Vijf jaar geleden ging IP ‘undercover’; redacteur Vincent M.A. Janssen dook in de anonieme chatrooms van protestbeweging Anonymous en stond midden in hun grootste demonstratie in Washington D.C. Anonymous beleefde destijds hoogtijdagen en IP beschreef de beweging als het ‘eerste leger van het internet’. Sindsdien is online activisme niet meer weg te denken, maar heeft het ook impact?
Door: Vincent M.A. Janssen en René Pijpers
Duizenden jongeren, verscholen achter Guy Fawkes-maskers, versperden in 2015 de straten van de Amerikaanse hoofdstad. De meesten kenden elkaar nauwelijks, hoogstens van een versleutelde chatroom. Normaliter protesteerden zij online, maar een oproep op sociale media had hen nu offline gemobiliseerd. Wat wilden zij precies bereiken? Niemand leek het te weten. Na een aantal vuistgevechten, traangasgranaten en aanhoudingen ging het protest als een nachtkaars uit, de wereld onveranderd achterlatend. Inmiddels zijn er voldoende online protestbewegingen die wél offline impact hebben.
Anoniem
In dezelfde periode dat Anonymous vooral de digitale straten onveilig maakte, borrelde het activisme elders offline op. Het was de tijd van Occupy Wall Street en de Arabische Lente. Beide grootschalige opstanden leunden stevig op sociale media; daar werden de protesten georganiseerd. Facebook, YouTube en Twitter waren de belangrijkste communicatiekanalen.
Dit succes werd herhaald in bijvoorbeeld Hongkong en Catalonië. De Catalaanse separatistische beweging Tsunami Democràtic organiseerde in 2019 via sociale media haar befaamde demonstratie bij het vliegveld El Prat, waar meer dan tienduizend Catalanen op afkwamen. Het voordeel van deze online tactiek: niemand wist wie er achter het initiatief zat.
Greta-effect
Klimaatactivisten namen deze strategie over. The Global Climate Strike op 20 september 2019 was vermoedelijk de grootste klimaatmars ooit. Wereldwijd gingen vier miljoen mensen de straat op. Dit had niet kunnen gebeuren zonder online activisme. Neem Extinction Rebellion. Deze Britse klimaatbeweging pakte in 2018 voor het eerst het spandoek op. Inmiddels is zij internationaal bekend. En met meer dan een miljoen volgers op sociale media heeft zij een enorme mobilisatiekracht.
Hét gezicht van het klimaatactivisme is Greta Thunberg. Met een spandoek stond ze in weer en wind te protesteren bij het Zweedse parlement. Offline. Maar haar populariteit nam pas toe door haar online aanwezigheid. Het Britse Office of Communication sprak naar aanleiding van een onderzoek naar online activisme zelfs van het ‘Greta-effect’. Het aantal twaalf- tot vijftienjarige internetactivisten nam drastisch toe. Met name milieu en politiek zijn populair, sectoren die pubers normaliter weinig interesseren.
Hashtagactivisme
Offline bewegingen worden versterkt door internet, maar steeds vaker is het activisme in de digitale wereld te vinden. Neem de #MeToo-beweging. Deze kwam in een stroomversnelling toen actrice Alyssa Milano in 2017 de hashtag gebruikte om vrouwen aan te moedigen hun verhalen over seksueel grensoverschrijdend gedrag te delen. Grote namen uit de filmindustrie, zoals Gwyneth Paltrow, schaarden zich achter de beweging.
Inmiddels heeft #MeToo de wereld op zijn kop gezet. Zij verspreidde zich eerst naar andere vakgebieden, zoals de muziekindustrie, en later naar andere landen. Bijvoorbeeld naar Frankrijk, waar het vele culturele normen rond seks en romantiek ter discussie stelt. De beweging heeft inmiddels ook offline gevolgen. Filmproducent Harvey Weinstein misbruikte jarenlang zijn machtspositie en is hiervoor onlangs veroordeeld.
Een andere bekende hashtag is #BlackLivesMatter. Deze beweging kwam in 2013 op als gevolg van de vrijspraak van George Zimmerman, de man die een minderjarige zwarte jongen doodschoot. Voor de achtergestelde zwarte gemeenschap in de VS was dit de spreekwoordelijke druppel. Zij eiste meer aandacht voor het racisme in haar land. #BlackLivesMatter beleefde haar hoogtijdagen tijdens de vorige Amerikaanse presidentsverkiezingen.
