Door Josien Boetje
In de vorige IP werden zeven wetenschappelijk onderbouwde ontwerpprincipes voor het onderwijs in informatievaardigheden geïntroduceerd. Deze principes bieden een theoretisch raamwerk voor effectief onderwijs, maar hoe werken ze uit in de praktijk? Een vervolgonderzoek onder 61 Nederlandse informatiespecialisten bij universiteiten en hogescholen brengt de kloof tussen theorie en praktijk in kaart.
Wetenschappelijk bewijs alleen is niet genoeg. Zoals onderwijsonderzoeker Simon Knight (2025) stelt: ‘Hoogwaardig bewijs is noodzakelijk, maar niet voldoende voor hoogwaardig gebruik.’ Wetenschappelijk bewijs moet worden vertaald naar bruikbare vormen die aansluiten bij de behoeften van practitioners.
Dit geldt zeker ook voor de zeven ontwerpprincipes voor het onderwijzen van informatievaardigheden. Hoewel theoretisch onderbouwd – de principes zijn gebaseerd op een grootschalige meta-analyse van 69 studies – was het nog onduidelijk of en hoe informatiespecialisten ze ervaren en toepassen in de praktijk. Om dit te onderzoeken organiseerden we vijf focusgroepen met 61 informatiespecialisten uit het Nederlandse hoger onderwijs.
Technology Acceptance Model
Voor het onderzoek gebruikten we het Technology Acceptance Model (TAM), oorspronkelijk ontwikkeld voor het bestuderen van technologieacceptatie. TAM voorspelt dat twee factoren bepalen of een innovatie wordt omarmd: waargenomen bruikbaarheid (helpt dit mijn werk?) en waargenomen gebruiksgemak (is dit makkelijk toe te passen?). (Zie figuur 1)
De informatiespecialisten beoordeelden elk van de zeven principes op drie aspecten:
- Bruikbaarheid: ‘Dit principe heeft een positieve impact op studenteninformatievaardigheden.’
- Gebruiksgemak: ‘Het lijkt me makkelijk dit principe toe te passen in mijn onderwijs.’
- Daadwerkelijk gebruik: ‘Ik pas dit principe toe in mijn onderwijs.’
Vervolgens bespraken we de ingevulde scores van de informatiespecialisten in een focusgroep. Hierin konden ze toelichten wat bepaalde principes makkelijk of moeilijker toe te passen maken in de praktijk.
Kloof tussen theorie en praktijk
De resultaten tonen een duidelijk patroon: informatiespecialisten vinden alle principes zeer bruikbaar (gemiddeld 4,59 op een schaal van 5), maar het gebruiksgemak (3,20) en het daadwerkelijke gebruik (3,30) liggen aanzienlijk lager.
Het instructieprincipe scoorde het laagst op gebruiksgemak (2,54). Dit principe benadrukt het belang van meerdere instructiesessies, ingebed in het curriculum. ‘Het is een cruciaal punt’, vertelde één informatiespecialist, ‘maar de realiteit is dat we vaak slechts één kans per jaar krijgen om studenten te zien.’ Andere principes, zoals modeling, ondersteuning, en feedback, scoorden ook laag op zowel gebruiksgemak als daadwerkelijk gebruik. Deze principes vereisen intensievere begeleiding en meer contactmomenten. Andere principes, zoals het werken met een authentieke leertaak, oefenen, en interactieve leeractiviteiten, werden als toegankelijker ervaren. Deze zijn makkelijker aan te passen aan eenmalige workshops of gastcolleges.
Kenmerken als factor
De focusgroepen identificeerden zes externe factoren die bepalen hoe makkelijk de principes toe te passen zijn. Ze zijn samengevat in model 1.
