Van fediverse tot onverwachte ontmoetingen – een-tweetje tussen tech en mens

Door Björn Schrijen en Frank Huysmans

Ga experimenteren met alternatieve sociale media. Stimuleer onverwachte ontmoetingen in de bibliotheek. En bedenk waar kunstmatige intelligentie écht van meerwaarde kan zijn. Het zijn slechts enkele van de lessen van het congres Informatie aan ZOO, eind vorig jaar in Antwerpen, waarin werd onderzocht hoe technologie en menselijke waarden hand in hand kunnen gaan.

Hoe kunnen we menselijke waarden behouden in een wereld die steeds meer in het teken lijkt te staan van technologie? Die vraag lijkt actueler dan ooit. Kunstmatige intelligentie lijkt steeds meer taken van de mens te kunnen gaan overnemen. De datacenters die nodig zijn om de digitale samenleving in de lucht te houden, slurpen massaal ruimte, energie en drinkwater op. Door algoritmes zijn sociale media vaak verre van sociaal. Technologische ontwikkelingen lijken steeds vaker menselijke waarden te verdrukken.

‘Het is hopeloos’, concludeerde keynotespreker en dagvoorzitter Guido Thys dan ook aan het begin van het tweedaagse congres Informatie aan ZOO, georganiseerd door de Vlaamse Vereniging voor Bibliotheek, Archief en Documentatie (VVBAD), dit keer samen met de Nederlandse KNVI. ‘De situatie is hopeloos, máár: niet ernstig.’ Want we kunnen dan niet alle uitdagingen als individuen oplossen, er is wél veel dat we kunnen doen om te werken aan een toekomst waarin technologie en menselijke waarden hand in hand gaan. Daarin kunnen bibliotheken een belangrijke rol spelen, waarvoor het congres veel inspiratie bood.

The future is federated

Een plek waar menselijke waarden en technologie steeds vaker in conflict raken is op sociale media. De problemen zijn welbekend, denk aan privacyschendingen, desinformatie, filterbubbels, het toestaan van haatberichten, verslavende algoritmes en invloed op verkiezingen. Een mogelijke uitweg hieruit biedt de fediverse, een netwerk van alternatieve (federatieve) sociale media, zoals Mastodon (in plaats van X), Pixelfed (in plaats van Instagram) of PeerTube (in plaats van YouTube). Hoewel deze qua functionaliteit lijken op de platforms van big tech ondervangen ze veel van de problemen daarvan. Zo zijn er geen algoritmes die sturen wat gebruikers te zien krijgen, bevatten ze geen advertenties en is de privacy van gebruikers beschermd. Daarnaast zijn platforms in de fediverse ‘interoperabel’: als je een account hebt op één platform kun je daarmee ook mensen volgen die op een ander platform actief zijn.

Een belangrijk kenmerk is daarnaast dat bij federatieve sociale media iedereen zijn eigen server (‘instance’) of community met eigen huisregels kan opzetten – in tegenstelling tot platforms als X en Facebook, waar één man de regels voor honderden miljoenen gebruikers kan bepalen.

Loskomen van big tech

Federatieve media hebben dus veel voordelen, en het gebruik ervan groeit – denk aan de periode dat Musk met veel bombarie Twitter overnam, het medium omdoopte tot X, zo’n beetje alle regulering losliet en gebruikers daarop massaal overstapten naar Mastodon of Bluesky (lees de Lifehacking van Leen Liefsoens hierover in IP #9-2022). Maar groot is die groei nog niet; er maken nog relatief weinig organisaties en mensen gebruik van de fediverse. Al kan het huidige geopolitieke klimaat en de roep om digitale soevereiniteit – het loskomen van big tech – hier wellicht de komende tijd een positieve slinger aan geven.

Bibliotheken kunnen het gebruik van federatieve media helpen stimuleren, allereerst door zelf ook actief te worden op deze sociale media, vertelden Björn Wijers (Burobjorn, expert op het gebied van opensourcesoftware, open standaarden, open data en open content, betrokken bij PublicSpaces) en Jeroen de Boer (adviseur digitaal burgerschap KB) in een panelgesprek over dit thema. Dat hoeft niet te betekenen dat je ook afscheid neemt van je ‘oude’ sociale media en de volgers die je daar hebt verzameld. Wijers en De Boer adviseren om vooral met alternatieven te gaan experimenteren als aanvulling op de huidige kanalen: ‘Ga lekker de zandbak in!’ Dit kan bijvoorbeeld met een specifieke community van de bibliotheek of rondom een specifiek vraagstuk. ‘Werkt het niet, dan kun je eenvoudigweg weer stoppen of een ander platform uitproberen.’

