Use case beschrijft de toepassing van informatietechnologie in de praktijk. De bijdrage ervan aan een product, dienst, project of organisatie – de voordelen, aandachtspunten, ins, outs en tips.
Door Anneke de Maat
Mensen aan het lezen krijgen is vandaag de dag geen sinecure, zeker als het jongeren betreft. Dus zijn vernieuwingen welkom, en die liggen vooral op digitaal vlak, zo blijkt ook uit de Renew the Book Innovation Award. De drie finalisten – en winnaar – van de 2021-editie nader bekeken.
In maart zijn drie partijen overgebleven uit een longlist van 34 om winnaar te worden van de Renew the Book Innovation Award 2021 én van het bedrag van 50.000 euro dat met de award meekomt: de lees-app Immer, de app Scrollbook en de chatbot Boek door Puck. Het is uiteindelijk Immer die met de prijs naar huis gaat. Volgens de jury ‘omdat deze app alle barrières en excuses om niet te lezen wegneemt: door slim gebruik te maken van de mobiele telefoon maakt Immer lezen heerlijk en verslavend’. ‘De app heeft gewonnen omdat die het best doordacht, gevalideerd en schaalbaar is’, verduidelijkt Martin Voigt, program director van Renew the Book, de keuze. ‘Immer biedt functionaliteiten die de lezer helpen om fijner, dieper, vaker en langer digitaal te lezen. Bij het ontwikkelen is gebruikgemaakt van inzichten uit gaming en de lees- en gedragswetenschap. Immer is via mobiel en tablet gratis toegankelijk voor iedereen en draagt bovendien bij aan de marketing van boeken.’
‘De langzaam veranderende soundscape tijdens het lezen moet deep reading bevorderen’
Wat: Immer.app
Hoe: fijner e-books lezen en een leesgewoonte opbouwen
Veel mensen zien wel de waarde van lezen in, maar vinden het moeilijk om lezen in te passen in hun drukke bestaan, zegt Niels ’t Hooft, teamleider bij Immer. ‘Onze app helpt je, net als fitnessapps, om een gewoonte op te bouwen. Mensen vinden boeken overweldigend; ze zien op tegen die lappen tekst. Wij maken lezen behapbaar door een boek in kleine stukjes op te delen. Je bepaalt zelf je dagelijkse leesdoel en de lengte van je leessessies. Je krijgt porties die passen op je scherm en sessies die passen in je dag. Mensen ervaren dat ze na een paar keer een halfuurtje lezen al een eind in een boek gekomen zijn. Dat helpt ze over de drempel.’
Door de Immer-app is lezen op je mobiel nu ook een prettige ervaring, stelt ’t Hooft. ‘We geven de tekst mooi vorm en je hoort een langzaam veranderende soundscape tijdens het lezen. Er is veel bewijs dat als je van een scherm leest, je minder onthoudt. Een soundscape bevordert deep reading. In plaats van je verloren momentjes te vullen met vluchtig surfen op internet, kun je nu meditatief lezen op je mobiel.’ Als je wilt, ontvang je notificaties als je je ‘dagelijkse portie’ nog niet gelezen hebt, en als je klaar bent, krijg je een schouderklopje. ‘Dat soort nudge-elementen hebben we overgenomen uit de gamewereld’, licht ’t Hooft toe.
Lerende app
Immer is een lerende app die je leessmaak en -geschiedenis bijhoudt. Na elke sessie sta je even stil bij wat je hebt gelezen en kun je eventueel een recensie schrijven. ‘Wij zijn niet geïnteresseerd in gebruikersdata, maar in gebruiksdata’, benadrukt ’t Hooft. ‘We zijn volledig transparant. Jij kunt, net als bij De Correspondent, zien wat Immer denkt dat jij leuk vindt. Klopt dat niet, dan kun je het zelf tweaken. Ons begrip van jouw gedrag is in jouw voordeel.’
