Woo to the rescue – aanjager van een betere informatiehuishouding

Door Bianca Ruizendaal

Er is al een heel scala aan wet- en regelgeving dat overheden verplicht om hun informatie duurzaam toegankelijk te maken. Toch is de aankomende Wet open overheid (Woo) noodzakelijk: een stok achter de deur om de informatiehuishouding op orde te brengen en een kans voor bestuurders om het vertrouwen in de overheid te herstellen, zo betoogt Biana Ruizendaal.

Sinds jaren groeit de belangstelling voor de informatiehuishouding en de transparantie van de overheid, of juist voor het gebrek daaraan. Met regelmaat zien we hier berichten over in het nieuws. De meest recente aanjager van de toenemende interesse is de toeslagenaffaire. Hoe heeft dit zo mis kunnen gaan? Wie wist wat wanneer? En waar is welke informatie? Er is collectieve verontwaardiging over de (bijna) compleet zwartgelakte dossiers van de benadeelde ouders. Dit wordt aangevuld met de commotie over de zogenaamde Rutte-doctrine en de impact daarvan op de Tweede Kamer bij het uitvoeren van haar controlerende taak.

De Volkskrant berichtte dat het aantal incidenten waarbij het kabinet de Kamer niet volledig of onjuist informeert onder premier Rutte met 65 procent is toegenomen (Hofs, 2021). Iets minder recent speelde de Teeven-deal, waarbij het ‘bonnetje’ eerst zoek was en later – met pijn en moeite – dankzij een back-up toch boven water kwam. Nog zo’n voorbeeld is het onderzoek dat de Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed (voorheen de Erfgoedinspectie, 2005-2018) in 2015 deed naar het archiefbeheer rond de ontnemingsschikking tussen het OM Amsterdam en Cees H. (Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed, 2015). De inspectie constateerde hierbij dat het originele dossier er niet meer is en dat enkel nog her en der verspreide kopieën uit dit dossier aanwezig zijn. De stukken over de financiële afhandeling van de schikking met Cees H. bevinden zich bovendien op de verkeerde plaats. De oorzaak? Er ontbreken regels voor de dossiervorming en het beheer van ontnemingsschikkingen. De toegankelijkheid van deze dossiers is niet voldoende geborgd door het niet consequent registeren van de verblijfplaats. Ook ontbreekt in de selectielijst van de rechterlijke macht de bewaartermijn voor ontnemingsschikkingen. 

Dementerende overheid

Bovenstaande voorbeelden zijn natuurlijk uitermate bekend en spraakmakend. Zij kunnen echter helaas niet worden gezien als ongelukkige missers onder het mom van ‘waar gehakt wordt vallen spaanders’. In 2005 bericht de Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed al over de dementerende overheid in haar rapport Een dementerende overheid?, waaruit blijkt dat het niet al te best is gesteld met de duurzame toegankelijkheid van overheidsinformatie.

In opvolgende rapporten constateert de inspectie ‘[…] dat een overzicht van de informatie ontbreekt, en dat de toegankelijkheid, volledigheid en authenticiteit van de overheidsinformatie onder druk staan. Het is vaak onduidelijk welke informatie bewaard wordt, en welke informatie vernietigd. De overheid heeft moeite met het beheren van informatie die wordt verwerkt in nieuwe(re) technologie. Bovendien is het geregeld onduidelijk wie verantwoordelijk is voor het beheer van welke informatie’. Met als kers op de taart haar meest recente rapport uit 2021, Een dementerende overheid 2.0?, waarin de inspectie wederom constateert dat er, ondanks alle gedane inspanningen, nog steeds een toename is van de risico’s voor de transparantie en de betrouwbaarheid van de overheid (Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed, 2021, p. 4).

En gemeenten dan …?

