Door Pepijn Lemmens
Ingegeven door de coronacrisis heeft het National Theatre (NT) in Londen het gebruik van zijn archieven uitgebreid om het publiek toch te kunnen bereiken. Hierdoor verandert de manier waarop toeschouwers naar archiefmateriaal kijken en ermee omgaan, weet Erin Lee, hoofd archief van het NT. Een interview.
‘Een van de opmerkingen die we kregen toen we een archiefopname lanceerden in plaats van een hoogwaardige NT Live-opname, was dat de vrouw in kwestie hier echt de voorkeur aan gaf omdat het niet voelde als een gepolijste opname maar alsof ze deel uitmaakte van het publiek.’ Iets om te onthouden, weet Erin Lee. Het geeft maar aan wat er kan gebeuren als je je podiumkunstarchief opent naar het publiek.
Lee heeft geen achtergrond in de podiumkunsten. Ze startte haar loopbaan met de opleiding tot bibliothecaris aan de Cambridge University. Tijdens een postdoctorale studie van een jaar aan de Syracuse University in New York deed ze een master in Library and Information Science. ‘In de Verenigde Staten bestaat geen apart diploma voor bibliotheek en archief zoals in het Verenigd Koninkrijk. Ik beschouwde archivering destijds niet echt als een beroep – totdat ik ging werken in het archief van de Syracuse University. Ik vermoed dat ik deze job kreeg omdat Syracuse het archief bewaart van de Pan Am 103 Lockerbie-bomaanslag die in Schotland plaatsvond. Ze hebben niet veel mensen in dienst van Schotse komaf, dus waren ze vast blij iemand te vinden die iets afwist van de achtergrond van deze tragische gebeurtenis. Ik heb een jaar in het Syracuse-archief gewerkt en vond het echt geweldig! Waar bibliotheken beperkt zijn tot boeken en e-books, zijn archieven zo veel breder; dat was echt een ontdekking.’
Vluchtig materiaal
Terug in het Verenigd Koninkrijk solliciteerde Lee naar de functie van archiefassistent bij het National Theatre in Londen – met succes. In 2014 nam ze de functie van hoofd archief over. Het was in het begin wel even wennen, zegt ze: archivaris zijn van een theater. ‘Podiumkunsten zijn heel vluchtig. Er heerst een mening onder bepaalde beoefenaars en artiesten dat theater niet bewaard hoeft te worden; dat je niet moet proberen om podiumkunst te documenteren, omdat dit indruist tegen de kern van waar het voor is. In een interview zei onze voormalig artistiek directeur Peter Hall bijvoorbeeld dat hij zijn werk liever “als zeepbellen ziet verdwijnen”. Dus komt al snel de gedachte op: wat doe ik hier elke dag als ik probeer Peter Halls werk te documenteren, terwijl hij zelf eigenlijk niet wilde dat het bewaard bleef?’
Theater voor thuiskijkers
Die gedachte is intussen vervlogen. Langzaam kwam het besef hoeveel je als theater met je archief kunt doen. Zeker als er zoiets als corona uitbreekt en alles dicht moet. Het National Theatre heeft inmiddels een uitgebreid digitaal aanbod, waaronder NT Live (een serie hoogwaardige opnames van producties die wereldwijd in bioscopen worden uitgezonden), NT Collection (een selectie van dertig titels die beschikbaar zijn voor scholen en universiteiten) en sinds april 2020 NT at Home (een abonnementenservice voor thuiskijkers). ‘NT at Home begon tijdens de lockdown als gratis streamingdienst op YouTube’, vertelt Lee. ‘Het kreeg in zestien weken vijftien miljoen views, wat ongelooflijke cijfers zijn in een tijd dat theaters en bioscopen over de hele wereld hun deuren gedwongen dicht hebben. Het publiek ondersteunde ons; hoewel ze niet hoefden te betalen voor de content, schonken velen toch geld aan het NT of aan hun plaatselijke theater.’
‘Die cijfers lieten zien dat er behoefte is aan zo’n online dienst,’ vervolgt ze, ‘en bevestigden ons in het idee om NT at Home als betaalde abonnementenservice te introduceren. Dat gebeurde eind 2020. De lancering van het platform bracht veel arbeid met zich mee wat betreft het veiligstellen van de rechten van de kunstenaars die de producties hebben gemaakt. Gelukkig werkte iedereen mee. Ik denk dat de situatie waar de theaterindustrie zich door corona in bevindt, het proces heeft versneld en mensen heeft wakkergemaakt dat er wereldwijd een publiek is voor onze content op dergelijke platforms.’
