Wat gebeurt er als studenten van Communication and Multimedia Design aan de Hogeschool van Amsterdam aan de slag gaan met je data? Het Nationaal Museum van Wereldculturen is blij verrast met de uitkomsten.
Door: Cindy Zalm
De Britse fotograaf Jimmy Nelson is vooral bekend van zijn boek Before they pass away, waarvoor hij 35 inheemse stammen fotografeerde. De gestileerde foto’s spreken tot de verbeelding en maken nieuwsgierig. Zo nieuwsgierig dat student Marissa Verdonck Nelsons foto’s van stammen koppelde aan voorwerpen uit hetzelfde gebied die zich bevinden in de omvangrijke collectie van het Nationaal Museum van Wereldculturen (NMVW). Zij deed dit in een fraai vormgegeven webapplicatie.
Deze applicatie heeft zij gebouwd tijdens een zes weken durend traject voor de opleiding Communication and Multimedia Design (CMD) aan de Hogeschool van Amsterdam (HvA). Het NMVW stelt sinds afgelopen najaar data beschikbaar in RDF-formaat van bijna vijfhonderdduizend voorwerpen en een miljoen foto’s uit vier volkenkundige verzamelingen. Ook is de thesaurus Wereldculturen (zie kader) in hetzelfde formaat te downloaden.
Aan de slag
Marissa Verdonck is een van de 34 CMD-studenten die op de Leidse locatie van het NMVW als eersten met deze data aan de slag gingen. Tijdens de introductie vertelden museummedewerkers over de achtergrond van de data en de opbouw van de database. Zij traden op als opdrachtgever en gaven aan hoe het museum de collectie inzet in de tentoonstellingen, hoe verhalen worden verteld en hoe daarbij de ‘tone of voice’ wordt bepaald.
Ondertussen waren we als NMVW razend nieuwsgierig waar de studenten tegenaan zouden lopen bij het werken met en het bevragen van de data. Deze studenten zijn allemaal begin twintig en vormen een afspiegeling van een van de moeilijkst te bereiken doelgroepen van musea. Hoe maken zij de beschikbare informatie behapbaar? En hoe kan hun interesse voor de collectie worden gewekt?
Verbazing
Het viel op dat de meeste studenten probeerden gebeurtenissen of informatie uit hun eigen leven of de actualiteit te verbinden met objecten uit de collectie. Zo waren gamers opvallend vaak geïnteresseerd in wapens, selecteerde een student objecten uit de collectie die gerelateerd zijn aan roken en kozen anderen voor een regio die hen boeide vanwege hun eigen familieverhaal.
Stuk voor stuk waren ze verbaasd over de hoeveelheid en rijkdom in de collectie. Sommigen hadden nooit eerder een van de musea bezocht binnen het samenwerkingsverband van het NMVW.
De studenten stelden vragen als: Waar werden de eerste vroege foto’s gemaakt in de collectie en wat laten zij zien? Bestaat er een verband tussen de gebruikte materialen en de tijd waarin de voorwerpen werden gemaakt? Wat gebeurt er als je bijvoorbeeld alle objecten uit Indonesië buiten beschouwing laat? Wat blijft er dan nog over aan collectiemateriaal? Allemaal vragen die niet gaan over de topstukken in onze tentoonstellingen, maar die juist de breedte van de verzamelingen verkennen en verbanden proberen te leggen tussen culturen.
Behapbaar maken
Voor de studenten was het erg confronterend om te merken dat de aangeboden data niet zonder meer bruikbaar is. Velen van hen wilden met een selectie van de objecten werken om de opdracht behapbaar te maken. Maar dan merk je dat je eigenlijk al best veel over de collectie en de data moet weten om de juiste selectie te kunnen maken.
De thesaurus Wereldculturen bleek een handig hulpmiddel vanwege de hiërarchische structuur die wordt gebruikt om de data te ontsluiten. Maar soms zorgde de hiërarchie binnen de thesaurus juist voor hoofdbrekens. Zo waren veel studenten geïnteresseerd in de materialen waarvan de objecten gemaakt zijn. Maar aan de term ‘ijzer’ bijvoorbeeld zijn weinig specifiekere termen verbonden, terwijl de groep houten voorwerpen is opgedeeld in deelgroepen met overkoepelende termen als ‘hardhout’, ‘zachthout’ en ‘naaldhout’ met daaronder weer specifiekere termen. Het gebruik van alleen de bovenliggende term leverde dus niet het gewenste resultaat op.
Leerpunt
Op dit moment is er informatie beschikbaar uit een beperkt aantal velden uit onze database. Daarmee werd de mogelijkheid tot het leggen van verbanden ingedamd. Zo wordt nu nog geen informatie over de huidige standplaats beschikbaar gesteld. Leuke ideeën voor toepassingen om de bezoeker op weg te helpen bij het bepalen van zijn voorkeuren en bij het uitzetten van een route door een tentoonstelling, konden daardoor niet worden gerealiseerd. Voor sommige studenten bleek de geboden informatie lang niet genoeg en gold ook hier het principe dat iedere vraag leidde tot nieuwe vragen.
Tegelijkertijd bleek de manier waarop de afbeeldingen beschikbaar worden gesteld en de omvang van de bestanden heel veel dataverkeer op te leveren. Alleen al omwille van de beschikbare bandbreedte moesten selecties worden verkleind.