Allereerst de kenmerken van de informatiespecialist. Werkdruk bleek een cruciale factor. ‘Ik coördineer onze onderwijsactiviteiten, en we doen ook veel ander werk. Onderwijs is niet waar we de meeste tijd voor hebben’, aldus een deelnemer. Ook vakinhoudelijke kennis speelt een rol: ‘Voor een authentieke leertaak heb je écht substantiële kennis van het vakgebied nodig.’
Verder zijn de kenmerken van de docent van belang. Ook hier was werkdruk een factor, en deze kon twee kanten op werken: enerzijds beperkt werkdruk de ruimte voor informatievaardigheden, anderzijds creëert die kansen. ‘Docenten zijn al zo druk, en ze zijn gewoon opgelucht als ze een college kunnen vullen.’ Hiernaast zijn de houding en de rol van docenten ten opzichte van informatievaardigheden cruciaal. ‘Als een docent enthousiast is en benadrukt waarom dit belangrijk is, maakt dat al de helft van het verschil.’
De kenmerken van de student zijn ook van invloed. De motivatie van studenten beïnvloedt vrijwel alle principes. ‘Gemotiveerde studenten die aan een opdracht werkten waar mijn instructie bij hoorde, kwamen achteraf terug voor hulp. Dan kun je echt die ondersteuning bieden.’ Het studiejaar waarin studenten zitten, maakt ook uit: ‘Mijn leukste lessen zijn met masterstudenten: gemotiveerde, iets oudere studenten.’
Samenwerkingen en leeromgeving
Niet alleen de kenmerken van de individuele stakeholders, ook hun samenwerkingen speelden mee, met name de samenwerking tussen de informatiespecialist en de docent. Dit bleek de meest kritische voorwaarde voor informatievaardighedenonderwijs. Structurele inbedding in het curriculum lijkt hierbij de crux: ‘Uiteindelijk is het niet mijn vak’, zei een informatiespecialist die alleen als gastdocent wordt uitgenodigd. Relaties met docenten bepalen vaak de mogelijkheden: ‘Ik heb vijftien jaar in finance gezeten, waar ik hard moest lobbyen om in het programma te komen. Gelukkig had ik een contact in een senior onderwijsrol die de relevantie begreep.’
Ook de samenwerking tussen de informatiespecialist en de student beïnvloedt het informatievaardighedenonderwijs. De betrokkenheid en de voorbereiding van de student zijn voorwaarden voor interactieve principes zoals modeling en leeractiviteiten. ‘Soms heb je een sterke sessie opgezet, maar mislukt het compleet omdat studenten zich niet hebben voorbereid.’
De meest genoemde factor was de leeromgeving. Hierin was met name beschikbare tijd cruciaal: ‘Veel bibliothecarissen zien een groep maar een keer, wat het heel moeilijk maakt om taak- en procesondersteuning en feedback te bieden.’ Groepsgrootte leek vooral het gebruik van feedback te beïnvloeden: ‘Bij groepen van vijf of tien is het veel makkelijker.’ Of: ‘Als een student met een specifiek deadlineprobleem komt, kan ik echt een een-op-eengesprek voeren.’ Daarnaast speelt het domein een rol. Gezondheid en geneeskunde werden vaak genoemd als positieve contexten, omdat de evidence-based praktijk al centraal staat in het curriculum.
Praktische creatieve aanpassingen
Ondanks de beperkingen toonden informatiespecialisten veel creativiteit in het aanpassen van principes aan hun context:
- Feedback werd in grote groepen gegeven via automatische quizzen en zelftoetsen.
- Modeling gebeurde door studenten zelf demonstraties te laten geven.
- Ondersteuning werd geboden via spreekuren en online modules.
- Meerdere instructiesessies werden gerealiseerd door ‘train-de-trainer’-benaderingen.
Het onderzoek toont aan dat de ontwerpprincipes niet als losstaande technieken moeten worden gezien, maar als een samenhangend systeem. Het meervoudige instructieprincipe vormt de basis: zonder structurele inbedding in het curriculum blijven andere principes onderbenut en lastig toe te passen.
