agenda. Alleen een honger naar nieuws en een oog voor detail. Hier wordt – zonder dat hij het destijds weet – de Bellingcat-methode ontwikkeld.

Monnikenwerk
Wat hij doet is niets meer dan ‘een matching game’. Hij vergelijkt video’s, berichten en foto’s van aanslagen met kaarten op Google Maps. Monnikenwerk, maar als het lukt is het nieuwswaardig. Zijn tweets worden steeds vaker opgepikt door andere onderzoekers en journalisten.
Zonder dat Higgins het doorheeft, neemt hij deel aan wat hij de ‘informatieoorlogen’ noemt; een gevecht om de ‘waarheid’. Hij wordt een hoeder van het feit, terwijl het nepnieuws het afgelopen decennium om zich heen grijpt. Dat wordt vooral duidelijk als hij in 2012 video’s van de Amerikaanse complotdenker Alex Jones factcheckt. Achteraf blijkt dit een van de eerste veldslagen in de informatieoorlog te zijn. Jones groeit een aantal jaren later namelijk uit tot een van de meest invloedrijke complotdenkers in de VS.

Antithese van nepnieuws
Wij zijn Bellingcat is enerzijds het kleine verhaal van een man met een hobby, die later zijn baan kwijtraakt en zoekt naar zingeving. Tegelijkertijd voert Higgins een grootse kruistocht tegen desinformatie. Die strijd voert hij inmiddels niet meer alleen. Samen met andere online speurders richt hij in 2014 Bellingcat op, drie dagen voordat een Russische raket MH17 neerhaalt. Het platform wordt een plek waar onderzoekers hun werk en methodes delen.Volgens Higgins is Bellingcat echter meer; het is de antithese van nepnieuws. Bellingcat staat lijnrecht tegenover wat hij de ‘Contrafeitelijke Gemeenschap’ noemt, oftewel iedereen die nepnieuws maakt, deelt en leest. Ook al is dit in realiteit geen georganiseerde gemeenschap, voor Higgins is het wij versus zij. En Bellingcat is niet te beroerd om complottheorieën, zoals over Witte Helmen die organen stelen in Syrië, met een buslading feiten te weerleggen.

Greatest hits
De greatest hits van Bellingcat passeren uiteraard in het boek de revue, met bijzonder veel aandacht voor chemische aanvallen. Higgins legt minutieus uit hoe ze te werk gaan. Hierin blinkt hij uit, dit is zijn terrein. Een kat-en-muisspel, dat vooral met Rusland gevoerd wordt, volgt. Die regering is niet blij met de burgerjournalisten, die onder andere hun officieren ontmaskeren als verantwoordelijken voor de MH17-ramp. Rusland blijkt niet alleen de bron van veel desinformatie te zijn, het probeert ook actief Bellingcat te dwarsbomen. Hackpogingen, phishingmails en allerlei beschuldigingen zijn het gevolg.
De indrukwekkende stap-voor-stapbeschrijvingen van Bellingcats onderzoeken worden afgewisseld met beschouwende stukken. Hier probeert Higgins onder andere het neerhalen van MH17 in de grotere context van Russische geheime diensten en internationale relaties te plaatsen. Deze passages zijn helaas kort door de bocht en zwak beargumenteerd, wat in contrast staat met de feitelijke aanpak van Bellingcat.

Neutraal en onpartijdig
De kritiek op Bellingcat van de afgelopen jaren heeft duidelijk indruk gemaakt op Higgins. Er gaat geen onderzoek voorbij zonder dat hij de lezer op het hart drukt dat hij onpartijdig is, geen visie of mening heeft en enkel geïnteresseerd is in de feiten. Het is even bewonderenswaardig als frustrerend om een boek te lezen van zo’n neutraal iemand. Hij neemt ook uitvoerig de tijd om desinformatie over hemzelf en Bellingcat te ontkrachten. Zo zou Bellingcat volgens hem vaak beschreven worden als een organisatie die samenzweert met ‘imperialistische mantelorganisaties en [Higgins] daarmee rijk was geworden’. Higgins –zoals we inmiddels van hem verwachten – legt vervolgens in detail uit hoe de geldstromen van het platform werken. Helaas komt dit de leesbaarheid van het boek niet ten goede.

Verantwoording
Door Higgins’ behoedzame en bescheiden houding leest Wij zijn Bellingcat weg als een verantwoording, die vooral de scepticus probeert te overtuigen. De daadwerkelijke impact van Bellingcat is echter na het lezen van het boek lastig te duiden. In de bekende casussen zoals MH17 is de rol van Bellingcat duidelijk en overtuigend, maar Higgins beschrijft ook onderzoek naar de aanslag op een moskee in Christchurch. Hij legt uit hoe een Bellingcat-onderzoeker te werk ging, maar de impact van het onderzoek is niet helder. Higgins komt niet verder dan het onbevredigende antwoord: ‘het artikel kreeg talloze views’.
Om de rol van Bellingcat te begrijpen, moeten we voorbij de output van hun website kijken. Centraal staat de Bellingcat-methode; het analyseren van openbronnenmateriaal door burgeronderzoekers om de waarheid boven tafel te krijgen. De waardevolste les is het besef dat iedereen met een internetverbinding deze methode kan toepassen. Het is een bottom-up beweging die zich steeds beter kan meten met de propagandamachines van autoritaire machten. En dat is zowel indrukwekkend als noodzakelijk. Met Wij zijn Bellingcat vindt Higgins zijn langverwachte plek op het wereldtoneel, namelijk als luis in de pels van Poetin en Assad.

---

Lezen omdat:

• de onderzoeken van Bellingcat tot in detail worden uitgelegd.
• Bellingcat een van de grootste innovaties in de journalistiek levert.
• het boek je kan motiveren zelf als burgerjournalist aan de slag te gaan.

Laten liggen omdat:

• de Nederlandse vertaling ondermaats is.
• de schrijfstijl kleurloos is.

Oordeel:
✮✮✮✩✩

---

Vincent M.A. Janssen is redacteur van IP en freelance journalist.

Deze bijdrage komt uit IP #4/2021. Het hele nummer kun je hier lezen.