#jesuis
Een nieuwe vorm van internetactivisme kwam op in 2015. Twee gewapende mannen pleegden een aanslag op de redactie van het weekblad Charlie Hebdo, gevestigd in de Franse hoofdstad. In de nasleep hiervan toonden mensen wereldwijd hun sympathie en afkeer met hashtags en aangepaste profielfoto’s. #jesuischarlie was binnen een dag trending.
Later dat jaar was het weer raak in Parijs. Na een reeks aanslagen, onder andere bij het Bataclan-theater, uitten mensen wereldwijd hun afschuw met de hashtags #jesuisparis en #prayforparis. Een jaar later werd #jesuisorlando veel gebruikt na de schietpartij in een gay nightclub in Orlando.
Tegelijkertijd kwamen de inmiddels bekende afbeeldingsfilters op. Na deze aanslagen konden bijvoorbeeld Facebookgebruikers hun profielfoto aankleden met de Franse driekleur of een regenboogvlag. Het werd een wereldwijd fenomeen. Nadat Trump eind vorig jaar aankondigde Amerikaanse troepen uit Syrië terug te halen, veranderden Koerden overal ter wereld hun profielfoto’s in een geel vlak. Zij vreesden – terecht – voor Turkse invallen. Zo toonden zij hun solidariteit met de Koerden in Syrië.
The_Donald
Niet alle vormen van online activisme zijn te herleiden tot één hashtag, gebeurtenis of groepering. Sommige zijn breder en anoniemer. Internetplatformen als Reddit en 4chan zijn de broedplaatsen voor dit type activisme. Reddit, dat zichzelf ‘The Frontpage of the Internet’ noemt, is een zogenaamde internetaggregaat: (anonieme) gebruikers van de site melden zich aan en delen een breed scala aan content. In de zogeheten subreddits – subgroepen met specifieke doelen of interesses – zijn legio online activisten te vinden.
Een van de bekendste subreddits is /r/The_Donald. Deze begon als een plaats waar grappen, memes en nieuws over de toenmalige verkiezingscampagne van Trump gedeeld werden. Het is nu uitgegroeid tot een plek waar complottheorieën, racistische ideologieën en antisemitisme dagelijks de revue passeren.
The_Donald heeft nu ruim achthonderdduizend gebruikers. Dit plaatst Reddit in een lastige positie; deze pagina blokkeren zou betekenen dat zij veel websiteverkeer zouden verliezen. Reddit heeft de subreddit in quarantaine geplaatst; de inhoud is alleen in te zien voor gebruikers die zich hebben aangemeld.
The_Fappening
Hashtags, fotofilters en een open en toegankelijk internet zorgen voor een laagdrempelig activisme. Dit brengt een risico met zich mee; het wordt ook steeds eenvoudiger voor kwaadwillenden om online te protesteren. The_Donald is dan kinderspel.
Neem subreddits als /r/Pizzagate (complottheorieën over mensensmokkel door de Democratische Partij) en /r/FatPeopleHate (fatshaming). Hier werd opgeroepen tot haatzaaien en geweld. Inmiddels zijn zij gesloten en verbannen.
Theorieën uit dit soort subreddits lopen regelmatig uit op nare situaties. De Boston Bombing uit 2013 bewijst dit. Na de bomaanslagen tijdens de marathon van Boston startten activistische Redditors een klopjacht op de dader. Een aantal onschuldige mensen werd door hen als schuldigen aangewezen. Een van deze personen werd later levenloos aangetroffen; hij had zelfmoord gepleegd.
Een ander incident betrof een cyberaanval op de internetdienst iCloud in 2014. Het resultaat: een groot aantal privéfoto’s van beroemdheden belandde op internet. Al snel werd een subreddit gevormd met de naam /r/The_Fappening, een combinatie van de film The Happening en fappen (internettaal voor masturberen). Redditors verzamelden bijvoorbeeld zoveel mogelijk naaktfoto’s van jonge actrices. Ook deze werd na enige tijd gesloten.