Voor veel professionals die betrokken zijn bij de informatiehuishouding van een gemeente zal het begrip ‘dementerende overheid’ bekend in de oren klinken. Ook bij gemeenten zijn de vindbaarheid en de duurzame toegankelijkheid van informatie niet vanzelfsprekend. Er is regelmatig sprake van informatieversnippering en onvoldoende overzicht. Daarnaast is het vaak onduidelijk wie waar verantwoordelijk voor is (en of die verantwoordelijkheid ook daadwerkelijk wordt genomen). Regelmatig lukt het niet om tijdig álle informatie die hiervoor in aanmerking komt te vernietigen, en geregeld moeten Wob-verzoeken verdaagd en opgeschort worden omdat informatie lastig te vinden is. Dit zijn bekende problemen waar gemeenten al jarenlang grip op proberen te krijgen. Ze hebben dan weer ‘het geluk’ dat ze niet vaak het landelijke nieuws halen als het gaat om de staat van hun informatiehuishouding, hun (gebrek aan) transparantie en de gevolgen daarvan voor hun inwoners. 

Vertrouwen is essentieel

Maar is dit gebrek aan aandacht voor dergelijke misstanden wenselijk? Gemeenten zijn de overheidslaag die het dichtst bij de burger staat. Zij zijn voor veel mensen het gezicht van ‘de overheid’ en de laag waar bijna iedereen wel eens mee te maken krijgt. Gemeenten hebben direct of indirect (grote) impact op het leven en de leefomgeving van hun inwoners, maar ondertussen neemt – net als bij de landelijke overheid – het vertrouwen in de lokale overheid af (De Koster, 2021). Terwijl vertrouwen in de overheid juist essentieel is voor een goed functionerende democratische rechtstaat. De basis voor dat vertrouwen ligt in degelijk openbaar bestuur, openheid, transparantie en het afleggen van verantwoording. Dat staat op dit moment op gespannen voet met een informatiehuishouding die niet (geheel) op orde is en het te vaak, te lang en onvoldoende gemotiveerd geheimhouden van stukken door gemeenten (Hamming & Den Hollander, 2021).

Transparantie en openheid als basis

Vertrouwen is gebaseerd op en groeit door transparantie, openheid en afleggen van verantwoording. Woorden die niet nieuw zijn en die al op verschillende manieren in wetten zijn verankerd:

  • De Archiefwet die stelt dat overgebrachte overheidsinformatie naar een archiefbewaarplaats in principe openbaar is.
  • De Algemene verordening gegevensbescherming (AVG) waarmee burgers het recht hebben om hun eigen persoonsgegevens in te zien, te weten welke persoonsgegevens een (overheids)instantie van hen heeft en met welk doel deze gegevens worden verzameld.
  • De Wet hergebruik overheidsinformatie (Who) die overheidsinstanties verplicht om reeds openbare informatie op verzoek te delen in een digitale herbruikbare vorm.
  • De Gemeentewet die gemeentebesturen verplicht om besluiten en vergaderstukken in principe openbaar te maken.
  • De Wet elektronische publicaties (Wep) die gemeenten verplicht om burgers toegang te geven tot wettelijk voorgeschreven bekendmakingen, mededelingen en kennisgevingen van (voorgenomen) besluiten die niet tot één of meer belanghebbenden zijn gericht.
  • De Wet openbaarheid van bestuur (Wob) die vervangen zal worden door de Wet open overheid (Woo). De Wob schrijft voor dat overheden informatie op verzoek – de welbekende Wob-verzoeken – in principe openbaar moeten maken en dat zo veel mogelijk informatie op eigen initiatief openbaar gemaakt moet worden. De Wob stelt voorwaarden aan het volledig, deels of niet openbaar maken van informatie. Onder de Woo is dit net zo goed het geval, maar deze wet gaat op bepaalde punten een grote stap verder. De Woo verplicht gemeenten concreet om elf categorieën van informatie actief openbaar te maken, bij voorkeur in digitaal herbruikbare vorm, en moedigt hen aan om een samenvatting te geven van informatie die niet in haar geheel openbaar gemaakt kan worden. Daarnaast verplicht de Woo gemeenten om een contactpersoon aan te stellen voor het beantwoorden van vragen over en het bieden van ondersteuning bij het openbaar maken van informatie.