Content voor iedereen toegankelijk

Hoewel ‘federatieve sociale media’ en ‘fediverse’ misschien moeilijk klinken, valt dat volgens Wijers erg mee. Het is even wennen dat je zelf keuzes moet maken – bijvoorbeeld over wat je wilt zien – in plaats van dat een algoritme dit voor je doet. Praktisch is het echter goed te doen: ‘Als je kunt e-mailen, dan kun je dit ook’.

Naast het zelf experimenteren met federatieve sociale media kunnen bibliotheken ook hun klanten en bezoekers hiermee kennis laten maken; openbare bibliotheken bijvoorbeeld via hun programmering in het kader van Digitaal Burgerschap. Dergelijke programmering wordt de komende tijd ook ontwikkeld in een traject dat drie bibliotheken samen met PublicSpaces gaan doorlopen. Hierin gaan zij niet alleen zelf aan de slag met alternatieve sociale media, maar ontwikkelen zij ook een toolkit die andere bibliotheken helpt om zelfstandig programmering aan te bieden rondom deze sociale media en publieke waarden in technologie.

En zelfs als de fediverse nog een brug te ver is, kun je een stap in de goede richting zetten door al je content op sociale media ook op een andere manier beschikbaar te maken, bijvoorbeeld op je website, aldus Wijers en De Boer. ‘Zo zorg je ervoor dat deze content voor iedereen toegankelijk is – ook voor mensen die (big tech) sociale media niet (meer) willen gebruiken.’

Nut van een derde plek

Een andere manier om bij te dragen aan een toekomst waarin menselijke waarden worden gekoesterd, is door – simpelweg – een plek te bieden aan mensen. Een zogenoemde derde plek naast ‘thuis’ en ‘werk’, maar mensen kunnen verblijven, zich kunnen amuseren en anderen kunnen ontmoeten. Dergelijke derde plekken zijn hard nodig, toonde Vincent Libin van het Vlaamse LINC (Centrum voor Lezen, Informatie en Communicatie). Een op de zes mensen is volgens hem eenzaam, maar het aantal plekken waar mensen elkaar kunnen ontmoeten, zoals cafés en ‘fuiven’ (zoals Libin het formuleerde), neemt juist af.

Bibliotheken zijn zo’n derde plek, liet Jamea Kofi, onderzoeker aan de Radboud Universiteit, zien aan de hand van het gedachtegoed van de Amerikaanse socioloog Ray Oldenburg. Zo is de bibliotheek een ‘leveler’ waar iedereen kan binnenlopen en status er niet toe doet, is de toegang laagdrempelig en ongedwongen, zijn er vaste bezoekers, en is de sfeer vaak huiselijk en speels. Dit kan echter ook tot conflicten en overlast leiden, omdat iedereen een ander beeld heeft van wat een derde plek kan of moet zijn. Concreet voorbeeld: de bibliotheek is een plek voor ontmoeting, waar anderen juist in stilte willen lezen of werken.

Ontmoeten en ont-moeten

Een inspirerend voorbeeld van de bibliotheek als derde plek kwam van de ‘jongerenbib’ van Permeke in Antwerpen. In deze bibliotheek kunnen jongeren tussen de 15 en 25 jaar na schooltijd terecht om te hangen, te lezen, te studeren of deel te nemen aan activiteiten. Het is een plek waar niets moet: een plek om te ontmoeten en te ont-moeten. Daarbij wordt de bibliotheek ook zoveel mogelijk samen met jongeren vormgegeven. Zij laten weten welke boeken moeten worden ingekocht, ontwerpen decoratie en boekentips, vullen de sociale media en helpen mee de bibliotheek in te richten. Dat kan voor een bibliotheek spannend zijn, maar volgens medewerker Laure Ruts is het juist belangrijk om vertrouwen te geven.

Ook is het essentieel om jongeren zich welkom te laten voelen, vertelde ze. ‘Eerst is er misschien nog wat schaamte of gereserveerdheid, maar na verloop van tijd ontstaat een band die eraan bijdraagt dat de jongeren zich in de bibliotheek thuis en gelukkig kunnen voelen.’

Gezondheids- en digitale geletterdheid

Zo’n derde plek kan ook ontstaan op plekken waar mensen normaal gesproken liever niet willen verblijven. Een sessie over bibliotheken en de zorg bevatte een stimulerende presentatie van diensthoofd Sofie Missorten en afdelingshoofd Dieter Deplancke van de openbare bibliotheek van Leuven. In samenwerking met het Universitair Ziekenhuis (UZ) en gesteund door hun wethouder creëren zij momenteel een vestiging in de campus Gasthuisberg van het UZ. Die komt in plaats van de bestaande uitleenbibliotheek met een wat verouderde en voornamelijk op gezondheidsvragen gerichte collectie. Niet alleen de patiënten maar ook personeel en bezoekers van het ziekenhuis behoren tot de doelgroep. Ingezet wordt op ‘gezondheids- en digitale geletterdheid ter versterking van hun welzijn en sociale en culturele noden’.

