In het kader van het European Time Machine Project, een Europees onderzoeksconsortium voor de digitalisering van cultureel erfgoed, verkent de Universiteit van Amsterdam de mogelijkheden van ‘big data’ van het verleden voor de steden van de toekomst. Welke kansen biedt het langetermijngeheugen van de stad voor integratie in smart city-toepassingen? Hoe kunnen zij de stad van de toekomst helpen vormgeven? En waarom is dat zinvol?
Door: Maja Dehouck
Smart city-toepassingen schieten als paddenstoelen uit de grond. Sensoren en Internet of Things-aansluitingen genereren een stortvloed aan data, over verkeers- en mensenstromen, de luchtkwaliteit, alsook over praktische zaken als het gebruik van vuilnisbakken. Die data worden bevraagd en gecombineerd om toepassingen te bouwen die beloven de burgers het leven aangenamer te maken, de stad efficiënter te laten functioneren, en om beleidsbeslissingen op te baseren. Slimme verkeersborden bijvoorbeeld, of vuilnisbakken die zelf aangeven wanneer ze geleegd moeten worden, of sensoren die dreigende wateroverlast doorgeven aan de brandweer.
Smart cities zijn gericht op de toekomst. En terecht, als je ziet welke uitdagingen ons te wachten staan, zoals klimaatverandering en bevolkingsgroei. Slimme toepassingen worden in een snel tempo ontworpen in de hoop dat ze steden ondanks deze uitdagingen leefbaar kunnen houden en het welzijn van zowel stadsbewoners als toeristen kunnen verhogen.
Stadsontwikkeling
Er ligt echter nog een berg data over het verleden in de kelders en zolders van culturele instellingen, in archieven en musea, die onderbenut blijven. Dat kan gaan van eeuwenoude notariële aktes tot bouwtekeningen, inventarissen, dagboeken, foto’s en schetsen.
Digitale toegang tot die historische data in steden zou ontzettend waardevol kunnen zijn bij het onderhoud van gebouwen en hedendaagse stadsontwikkeling. Zo gaat het Ingenieursbureau van de gemeente Amsterdam momenteel al vaak op archiefonderzoek uit. Voor de aanleg van een ondergrondse parkeergarage bijvoorbeeld is er een grote nood aan precieze informatie over wat zich in de grond bevindt.
Kostenbesparend
Ook voor het onderhoud van de bruggen en kades in Amsterdam duikt het Ingenieursbureau regelmatig in de archieven, op zoek naar informatie over de funderingen die dateren uit 1625, de gebruikte materialen en de tijdslijn van het onderhoud. Op basis van oude bouwtekeningen van tunnels maken medewerkers bijvoorbeeld 3D-plannen, die ze dan kunnen toetsen aan de huidige staat van een tunnel. Het hergebruik van historische data is op die manier direct relevant en kostenbesparend voor hedendaagse stadsontwikkeling.
Versnipperde informatie
Maar het Ingenieursbureau botst daarbij momenteel nog op grote uitdagingen. Zo is er de grote versnippering van de informatie. In het verleden is het vaak zo gegroeid dat elke organisatie of dienst zijn eigen kleine archiefje heeft aangelegd, waardoor informatie bijeengesprokkeld moet worden. Veel van deze gegevens zijn nog niet gedigitaliseerd. Bovendien zijn al die archieven verschillend georganiseerd: de ene werkt alfabetisch, de andere chronologisch, de ene gebruikt andere indelingen dan de andere…
Daardoor is het gebruik van die archiefdata, zelfs al zijn delen ervan al gedigitaliseerd, nog steeds tijdrovend. De informatie ligt overal verspreid, vaak zonder de relevante metadata, en al zeker niet makkelijk centraal doorzoekbaar in GIS (geografisch informatiesysteem)-kaarten of in 3D-modellen.
Bovendien kan je die oude informatie, zelfs al is ze gedigitaliseerd, en zelfs al vind je wat je zoekt, niet zomaar toepassen in een hedendaagse setting. Je hebt bijvoorbeeld kennis nodig van zeventiende-eeuwse handschriften om de inventarissen te ontcijferen, en de oude kadastrale nummers moeten geconverteerd worden naar de huidige indeling van de kadastrale nummers.
Echte nood
Ook al maken archieven en culturele instellingen vooruitgang in het digitaliseren van dit materiaal, het is niet zo dat je alle archieven door een scanner kan jagen en je daarmee klaar bent. De echte nood ligt bij een centraal doorzoekbare ‘digital twin’ van de stad, een digitale omgeving waarin je datasets met historische, actuele en voorspellende data uit verschillende domeinen kan combineren.
Om de informatie op die manier beschikbaar te maken, liggen grote kansen bij nieuwe technologische ontwikkelingen en kunstmatige intelligentie. Het Amsterdamse Time Machine-project (besproken in IP 8 2019) beoogt een infrastructuur te ontwikkelen waarin die technieken beschikbaar komen voor slimme steden. Niet alleen kunnen grotere stappen gemaakt worden in het digitaliseren van archieven, wat nu nog al te vaak arbeidsintensief en tijdrovend werk is. Het probleem van de oude handschriften kan bijvoorbeeld worden verholpen door het inzetten van beeldherkenningssoftware voor de automatische transcriptie van handschriften, zoals momenteel gebeurt bij het Stadsarchief Amsterdam voor de notariële akten. Met behulp van taalkundige software kunnen we vervolgens de personen, plaatsen en gebeurtenissen uit die getranscribeerde data filteren. Andere kunstmatige intelligentie- en augmented reality-technieken kunnen ten slotte worden ingezet om simulaties te maken op basis van deze historische data voor het onderhoud en de ontwikkeling van de hedendaagse stad.
Verdere toepassingen
Het ontsluiten van die data maakt dan weer verdere toepassingen mogelijk, die nu nog moeilijk te voorspellen zijn. Big data op zich worden wel eens gezien als orakels, maar dan moet je wel weten welke vraag je eraan wilt stellen. Het ontsluiten van historische data biedt nieuwe kansen aan burgers, onderzoekers en startups om vanuit hun eigen leefwereld en creativiteit aan de slag te gaan, om te experimenteren, om vragen te stellen aan de data – waar vervolgens innovatieve ideeën uit voort kunnen komen. Denk maar aan augmented reality-toepassingen zoals de Future Memory Foundation die ontwikkelt voor herdenkingssites, virtual reality-ervaringen van historische plaatsen en gebeurtenissen, of een chatbot van de gemeente die je vragen beantwoordt over de geschiedenis van je buurt.
Dankzij het openen van historische data kunnen burgers en startups dus de ‘smart city’ mee vormgeven. Op die manier biedt die historische informatie ook een meerwaarde voor de soft values die zo belangrijk zijn voor de leefbaarheid van een stad. Ze geeft historische wortels aan hoe bewoners en ondernemers de stad door de tijd heen gebruiken en ervaren, onontbeerlijk voor de leefbaarheid en voor sociale cohesie.
Maja Dehouck is junior onderzoeker bij de Faculteit der Geesteswetenschappen van de Universiteit van Amsterdam
Met dank aan Theo Kremer, informatiespecialist bij het Ingenieursbureau Amsterdam
Deze bijdrage komt uit IP nr. 9 / 2019. Het gehele nummer kun je hier lezen.