Oral history project
Corona heeft het werk in het archief op nog meer manieren beïnvloed, vervolgt Lee. ‘De meeste theaterarchivarissen die ik ken, zijn met verlof. Bij het NT zijn we erin geslaagd om één persoon fulltime aan het werk te houden, zodat we aan alle interne verzoeken kunnen voldoen. Dit betekent dat we deel uitmaken van verschillende teams en dat we veel actiever aan lopende projecten, zoals NT at Home en NT Collection, meewerken dan voorheen het geval was. Verder kunnen we nu actief archiveren. Het is geen dagelijkse kost voor archivarissen om live de geschiedenis mee te maken en de verantwoordelijkheid te hebben voor hoe die geschiedenis wordt gedocumenteerd. We zijn met de leidinggevenden en de senior staff een oral history project begonnen over de huidige coronaperiode, zodat we in elk geval enkele persoonlijke reflecties hebben op deze vreemde tijd. Ik heb inmiddels een interview gedaan met onze uitvoerend directeur en met onze artistiek directeur, collega’s met wie ik eerder zelden sprak. Het is een geweldige kans om uren met hen te praten over wat er is gebeurd; de geïnterviewden zijn heel open over hun ervaringen. De opnames zullen lange tijd achter slot en grendel blijven, maar in de toekomst nuttig zijn voor onderzoekers om te kunnen begrijpen hoe de pandemie ingreep in het theaterwezen en bij het NT, en waarom welke keuzes zijn gemaakt.’
Corona heeft nog een ander neveneffect, vertelt Lee: ‘Door de lockdown werken mensen wel, maar ze hebben wat tijd over en die gebruiken ze om te helpen met archiveren. Daar maken we in het archief natuurlijk graag gebruik van.’
Hybride productie
Zoals de meeste moderne archieven krijgt ook het archief van het National Theatre steeds meer born digital-materiaal. Lee: ‘The Lyttelton Theatre, een van de locaties van het NT, is tijdelijk veranderd in een filmstudio omdat het moeilijk is om er live op te treden. Met zijn enorme podium is dit namelijk het minst praktische theater om open te stellen voor voorstellingen met social distancing. We maakten in het Lyttelton een hybride productie van Romeo & Julia, waarin elementen van theater en film zijn gecombineerd, iets wat nog niet eerder is gedaan. De stagemanager van de show stuurde me een e-mail met de vraag welke records we hiervan wilden voor het NT-archief. Dat is best lastig te beantwoorden; ik ben er namelijk niet bij, ik kan niet zien wat hij allemaal doet. Maar dit soort gesprekken is wel belangrijk, want zo kunnen we leren over hun proces. We kunnen de manier waarop we materiaal normaliter vastleggen vergelijken met het nieuwe materiaal en proberen uit te zoeken hoe we dit in het archief kunnen krijgen. Er zijn veel nieuwe technieken en nieuwe projecten waar we bovenop moeten zitten.’
VR- en AR-archivering
Het National Theatre heeft een eigen Immersive Storytelling Studio, waarmee het met artiesten en technologieën als virtual reality (VR), augmented reality (AR) en 360 filming werkt aan het ontwikkelen van nieuwe producties. ‘Een van de problemen hierbij,’ vertelt Lee, ‘is dat we zowel de software als de hardware nodig hebben om dit te archiveren, iets wat we niet gewend zijn. Hoewel ons digital preservation-systeem op dit moment vrijwel ieder bestandsformaat kan opslaan, zijn we aan het uitzoeken of het ook deze nieuwe bestandsformaten aankan. De Studio gaat nu voor elk project een manifest maken dat onder andere beschrijft welke hardware bij welke bestanden hoort. Dit soort samenwerkingen is erg interessant voor ons omdat we dit gebied kunnen verkennen met andere organisaties die bezig zijn met VR- en AR-archivering. Zo verzamelt de Tate veel VR-kunstwerken, en ze hebben financiering gekregen voor een project om te onderzoeken hoe je VR- en AR-kunst kunt archiveren. We hopen dat de bevindingen van dit onderzoek ook nuttig zullen zijn voor ons.’