Het idee is om er een eigentijdse culturele hub van te maken, met een bredere collectie (wel met informatie en cultuur als rode draad) en ruimte voor ontmoeting. De digitale collectie wordt in iedere kamer ontsloten. Op de dagen dat patiënten voor onderzoek ‘onderweg’ zijn door het ziekenhuis kunnen zij beschikken over mobiele apparatuur.

AI-bespiegelingen

Uiteraard kon het thema kunstmatige intelligentie op het congres niet ontbreken. Wat betekenen de ontwikkelingen op dit vlak voor onze menselijke waarden en menszijn?

Filosoof Bart Buseyne beantwoordde deze vraag met een verrassende historische parallel. Lang voordat ChatGPT het levenslicht zag, maakte Plato zich zorgen over het schrift: een nieuwe technologie waaraan mensen een deel van hun eigen denken konden uitbesteden. En iets minder lang geleden vond de Industriële Revolutie plaats. Waar we producten eerst zelf vervaardigden, gingen we dat nu met machines doen. Arbeiders gaven daarbij hun eigen vaardigheden en kennis op, en kwamen ten dienste te staan van de machine en de fabriek, waar ze onder vaak zeer slechte arbeidsomstandigheden moesten werken. Daardoor verloren zij hun mogelijkheid tot zelfexpressie en werden ze als het ware ‘niemand’. Beide parallellen roepen de vraag op of we niet een deel van ons denken en onze persoonlijkheid opgeven wanneer we ons werk aan AI uitbesteden.

Verander om hetzelfde te doen

Een pasklaar antwoord over wat we met AI moeten, bood het congres dan ook niet – wel nuttige adviezen. Wees je bijvoorbeeld bewust van waar je het precies over hebt als je in gesprek gaat over AI. Heb je het dan over kunstmatige intelligentie in het algemeen, of over specifieke vormen of producten, zoals generatieve AI (en tools als Gemini, Claude en ChatGPT). Een andere terugkerende boodschap was dat AI pas écht van meerwaarde voor organisaties gaat zijn wanneer zij hun data goed op orde hebben en idealiter verschillende datasystemen met elkaar kunnen communiceren.

Eveneens prettig was de boodschap van Guido Thys dat we niet per se achter de AI-hype hoeven aan te rennen. ‘Probeer vooral kritisch te kijken of je er als organisatie écht iets aan hebt.’ En misschien wel zijn belangrijkste advies richting de toekomst was om flexibel te blijven: ‘Bedenk dat alle keuzes die ooit binnen organisaties zijn gemaakt net zo goed anders hadden kunnen zijn. Durf terug te kijken op die keuzes en dingen anders te gaan doen als de omstandigheden daarom vragen. Immers, als de wereld verandert moeten ook wij veranderen om hetzelfde te kunnen blijven doen.’



Waag-rapport: De opkomst van maatschappelijke moderatie

De Nederlandse overheid zet zich in om illegale content op het internet tegen te gaan. In het project Online Content Moderatie (PrOCoM) heeft Waag onderzocht welke rollen en verantwoordelijkheden maatschappelijke organisaties kunnen innemen in het modereren van sociale media, specifiek in de context van het federatieve internet (fediverse).

Een belangrijke conclusie uit het onderzoek is dat maatschappelijke organisaties moderatie een belangrijke taak vinden, maar dat er op dit moment onvoldoende middelen en ondersteuning bestaan om die verantwoordelijkheid te kunnen of willen nemen. Wel geven zij aan de mogelijkheden van de fediverse te willen verkennen en te willen onderzoeken hoe zij moderatietaken zouden kunnen uitvoeren in relatie tot hun publieke functie. In het onderzoeksrapport doet Waag ook een aantal aanbevelingen. Het is te lezen of te downloaden op de site van de organisatie (waag.org/nl/article/de-opkomst-van-maatschappelijke-moderatie/).


Björn Schrijen is adviseur onderzoek en kennisdeling bij KB, nationale bibliotheek, Frank Huysmans is researchspecialist bij de KB en zelfstandig onderzoeker en adviseur bij WareKennis.

Deze bijdrage komt uit de papieren IP #2-2026. Het hele nummer kun je hieronder lezen of downloaden.