De app helpt je ook met het vinden van boeken die passen bij je leessmaak. Na het invullen van je voornaam, leeftijd, gender en favoriete boekgenres, ontvang je een stapeltje van vijf boeken. Na het lezen van de flapteksten geef je per boek aan: ‘niets voor mij’, ‘al gelezen’ of ‘klinkt goed’, en tot slot kies je met welk boek je wilt beginnen. Er is keuze uit zelfhulpboeken, romans, thrillers, historische fictie, scifi fantasy en informatieve boeken. ‘Om een leesgewoonte op te bouwen is het belangrijk om boeken uit te kunnen proberen’, legt ’t Hooft uit. ‘In de Immer-app vind je tweehonderd boeken waarvan je tien procent van de tekst gratis kunt lezen – een voorproefje. Je ontdekt boeken die je zelf niet zou hebben bedacht. Als je een boek wilt uitlezen, kun je het voor de prijs van een e-book kopen.’
Slechte vormgeving e-books
’t Hooft begon al jaren geleden met het ontwikkelen van Immer. ‘Ik heb vroeger als journalist over games geschreven en ben vervolgens interactieve verhalen voor games en uiteindelijk ook romans gaan schrijven. Toen een van mijn romans acht jaar geleden als e-book uitkwam, was ik echt verwonderd hoe slecht het was vormgegeven. Het was niet meer dan een tekstdocumentje op een scherm. De uitgever vond het helemaal niet belangrijk hoe dat e-book eruitzag, terwijl ze wel veel tijd in het gedrukte boek staken. Dat kan beter, dacht ik.’
‘Mijn beginidee was dat ik van mijn eigen roman een heel mooi e-book wilde maken’, zegt ’t Hooft. ‘Daarvoor ben ik gaan praten met lezers, schrijvers en uitgevers. En ik heb me verdiept in de leeswetenschap – in het verschil tussen lezen op papier en op scherm. Op basis van al die informatie ben ik prototypes gaan maken en heb ik een team gevormd. Uiteindelijk kwam ik erachter dat we zelf de techniek en het platform moesten maken. Ik heb toen uitgevers gepolst, maar die bleken er geen geld voor over te hebben. Twee jaar geleden concludeerde ik dat er veel potentie zit in een app die lekker digitaal lezen mogelijk maakt. Ik zag dat de digitale wereld gereedschappen kan bieden die mensen helpen om een leesgewoonte op te bouwen.’
Start-up financiering
Voor de financiering liet ’t Hooft zich inspireren door start-ups. Hij haalde geld op via investeerders. In oktober 2020 werd de eerste versie van Immer gelanceerd. ‘We hebben via socialemediacampagnes zesduizend gebruikers geworven. Uit een enquête onder tweehonderd mensen bleek dat zowel mannen als vrouwen tussen de 20 en 70 jaar interesse hebben in onze app. Wij richten ons met Immer op de “slapende lezer” tussen de 20 en 70: een heel brede groep die wel wil lezen maar niet meer weet hoe. De traditionele boekenwereld is die groep kwijtgeraakt. Je bereikt ze niet meer met een gedrukt boek. In de toekomst willen we Immer ook inzetten om kinderen en middelbare scholieren voor lezen te enthousiasmeren. Door de publiciteit rond de Renew the Book-award hebben we weer nieuwe gebruikers gekregen.’
Natural language processing
De reacties op de eerste versie van Immer zijn goed, volgens ’t Hooft. ‘Mensen lezen erin en kopen boeken. Van de vele feedback hebben we veel geleerd. We praten nu met nieuwe geldschieters. Uiteindelijk moet de app winstgevend worden. Wij ontvangen een percentage over de e-books die lezers via Immer kopen. Het geld van de award zetten we in om nog meer creatieve ideeën uit te proberen. Ook willen we de app uitbreiden met meer boeken en mogelijkheden.’