Dit betekent dat het NMVW met voorrang moet kijken naar het aanbod van het beeldmateriaal. In de nabije toekomst zal er worden nagedacht over differentiatie van de bestandsomvang en dus de beeldkwaliteit op basis van de toepassing waarvoor de afbeeldingen worden gebruikt. In veel voorbeelden zijn een geografische locatie of een cultuurgebied het startpunt voor de gemaakte visualisatie. Dit is informatie die het NMVW als linked open data aanbiedt en waarvoor zij de vrije geografische database GeoNames heeft gebruikt.
Resultaten
De studenten leverden prachtige visualisaties op van (delen van) de wereldkaart waarop de NMVW-collecties worden geprojecteerd (zie bijvoorbeeld de applicatie van Ramon Meijers). Hoogtepunt in vormgeving-technisch opzicht is de visualisatie van Kim Garrard. Zij koos ervoor om met de fotocollectie aan de slag te gaan en slaagde erin de foto’s niet als stip op de wereldkaart te projecteren, maar de foto in zijn geheel als ‘punt’ op de kaart te zetten. In de rechterhoek van het scherm kun je bovendien de selectie beperken tot een bepaalde periode. Beweeg je met de muis over de stippen, dan zie je aan de linkerzijde van je scherm de foto in groter formaat verschijnen, aangevuld met de basisgegevens van het gekozen beeld.
Deze applicatie zou zo op zaal op een groot touchscreen een plek kunnen krijgen. Zeker voor een collectie originele afdrukken die door hun gevoeligheid voor licht nooit uitgebreid getoond zullen worden. Kortom, een prachtig voorbeeld hoe je met visualisaties collecties inzichtelijk kan maken voor het publiek: met meerdere zoekingangen, in dit geval objecttype, tijd en locatie.
Dashboard-achtige oplossingen
Tot slot was er een groep studenten die had gekozen voor dashboard-achtige oplossingen. Veelal werden die oplossingen bedacht vanuit hun eigen behoefte om een bepaald aspect dat hen was opgevallen beter te begrijpen. Of met in hun achterhoofd de museummedewerker of tentoonstellingsmaker die snel voorwerpen wil zoeken bij zijn onderwerp. In de applicaties werden vaak meerdere typen visualisaties gecombineerd, zoals tijdlijnen, staafgrafieken en cirkeldiagrammen.
Doordat deze applicaties dynamisch zijn, zijn ze ook heel geschikt voor mensen die willen grasduinen door delen van de collecties zonder een specifieke vraag te hebben. De applicaties bieden een totaal andere ingang dan meestal gebruikelijk is bij collectiewebsites van erfgoedinstellingen.
Neem het voorbeeld van Martijn Keesmaat. Hij koos voor twee soorten weergaven: een staafdiagram aan de linkerzijde laat zien uit welke objectcategorieën de collectie bestaat en hoeveel objecten iedere categorie telt. Een cirkeldiagram aan de rechterzijde toont voor de gemarkeerde categorie uit welke materialen de betreffende objecten bestaan. Met de scrollbar in het midden kan de gebruiker door de lijst van categorieën scrollen. Bovendien heeft hij de keuze om ofwel aan de linker-, ofwel aan rechterzijde te beginnen met zoeken en selecteren.
Inzichten
Het NMVW had aan de studenten een dankbaar testpubliek. Het studietraject leverde een aantal belangrijke inzichten op in de mogelijkheden om met de collectie te werken. Zo bleek het heel goed mogelijk om gebruikers uitsluitend met behulp van visualisaties en zonder zoekvelden de collectie te laten verkennen. Verder was de wereldkaart onder deze gebruikers het favoriete startpunt.
Om de verhalen die je wilt vertellen persoonlijker te maken, is er nog iets nodig: als museum moeten we ook personen en instellingen in de database gaan koppelen aan externe bronnen en voorzien van URI’s. Op die manier wordt de collectie nog meer koppelbaar. Bovendien kan de enorme rijkdom aan objecten worden verbonden met andere bronnen en kunnen we de collectie zo nog beter delen met een zo groot mogelijk publiek.
Communication and Multimedia Design
Communication and Multimedia Design is een voltijd bacheloropleiding op hbo-niveau en wordt in Nederland op tien hogescholen aangeboden. Studenten leren hier interactieve digitale producten en diensten ontwerpen. De opleiding bereidt ze voor op een baan als ontwerper in de creatieve industrie of een andere branche.
Thesaurus Wereldculturen
De thesaurus Wereldculturen is de afgelopen decennia opgebouwd door specialisten van diverse musea en wordt vandaag de dag beheerd door het NMVW in samenwerking met Museon. Nusantara, Gerardus van der Leeuw (van de Rijksuniversiteit Groningen) en Volkenkundig Museum Nijmegen bestaan niet langer, maar droegen – samen met de huidige beheerders – hun expertise bij.
Het NMVW bestaat uit het Tropenmuseum, Museum Volkenkunde en het Afrikamuseum en werkt bovendien nauw samen met het Wereldmuseum. Al deze organisaties droegen de afgelopen twee decennia bij aan de thesaurus en maakten daarbij gebruik van externe bronnen. Denk daarbij aan de Art & Architecture Thesaurus (in de Nederlandse vertaling van het RKD) en de Thesaurus of Geographical Names (The Getty Institute).
Cindy Zalm is hoofd Collectiemanagement van het Nationaal Museum van Wereldculturen
Deze bijdrage komt uit IP nr. 1 / 2020. Het gehele nummer kun je hier lezen.