Interne stakeholders dienen
Wat zou Lee een podiumkunsteninstelling adviseren die net start met het (digitaal) archiveren? ‘Ik zou allereerst naar de rechten van het materiaal kijken. Ik heb projecten gekend, zelfs grote, gefinancierde projecten, waarbij ze maar doorgingen met verzamelen en uiteindelijk niets konden publiceren omdat ze niet de rechten op het materiaal bezaten. Dat is een groot probleem in de podiumkunsten. Zelfs in het programmaboekje zijn de gebruikte foto’s vaak niet van jou, en de advertenties erin evenmin. Als je toch wilt publiceren, zou je al het materiaal waarop copyright rust moeten weglaten of dit moeten afkopen, of je zou alleen rechtenvrij materiaal moeten gebruiken. Mensen denken van tevoren niet goed na over hoe tijdrovend en hoe duur zo’n proces is. Verder zou ik adviseren om van tevoren te bespreken welk materiaal de betreffende organisatie zou willen gebruiken. Een belangrijke reden waarom het NT-archief intern wordt ondersteund, is volgens mij omdat we content leveren aan bijna alle afdelingen. Dat we begrijpen wat hun behoeftes zijn en dit op verzoek beschikbaar hebben – zoiets wordt zeer goed ontvangen. Als je als theaterarchief budget wilt hebben, zul je eerst je interne stakeholders moeten bedienen.’
Daarnaast is het volgens Lee belangrijk ‘dat mensen je als collega waarderen en graag met je samenwerken’. ‘Een groot deel van mijn werk bestaat uit hen vragen om dingen voor mij te doen; materiaal naar mij te sturen, bestanden in mappen te stoppen et cetera. Als je geen aardig persoon bent om mee samen te werken, zullen ze dit gewoon weigeren.’ Werken aan je personal skills dus. Ze komt nog even terug op het oral history project: ‘Als ik wil dat het senior management met me praat en heel persoonlijke ervaringen met me deelt, moet ik ze op hun gemak stellen. Ze moeten erop kunnen vertrouwen dat ik, als de company historian, alle input veilig bewaar.’
Uitleggen hoe een archief werkt
Erin Lee: ‘Toen ik solliciteerde op de functie van hoofd archief, was een van de vragen: “Wat ga je doen aan recordmanagement?” Ik weet zeker dat er kandidaten waren voor deze job die tijdens het sollicitatiegesprek antwoordden met: “Project van zes maanden. Ik zal de retention schedules opstellen, iedereen stuurt ons de juiste materialen en that’s it.” Want zo gaat dat meestal in zijn werk bij bedrijven en grote instellingen. Ik beantwoordde de vraag voorzichtig met: “Zes jaar … misschien?” Veel artiesten en beoefenaars hebben geen archiefsysteem. En ik kan niet van ze verwachten dat ze zoiets opzetten, ik kan hun manier van werken niet veranderen. Wel kan ik openstaan voor hun processen, ze proberen te laten begrijpen hoe het werkt met de records in het archief, en wie de onderzoekers zijn die het materiaal gebruiken. Wat de kostuums betreft zijn het bijvoorbeeld kostuumstudenten die binnenkomen bij het NT en uit de archieven leren hoe ze een “kostuumbijbel” kunnen maken. Toen onze kostuumafdeling dat eenmaal begreep, was het: “O ja, natuurlijk, dit zijn de mensen die we over een jaar in dienst hebben.”’
Erin Lee is een van de sprekers tijdens de Digitale Transformatie Conferentie: Naar een hybride culturele praktijk van 31 mei tot en met 4 juni 2021, georganiseerd door DEN, Kennisinstituut cultuur & digitalisering. In het programma komen inzichten, handvatten, analyses en discussies aan bod op het gebied van digitale transformatie voor de culturele sector. Met focus op een toekomst waarin digitaal en analoog, online en offline, elkaar versterken en aanvullen.
Pepijn Lemmens is adviseur bij DEN met als aandachtsgebieden het verbinden van kennis in een netwerk binnen de podiumkunsten, AI en nieuwe businessmodellen voor digitale cultuur.
Deze bijdrage komt uit IP #4/2021. Het hele nummer kun je hier lezen.