Immer heeft bijvoorbeeld al geëxperimenteerd met soundscapes, vertelt hij. ‘Bij mijn novelle Lotus hebben we getest met soundscapes die aansluiten op het verhaal. Voor een experiment dat we samen met Arnon Grunberg deden, lieten we de lezer kiezen met welke soundscape hij of zij wilde lezen. Daaruit bleek dat hoe explicieter je met geluid sfeer aanbrengt, hoe meer dit afleidt van het verhaal. Het moet echt subtiel zijn. We proberen nu met natural language processing (NLP) de inhoud van een boek te begrijpen en dan automatisch de sfeer in de vormgeving toe te passen. We willen meer afbeeldingen gaan laten zien, maar niet te veel. Het unieke van lezen blijft toch wel hoe je zelf hallucineert!’
‘Je kunt de pagina’s van The Lord of the Rings ook een perkamentstructuur geven. Dan kom je direct in een andere sfeer’
Wat: Scrollbook-app
Hoe: makkelijker en leuker digitaal lezen voor jongeren
Met Scrollbook wil Joop Akerboom jongeren een betere digitale leeservaring bieden. Hij ontwierp zijn lees-app speciaal voor de tablet, als afstudeeropdracht voor zijn studie Communication and Multimedia Design aan de Hogeschool van Amsterdam. ‘Op een e-reader zie je slechts de pdf van het gedrukte boek, en lezen op een mobiel vind ik zelf niks. Bij lezen moet je stilzitten, jezelf in het verhaal kunnen verliezen. Voor mij hoort daar een groot scherm bij. Ik zet de kracht van de tablet in voor het optimaliseren van de leeservaring. Scrollbook is een proof of concept om de werking te kunnen demonstreren.’
‘Als je The Lord of the Rings op een e-reader leest, krijg je een witte pagina met Arial-font. Oersaai’, zegt Akerboom. ‘Je kunt de pagina’s ook een perkamentstructuur geven en handgeschreven typografie. Dan kom je als lezer direct in een andere sfeer en sneller in het verhaal. Dat geldt in elk geval voor de jongeren van 16 tot 22 jaar voor wie ik Scrollbook ontworpen heb. Zij lezen nog maar weinig en zeggen zelf dat ze heel visueel zijn ingesteld.’ Lezen is toch ook juist om de verbeelding te prikkelen? ‘Ja, dat klopt, maar jongeren kunnen echt een steuntje in de rug gebruiken. De vormgeving spoort ze aan om te gaan lezen.’
Trailer met filmische vormgeving
Via de Openbare Bibliotheek Amsterdam (OBA) nam Akerboom vijftig enquêtes en vijftien interviews af, en testte hij met tien jongeren het prototype. ‘Dat was genoeg om het te kunnen valideren. Het opmerkelijkste was dat de jongeren zeiden “geen toon te kunnen houden” bij het lezen. Als oplossing voor dit probleem kwam ik uit bij “karaoke-lezen”, zoals je vroeger je vinger in het boek hield bij de woorden die je aan het lezen was. In Scrollbook wordt de tekst waar je naartoe scrolt contrastrijker. Dit helpt jongeren om “toon te vinden” en het bevordert deep reading.’Elk Scrollbook krijgt een trailer om de interesse op te wekken, vertelt Akerboom enthousiast. ‘Ik kies twee bladzijden die karakteristiek zijn voor de sfeer van het boek. Die krijgen een heel speciale vormgeving met illustraties en animaties, een filmische invoeling. Zo zie je bij een scène in een donkere kamer een animatie van een kaars met een flakkerende vlam. De rest van een Scrollbook heeft een vormgeving in lijn met de trailer. Hier en daar een illustratie, zodat je in de sfeer blijft, maar met meer focus op het lezen. Jongeren bleken ook moeite te hebben met het lezen van conversaties. Daarom heb ik die zo vormgegeven dat de tekst van de ene spreker links staat en die van de andere spreker rechts.’
Visuele benadering leesprobleem
Ben je zelf een lezer? ‘Nee, helemaal niet! Ik ben enorm visueel ingesteld’, lacht Akerboom. ‘Kijk maar in die kast: allemaal films en games. Mijn moeder probeerde me aan het lezen te krijgen, maar ik deed het niet. Ik vond het leuk om mee te doen met Renew the Book, omdat ik het vraagstuk “hoe krijg je jongeren aan het lezen?” eens van een visuele kant wilde benaderen. Ik heb veel positieve reacties gekregen en ik ga Scrollbook met medecreatievelingen verder ontwikkelen.’