Al deze wetten zijn erop gericht om overheidsinformatie openbaar en eventueel (her)bruikbaar te maken voor de burger (met uitzondering van de AVG, waarbij persoonsgegevens uiteraard enkel inzichtelijk worden gemaakt voor degenen van wie ze zijn). De overheid zou daarmee transparanter en opener worden, zodat het voor de burger inzichtelijker wordt wat de overheid doet en de democratische controle door de publieke verantwoording wordt vergroot.

Ideale situatie versus realiteit

Het vergroten van de transparantie, inzicht geven in wat de organisatie doet en hier indien noodzakelijk verantwoording over afleggen kúnnen het vertrouwen in de overheid vergroten. Een informatiehuishouding die op orde is, is hiervoor een belangrijke randvoorwaarde. Het gaat hierbij om het totaal aan regels en voorzieningen gericht op de informatiestromen, de opslag en de archivering van informatie. 

Een informatiehuishouding die op orde is, ondersteunt de bedrijfsprocessen en borgt democratische, juridische en historische waarden doordat informatie vindbaar, toegankelijk en authentiek is en blijft. De realiteit is op dit moment echter: 

  • dat regels en voorzieningen er niet altijd in voldoende mate zijn en/of onvoldoende worden toepast of juist worden gebruikt;
  • dat informatie regelmatig versnipperd is over meerdere locaties en daardoor moeilijk vindbaar, maar er ook twijfel ontstaat over wat de laatste versie of status van een document is;
  • dat informatie regelmatig niet op de juiste locatie wordt gearchiveerd waardoor het lastig of zelfs onmogelijk wordt om informatie goed te beheren, en op termijn de duurzaamheid en de toegankelijkheid in het geding komen.

Transparantie en de mogelijkheid om informatie openbaar te maken voor de burger, niet alleen nu maar ook in de toekomst, zijn dus in grote mate afhankelijk van de staat van de informatiehuishouding. 

Nieuw aan de Woo

De Woo zal op (korte) termijn – waarschijnlijk dit jaar – de Wob gaan vervangen. Zoals eerder aangegeven gaat de Woo een stap verder dan de Wob in de plicht om informatie openbaar te maken. De Woo benoemt concreet elf categorieën van informatie die gemeenten actief, dus uit eigen beweging en niet op verzoek, moeten publiceren op een openbaar toegankelijk platform (PLOOI). 

Wat echter compleet nieuw is in de Woo, is de verplichting om de informatiehuishouding op orde te brengen. De Woo heeft als doel om ervoor te zorgen dat overheidsinformatie beter vindbaar, uitwisselbaar, eenvoudig te ontsluiten en goed te archiveren is. De link tussen transparant kúnnen zijn en de noodzaak om de informatiehuishouding op orde te hebben wordt in deze wet dus expliciet gelegd. Dit element vormt voor overheden een extra stok achter de deur om niet enkel te focussen op (houtje-touwtje)oplossingen en maatregelen om bepaalde type documenten uit die elf categorieën openbaar te maken, maar om ook daadwerkelijk aan de slag te gaan met de informatiehuishouding. Het gaat hierbij om de gehele informatiehuishouding en niet enkel om het deel dat betrekking heeft op de informatie, systemen en middelen die vallen onder de elf categorieën.

Gevoel van urgentie

De plicht om de informatiehuishouding op orde te brengen en te houden is weliswaar nieuw in de Woo, maar niet als we kijken naar het hele scala aan wet- en regelgeving dat van toepassing is op de overheid. Archiefwet- en regelgeving verplicht overheden al sinds lange tijd om hun informatie duurzaam toegankelijk – de zogenaamde ‘goede, geordende en toegankelijke staat’ – te brengen en te houden en hiervoor passende maatregelen te treffen. De Woo sluit hier dus expliciet op aan en vormt een extra stok achter de deur. Maar wat zal ervoor zorgen dat overheden onder de Woo (nog) harder gaan trekken aan hun informatiehuishouding? De Archiefwet is er al sinds jaar en dag, en toch is op dit moment sprake van een dementerende overheid. Ook de Woo geeft geen harde garanties voor een significante verbeterslag (over de gehele informatiehuishouding). De druk neemt echter wel toe.

