Bijdrage KVAN
‘Geen sterk informatiebeheer zonder sterk toezicht’
Je zou al voorzichtig van een traditie kunnen spreken: binnen elke Week van Grip op Informatie (dit jaar van 7 tot en met 14 april) organiseren VNG en KVAN samen een sessie. Op 12 april ging het over de huidige rol en taak van de archiefinstelling.
Voordat de werkgroep zijn praktijkervaringen presenteerde, gaf Ellen van de Waerden, bestuurslid van KVAN en directeur Haags Gemeentearchief, haar opinie over die rol en taak. ‘De nieuwe Archiefwet houdt de kunstmatige scheiding in stand tussen informatie- en archiefbeheer. Dus na deze wet graag heel snelle stappen richting één Informatiewet. En de verantwoordelijkheid voor de uitvoering moeten we als informatiespecialisten samen dragen over de hele informatieketen heen.’ Geen onnodig gesleep met informatie, bepleitte ze ook: ‘We zullen steeds meer in bestaande applicaties gaan beheren. Daar moeten we als sector over gaan nadenken en over gaan praten met onze partners. Hoe gaan we informatie beheren in applicaties waar tegelijk informatie in wordt gevormd? Hoe zorgen we daarbij voor maximale openbaarheid?’
Particuliere collecties bewaren
Er bestaat geen sterk informatie- en archiefbeheer zonder sterk toezicht, vertelde Van de Waerden. ‘De KPI-systematiek is een nuttige checklist, maar dan hebben we de digitale informatiehuishouding nog niet op orde. Er is meer capaciteit nodig, een breder instrumentarium. Laten we de expertise bundelen én een landelijke toezichtautoriteit creëren die aanvullend op de eigen archiefinspectie met doorzettingsmacht kan optreden. Vooral dat laatste missen we nu.
Als het de missie van een archiefinstelling is om het verleden (van stad, dorp, gemeenschap, natie) te documenteren zodat later reconstructie en onderzoek mogelijk zijn, dan moet je niet alleen overheidsinformatie maar ook particuliere informatie bewaren en beheren.
De Archiefwet 2021 is alweer niet verbreed naar particuliere collecties, dus die blijven weer achter in de rij staan bij verwerving.’ Van de Waerden riep archiefinstellingen op om zelf die onbalans aan te pakken. Overigens vraagt dat wel nieuwe vaardigheden en technieken om die informatie te vinden in onder meer websites en sociale media.
De praktijkervaring
Marcel Korving, directeur West-Brabants Archief en lid van de werkgroep Rol en taak archiefinstelling, presenteerde de ervaringen die hij en een aantal collega’s hebben opgedaan met de animatie en de gespreksthema’s die de werkgroep heeft ontwikkeld. De instrumenten zijn zowel gebruikt binnen de eigen organisatie als om het gesprek met overheden of erfgoedpartners te voeren. Vragen zoals: wat gaat de toekomst ons brengen, waar zetten we op in? Thema’s zoals Common Ground en toezicht.
Hij riep archiefinstellingen op om NU die gesprekken te gaan voeren. Alleen in samenspraak kun je keuzes maken en je eigen rol invullen. Met als resultaat goed (digitaal) informatiebeheer en educatie- en erfgoedtaken.
> Je kunt het webinar over de rol en taak van de archiefinstelling hier terugkijken.
Bijdrage KNVI
Kunstmatige intelligentie vereist menselijke intelligentie
Sinds de komst van de personal computer en het internet in de jaren tachtig heeft digitalisering de wereld onomkeerbaar veranderd. Een acceptgiro werd een Tikkie, een verjaardagskaart een appje en een walkman een smartphone. Technologieën als blockchain en quantum computing hebben grote impact, maar de meest verstrekkende en ingrijpende technologie van het moment is zonder twijfel artificiële intelligentie (AI).
Fundamenteel en onvoorspelbaar
Hoewel Alan Turing al in 1936 zijn beroemde test bedacht om te kijken of een machine menselijke intelligentie kan vertonen, maakte het grote publiek pas 25 jaar geleden kennis met AI. Toen versloeg computer Deep Blue de ongenaakbare wereldkampioen schaken Garri Kasparov in een tweekamp. In 2006 volgde de uitvinding van diepe neurale netwerken die machine learning mogelijk maakte: het vermogen van een computer om te leren van data zonder vooraf geformuleerde regels. Dit maakt complexere toepassingen mogelijk, en inmiddels spreekt de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) van ‘de nieuwe systeemtechnologie’. Vergelijkbaar met de revolutionaire kracht van elektriciteit en de verbrandingsmotor.
AI is fundamenteel, alomtegenwoordig en onvoorspelbaar. Dat maakt het voor overheden extreem lastig om keuzes te maken, maar dit is wel hard nodig om het in goede banen te leiden. Hierbij zijn drie dimensies van belang.
Dimensie 1: ethiek
Naast allerlei kansen zijn er genoeg voorbeelden die laten zien dat automatische besluitvorming bepaalde bevolkingsgroepen kan benadelen. Geen technologie is neutraal, en ook AI heeft te maken met biases die de werkelijkheid vertekenen. Dit betekent niet dat overheden moeten stoppen met AI, maar wel dat ze de toepassingen beter moeten doordenken (‘by design’) en de beslissingen omkeerbaar moeten maken (‘betekenisvolle menselijke tussenkomst’). Zowel de wethouder die zijn stad slim wil maken als de directeur die zijn dienst wil automatiseren moet begrijpen wat de schaal en snelheid van AI vermogen.
Dimensie 2: fysiek
Hoe onzichtbaar data en algoritmes ook zijn, het gebruik ervan vereist fysieke verbindingen in de vorm van zeekabels, antennes, datacenters en glasvezelnetwerken. Zonder digitale infrastructuur is digitale innovatie onmogelijk, en het wordt tijd dat politici hiernaar gaan handelen. Anders zijn regeerakkoordambities als ‘knooppunt van Europa’ en ‘Nederland innovatieland’ lege hulzen.
Dimensie 3: geopolitiek
AI beïnvloedt de mondiale concurrentieverhoudingen, en daarom doen Europa en Nederland er goed aan om voldoende te investeren in AI-onderzoek. Hoewel we niet te veel moeten denken in termen van een wedloop, is het een feit dat China en de VS momenteel leidend zijn en dat Europa achterblijft. Naast onze welvaart kan dit onze waarden raken, want koplopers bepalen de technologische standaarden, en die kunnen schuren met onze rechtsstaat.
Slimme computers vragen om intelligent beleid. Het zou oerstom zijn als we deze opdracht laten liggen.
Kees Verhoeven, voorzitter raad van advies van de KNVI.
Deze bijdrage komt uit de papieren IP #4-2022. Het hele nummer kun je hieronder lezen of downloaden.