Kansen en uitdagingen
Het onderzoek bevestigt wat veel informatiespecialisten al ervaren: theorie en praktijk zijn twee verschillende werelden. De zeven ontwerpprincipes bieden waardevolle richting, maar hun kracht komt pas tot uiting als ze structureel worden ingebed in het curriculum. Een belangrijk inzicht is dat samenwerking centraal staat. Effectief informatievaardighedenonderwijs is niet iets wat informatiespecialisten alleen doen – het vereist nauwe partnerschappen met docenten en ondersteuning van de instelling.
Conclusie
De zeven ontwerpprincipes voor informatievaardigheden zijn theoretisch solide en door professionals als zeer bruikbaar ervaren. Hun transformatieve potentieel wordt echter alleen gerealiseerd wanneer instellingen informatievaardigheden behandelen als gedeelde, structureel ingebedde curriculaire prioriteiten in plaats van aanvullende bibliotheekdiensten. Het onderzoek toont aan dat het geïsoleerd onderwijzen van informatievaardigheden weinig effectief is. De toekomst ligt in systematische samenwerking, structurele inbedding en een gedeelde verantwoordelijkheid met de vakdocenten voor deze cruciale vaardigheden.
Korte terugblik
In de vorige IP werden zeven wetenschappelijk onderbouwde ontwerpprincipes voor het onderwijs in informatievaardigheden geïntroduceerd. Deze principes zijn gebaseerd op een grootschalige meta-analyse van 69 studies en bieden een theoretisch raamwerk voor effectief onderwijs. De zeven principes zijn:
- De Leertaak – ga voor authenticiteit!
- Instructie – meer dan een eenmalig lesje
- Actief leren – zelf aan de slag
- Modeling – leren van voorbeelden
- Ondersteuning – het gaat om meer dan alleen de taak
- Oefenen – oefening baart kunst
- Feedback – just-in-time en zelfreflectie
Concrete tips
Voor informatiespecialisten
- Investeer in relaties met docenten – dit is cruciaal voor structurele inbedding.
- Pas principes creatief aan aan je context, maar behoud de kern.
- Focus op co-teaching en samenwerking in plaats van geïsoleerde workshops.
Voor instellingen
- Erken informatievaardigheden als kerncompetentie die tijd en ruimte in het curriculum verdient.
- Investeer in langdurige partnerschappen tussen bibliotheek en faculteiten.
- Ondersteun informatiespecialisten met didactische professionalisering.
Voor beleidsmakers
- Realiseer dat effectief informatievaardighedenonderwijs structurele veranderingen vereist.
- Eenmalige workshops zijn onvoldoende – kies voor programmatische benaderingen.
- Creëer voorwaarden voor interdepartementale samenwerking.
Referenties
- Boetje, J., Van Ginkel, S., Smakman, M., Barendsen, E., & Versendaal, J. (2025). Design principles for developing information problem solving competence in higher education: A systematic review and meta-analysis. Review of Educational Research.
- Boetje, J., Zeedijk, E., van Ginkel, S., Smakman, M., Versendaal, J., & Barendsen, E. (2026). Validating design principles for teaching information problem solving in higher education: Academic librarians’ perspectives. The Journal of Academic Librarianship, 52(1), 103183.
- Davis, F. D. (1989). Perceived Usefulness, Perceived Ease of Use, and User Acceptance of Information Technology. MIS Quarterly, 13(3), 319-340.
- Knight, S. (2025). Identifying and Designing Evidence-Informed Practice, in Practice. International Journal of Qualitative Methods, 24.
Josien Boetje is promovendus Digitale Informatievaardigheden & AI en lerarenopleider Digitale Geletterdheid aan de Hogeschool Utrecht en Open Universiteit.
Deze bijdrage komt uit de papieren IP #2-2026. Het hele nummer kun je hieronder lezen of downloaden.