Wat hebben zinnen als ‘mits niet uitsluitend dienend voor verhuur aan derden’ en ‘mits niet gepaard gaande met geweld’ gemeen? Ze gaan terug op een rijke en grotendeels vergeten taalgeschiedenis, blijkt uit onderzoek van VU-taalwetenschapper Bartie Thijs. Zij laat zien dat achter deze korte formuleringen veel schuilgaat.
Centraal in het onderzoek van Thijs staat een inmiddels bijna verdwenen constructie uit de middeleeuwse en vroegmoderne periode. Het gaat om de combinatie van ‘mits’ met een onvoltooid deelwoord. Omdat het onvoltooid deelwoord ook wel ‘participium presens’ wordt genoemd, is de afkorting ervan ‘pp’. De constructie wordt daarom kort aangeduid als: ‘mits +pp’ of ‘mits.pp’.
Thijs: ‘Deze vorm is indertijd vermoedelijk alleen in geschreven taal gebruikt. Toch speelden zulke constructies een belangrijke rol in de ontwikkeling van het moderne Nederlands. Denk bijvoorbeeld aan de verbreiding van het voorwaardelijke mits in allerlei contracten. Maar ook de beschikbaarheid van onderschikkende voegwoorden in het algemeen.’
Volgens de taalwetenschapper zijn teksten met ‘mits.pp’ soms lastig te begrijpen. ‘Dit komt omdat mits vroeger zowel voorzetsel als voegwoord kon zijn en meerdere betekenissen had. Mits kon bijvoorbeeld “omdat”, “met”, “door middel van” of “alleen als” betekenen. Vooral bij die laatste betekenis speelt ook mee dat je extra context nodig hebt: mits laat zien hoe de schrijver de belangen van verschillende personen tegen elkaar afweegt.’
Combinatie van methodes
Voor het onderzoek combineerde Thijs verschillende methodes. Ze voerde een literatuurstudie uit en stelde een openbaar toegankelijk corpus samen van driehonderd authentieke teksten met ‘mits.pp’. Deze teksten zijn vertaald naar hedendaags Nederlands en geanalyseerd op onder andere betekenis, genre en complexiteit. Ook zijn trends in het gebruik door de tijd heen onderzocht, aangevuld met gedetailleerde studies van specifieke voorbeelden.
Thijs benadrukt het belang van zijn onderzoek. ‘Het is een vorm van “vrije” wetenschapsbeoefening, zonder pressie van enigerlei belangengroep of sponsor. Die vrijheid maakt het mogelijk om fundamenteel inzicht te krijgen in de geschiedenis van het Nederlands, een taalgebied waar weinig onderzoek meer naar gedaan wordt.’
Beeld: VU.