Ten eerste brengt de Woo meer reuring met zich mee dan bijvoorbeeld de komst van de nieuwe Archiefwet. Waar de nieuwe Archiefwet hooguit bij een specialistische vakgroep intern wordt behandeld binnen een gemeente, wordt de Woo doorgaans veel breder besproken. Gemeenten die zich aan het voorbereiden zijn op de Woo, hebben vaak een multidisciplinaire werkgroep samengesteld waarin onder andere archief- en informatiespecialisten, Wob-/Woo-juristen, informatiemanagers, architecten, i-adviseurs en beleidsmedewerkers zitten. De Woo lijkt in ieder geval een gevoel van urgentie met zich mee te brengen die over het algemeen niet zichtbaar is bij aanpassingen of herzieningen van de Archiefwet.

Druk van de samenleving

In de tweede plaats neemt de druk van de samenleving toe. Burgers verwachten meer openheid van hun (lokale) overheid, en media spelen hierop in met hun berichtgeving. Burgers kennen daarnaast steeds beter hun rechten als het gaat om toegang tot overheidsinformatie. Het is de verwachting dat met de ingang van de Woo burgers zelf actiever op zoek gaan naar informatie, net als journalisten. Hetzij omdat zij bepaalde informatie nodig hebben voor hun werk, hetzij om te onderzoeken hoe overheidsorganisaties vorderen met de implementatie van de Woo. Ten derde wordt het enorm lastig om te voldoen aan de actieve openbaarmakingsplicht zonder – in ieder geval voor dat deel – de informatiehuishouding (deels) op orde brengen. Een houtje-touwtje-oplossing is waarschijnlijk simpelweg niet mogelijk. 

Dus ja: Woo to the rescue! De Woo is een stok achter de deur om de informatiehuishouding op orde te brengen en een kans voor bestuurders om het vertrouwen in de overheid te herstellen. Dit is zo belangrijk dat er geen tijd te verliezen is.

Meer informatie:
> open-overheid.nl
> informatiehuishouding.nl


Bronnen

De Koster, Y. (2021, 1 november). Vertrouwen in overheid lager dan ooit. Binnenlands Bestuur. https://www.binnenlandsbestuur.nl/bestuur-en-organisatie/nieuws/vertrouwen-in-overheid-lager-dan-ooit.18798227.lynkx

Hamming, L. & Den Hollander, O. (2021, 16 juli). Gemeenten in Nederland houden te veel geheim. Small Stream Media. https://www.smallstreammedia.nl/artikel/ssm/21153/gemeenten-in-nederland-houden-teveel-geheim/#.YcMWV1nvJhG

Hofs, Y. (2021, 27 april). Hoe het kabinet het recht van de Kamer schendt. De Volkskrant. https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/hoe-het-kabinet-het-recht-van-de-kamer-schendt~b060ff23/

Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed (2015). De waarde van archief: rapport over de naleving van de Archiefwet 1995 in de zaak Cees H. Geraadpleegd van https://www.inspectie-oe.nl/publicaties/rapport/2015/12/09/de-waarde-van-archief

Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed (2021). Een dementerende overheid 2.0? 15 jaar informatiehuishouding bij het Rijk. Geraadpleegd van https://www.inspectie-oe.nl/publicaties/publicatie/2021/02/09/een-dementerende-overheid-2.0


Bianca Ruizendaal is adviseur Informatiemanagement en Digitale Dienstverlening bij KBenP Digitale Overheid.

Deze bijdrage komt uit de papieren IP #2-2022. Het hele nummer kun je hieronder lezen of downloaden.