‘Door het inzetten van ons algoritme is het vrijwel zeker dat je het juiste boek treft’
Wat: boekbot Puck (puck.nu)
Hoe: hulp bij het kiezen van een passend en verrassend boek
Boek door Puck is een chatbot die lezers helpt om een boek te vinden dat aansluit bij hun persoonlijkheid, smaak en wensen. ‘Studio Winegum is een adviesbureau op het gebied van selfservice, we maken chatbots’, vertelt mede-eigenaar Miriam Martinus. ‘We helpen gebruikers in een overweldigend aanbod sneller naar een passend product. Toen corona uitbrak, hadden we wat minder opdrachten en meer tijd voor innovatie. We hoorden dat de boekwinkels het lastig hadden, terwijl mensen door corona juist wel meer wilden lezen. Om te helpen besloten we een boekbot te ontwikkelen.’
Vergelijkbaar met dating-app
‘Het idee achter Puck is dat je het leuke, persoonlijke gesprek dat je in de winkel met de boekverkoper kunt hebben ook online ervaart’, zegt Martinus. ‘We streven naar een persoonlijke conversatie. We gaan verder dan “andere lezers die dit boek kochten, lazen ook …” Dat doen we door een aantal persoonlijke vragen te stellen die inzicht geven in je persoonlijkheid. Dat koppelen we vervolgens met je boekvoorkeuren. We vergelijken het wel met een dating-app. Je kijkt dan ook eerst naar “wie ben jij en wat vind jij belangrijk?” Om een succesvolle match te kunnen maken, is het belangrijk dat boeken goed inhoudelijk getagd zijn. Daarvoor werken we samen met Bookarang. Zij hebben een application programming interface (API) gemaakt, waardoor Puck kan communiceren met hun database.’
‘Als je een passend boek hebt gevonden, sturen we je door naar jouw lokale boekhandel om het te kopen’, vervolgt Martinus. ‘Iedereen kan Puck gratis gebruiken, wij krijgen een percentage van elk boek dat via Puck wordt verkocht. Puck is er voor alle soorten lezers, voor mensen die veel en mensen die nauwelijks lezen. We spelen wel in op de mensen die al veel online kopen. We denken dat Puck ook een rol kan vervullen binnen bibliotheken. En we kregen een enthousiast bericht van een docent Engels die Puck wil inzetten in het onderwijs.’
Nieuwe, jonge auteurs ontdekken
Puck is getest met duizend mensen, onder wie ook ‘veel-lezers’ en millennials. Van hen gaf 65 procent aan Puck te willen blijven gebruiken, 41 procent wilde het geadviseerde boek kopen en 26 procent verwacht meer te gaan lezen door Pucks advies. Martinus: ‘Door het inzetten van ons algoritme is het vrijwel zeker dat je het juiste boek treft. Veel lezers, ook de hoogliteraire groep, waren echt onder de indruk van de kwaliteit. We geven je maar vijf suggesties. Om je vertrouwen te geven zitten er altijd een of twee titels tussen die je waarschijnlijk al kent. Puck helpt lezers ook met het ontdekken van nieuwe, jonge auteurs. Die hebben vaak geen geld voor marketing en worden door Puck toch zichtbaar.’
Renew the Book is het innovatieprogramma van de Groep Algemene Uitgevers. Doelen van de Renew the Book-award zijn:
- Innovaties stimuleren binnen het Nederlandse boekenvak.
- Publiciteit voor het Nederlandse boekenvak als innovatieve sector.
Op renewthebook.com/nieuws vind je de longlist (34) en shortlist (3) van de inzendingen.
Anneke de Maat is freelance redacteur en tekstschrijver.
Deze bijdrage komt uit IP #4/2021. Het hele nummer kun je hier lezen.