/pol/
De geboorteplaats van veel content, bijvoorbeeld op Reddit, is de website 4chan. Veel memes en video’s, maar ook bewegingen zoals Anonymous en de rechts-extremistische alt-right, vinden hier hun oorsprong. Een van de pagina’svan 4chan, /pol/ (‘Politically Incorrect’), is een controversiële plek voor seksistisch en racistisch activisme. De Pepe the Frog-meme – een cartoon van een kikker die door extreem-rechtse bewegingen als symbool wordt gebruikt – kwam hier ook vandaan.
De grens tussen trolling en daadwerkelijke ideologie is in deze hoek van het internet vervaagd. Onderzoekers van onder andere University College London hebben aangetoond dat The_Donald en /pol/ samen verantwoordelijk zijn voor de verspreiding van zes procent van alle links naar artikelen uit mainstreambronnen en 4,5 procent van alle links uit alternatieve bronnen die op Twitter gedeeld worden. Hun aandeel in de uitwisseling van digitale content is hiermee enorm.
8chan
Dat wat zelfs The_Donald of /pol/ te ver gaat, komt terecht op 8chan. Het internetforum is ooit gecreëerd als reactie op een aantal sluitingen en verbanningen op 4chan. 8chan zou een oase van vrije expressie worden waar gebruikers hun eigen pagina’s konden maken, geheel onder eigen regie. Nu is 8chan (dat sinds eind 2019 8kun heet) het afvoerputje van het internet. Zij is intussen meermaals beschuldigd van het hosten van berichten over racisme, seksisme en kinderporno.
Massamoordenaars, zoals de schutters in El Paso en Christchurch, vonden op 8chan hun publiek. Vlak voordat zij in 2019 aan hun aanslagen begonnen, plaatsten zij daar hun manifesten. Als gevolg hiervan is 8chan tijdelijk van het clearnet (het vindbare internet) gehaald. Zelfs de oorspronkelijke oprichter van 8chan, Fredrick Brennan, vindt nu dat de site gesloten moet worden.
Complotdenkers
De platformen die klimaatactivisten en de #MeToo-beweging empoweren, komen dus met een prijs; niet elke vorm van online activisme heeft goede bedoelingen. Even terug naar Anonymous. 4chan was het medium waar zij konden groeien en hun invloed konden vergroten. Nu wordt datzelfde platform gebruikt door QAnon, complotdenkers die toegang zouden hebben tot vertrouwelijke informatie over de Amerikaanse staat.
Critici wijzen op de anonimiteit waar online activisten zich steeds op beroepen; deze maakt antisemitisme, racisme, complottheorieën en oproepen tot geweld te eenvoudig. Ook gebruiken activistische bewegingen als IS het internet op dezelfde manier om nieuwe leden te werven. Zo ook in Nederland.
Slacktivism
Online activisme zou volgens critici bovendien te weinig rekening houden met culturele en maatschappelijke verschillen tussen landen. Kijk naar #MeToo. Deze Amerikaanse kwestie werd een beweging van internationale schaal, terwijl er tussen landen grote (historische en maatschappelijke) verschillen zijn in man-vrouwverhoudingen. De beweging zou deze verschillen negeren, waardoor de effectiviteit van het activisme minder zou zijn.
Volgens journalist Malcolm Gladwell is internetactivisme een medaille met twee zijden: ‘Het is makkelijker voor activisten om zichzelf uit te drukken, maar moeilijker om die uitdrukking van impact te voorzien.’ Hij vraagt zich ook af of dit ‘echt’ activisme is; het veranderen van je profielfoto bijvoorbeeld vergt namelijk een minimale inspanning. De activist is hierdoor vaker een sympathisant op afstand, die niet altijd bereid is om offline in beweging te komen. Tegelijkertijd zorgt de laagdrempeligheid van internetactivisme voor meer betrokkenheid bij het nieuws. Websites als 4chan en Reddit geven ruimte voor opinie en brengen gelijkgezinden bij elkaar. Zolang de meeste internetactivisten goedbedoelende burgers zijn, is dit een waardevolle toevoeging aan het publieke debat.
Vincent M.A. Janssen is redacteur bij IP en freelance informatieprofessional
René Pijpers is historicus en bij GeenKwats.com
Deze bijdrage komt uit IP nr. 3 / 2020. Het gehele nummer kun je hier lezen.