Speurtocht naar de oudste stadsbibliotheek van Amsterdam

Het verhaal van de Universiteitsbibliotheek van Amsterdam begint bij de parochiebibliotheek in de Nieuwe Kerk aan de Dam (ca. 1400- 1632). In een lijvig boekwerk schetst Jos Biemans ontstaan, groei en functie van deze vroegste voorloper van de UB.

Door: Suzan Folkerts

Al een poos hebben we reikhalzend uitgezien naar de in 2017 aangekondigde geschiedenis van de stadsbibliotheek van Amsterdam. Het wachten is ruimschoots beloond: het is een feest om dit boek te openen. Het is prachtig vormgegeven door Studio Maud van Rossem, bevat heel veel illustraties en een leeslint, is gedrukt op mooi mat papier, en valt als gebonden boek, hoewel het maar liefst zeshonderd pagina’s bevat en vrij groot is, prettig open. Deze informatie is voor de bespreking van de inhoud wellicht niet zo van belang, maar een boekwetenschapper tekent die graag op. Want, zoals de auteur van het boek laat zien, een analyse van de materiële aspecten van een boek is uitermate belangrijk voor het vertellen van een verhaal.

Het boek gaat over de geschiedenis van de Amsterdamse stadsbibliotheek tot 1632, het jaar waarin de bibliotheek tevens de bibliotheek van het Athenaeum Illustre werd en verhuisde naar de Agnietenkapel aan de Oudezijds Voorburgwal. Evenals in andere steden, zoals Deventer, werd de stadsbibliotheek in de zeventiende eeuw ook de bibliotheek voor de geleerden die aan het Athenaeum Illustre doceerden (vandaar dat de huidige naam van de oude stadsbibliotheek in Deventer Athenaeumbibliotheek is). Het Amsterdamse Athenaeum Illustre was een hogeschool waar studenten een gedegen vooropleiding in de humaniora kregen om daarmee aan een universiteit verder te studeren. Er konden geen meester- en doctorsgraden worden behaald.

Geleerde burgerij

Wat kenmerkte nu precies de stadsbibliotheek? Dat de geleerden van het Athenaeum er vanaf 1632 gebruik van maakten, zegt al iets over de boeken die er verzameld werden: Latijnse werken over retorica, theologie, rechtsgeleerdheid, geschiedenis et cetera. Met de titel van het boek geeft Jos Biemans aan welk publiek terecht kon bij de stadsbibliotheek: de geleerde burgerij. De stadsbibliotheek was weliswaar publiek toegankelijk, maar anders dan de openbare leeszalen en, iets later, de openbare bibliotheken die vanaf het einde van de negentiende eeuw werden opgericht, was alleen een beperkt, reeds ontwikkeld, publiek welkom. 

Overigens constateert Biemans dat de in 1612 aanwezige boeken, toen een catalogus werd gedrukt, niet de meest moderne waren. De bibliotheek bezat op dat moment 762 banden (let op: het aantal verschillende titels is minder, aangezien boeken meestal uit meerdere banden bestonden). In hoofdstuk 5, het meest omvangrijke, bespreekt Biemans uitgebreid de boeken die in die catalogus van 1612 zijn opgenomen.

Spannend verhaal

Een moderne lezer – in het geval van dit magazine, een informatiespecialist – zal zich afvragen hoe en met welk doel de stadsbibliotheek is opgericht. En daar ontvouwt zich nu het spannende verhaal van dit boek. Eigenlijk weten we het niet: er is geen stichtingsakte bekend van de Amsterdamse stadsbibliotheek, enkel het gegeven dat in 1578 de boekerij van de Oude Kerk (Westerkerk) naar die van de Nieuwe Kerk werd overgebracht en daarmee werd samengevoegd. 

Biemans legt in de eerste hoofdstukken uit hoe we ons dit moeten voorstellen. In hoofdstuk 1 schetst hij kort de geschiedenis van Amsterdam in de late middeleeuwen, met de nadruk op kerk, scholing en bestuur. Van oudsher waren scholen en bibliotheken verbonden aan de kloosters en parochiekerken (en kapittelkerken, maar zo’n kapittelkerk met betaalde geestelijken had Amsterdam niet). Het stadsbestuur begon zich te bemoeien met het onderwijs in de stad en eiste invloed op het bestuur van de parochiescholen, de Latijnse scholen die jongens klaarstoomden voor een loopbaan in kerk of bestuur. Ook na de Alteratie, de overgang naar het protestantisme, bleven kerk en stadsbestuur sterk verweven. 

Sluiting van kloosterbibliotheken

In hoofdstuk 2 worden de gevolgen van de sluiting van kloosterbibliotheken en de overgang naar het protestantisme voor de boeken en boekerijen in de stad geschetst. De stad had baat bij goed opgeleide predikanten en dat zou de reden kunnen zijn dat de stad besloot tot de inrichting van een bibliotheek in de Nieuwe Kerk, met overbrenging van boeken uit de Oude Kerk. Uit de geconfisqueerde kloosters zijn overigens maar heel weinig boeken in de stadsbibliotheek terecht gekomen, en geen enkel uit de vrouwenkloosters (in tegenstelling tot de situatie in Deventer, waar veel handschriften uit de vrouwengemeenschappen in de Athenaeumbibliotheek zijn bewaard).

Een duidelijk moment of besluit voor de ‘stichting’ van de stadsbibliotheek is zoals gezegd niet aanwijsbaar. De gebruikers van de bibliotheek zijn zich wellicht ook niet zo bewust geweest van de precieze situatie. Dat blijkt ook uit de inscriptie in een boek dat in 1582 geschonken werd aan de bibliotheek van de kerk, níét de stad. Biemans concludeert dat de bibliotheek waarschijnlijk soepel werd aangepast aan de nieuwe protestantse situatie, vanuit een hernieuwde blik op het belang van een bibliotheek voor de burgers en predikanten van de stad. Hoofdstuk 3 gaat vervolgens dieper in op de locatie en het mogelijke uiterlijk van de bibliotheek in de Nieuwe Kerk en hoofdstuk 4 op de schenkingen en aankopen waarmee het bezit in de vroegste jaren werd uitgebreid.

Boekarcheologie

Het oorspronkelijke doel dat Jos Biemans met dit boek had, was het bieden van een korte schets van de bibliotheekgeschiedenis. Dat is niet helemaal gelukt: het boek telt, zoals gezegd, zeshonderd pagina’s. Dat komt doordat Biemans een codicoloog, boekwetenschapper, is en het historisch onderzoek naar de vroegste geschiedenis van de huidige universiteitsbibliotheek niet alleen verrichtte met archivalische en bouwhistorische bronnen, maar vooral ook met de boeken uit de bibliotheek zelf. 

Je zou zijn methode boekarcheologisch kunnen noemen: hij pelt de lagen met gegevens in de boeken af als schillen van een ui. Door zijn voorkeur voor een boekwetenschappelijke aanpak zijn de hoofdstukken doorweven met analyses van oude boeken, vooral middeleeuwse handgeschreven boeken, Biemans’ specialisme. 

Als collega-mediëvist en codicoloog geniet ik daarvan, maar ik kan mij voorstellen dat iemand met een andere achtergrond, die het boek ter hand neemt om de geschiedenis van het instituut te leren kennen, zich door die uitstapjes heen moet worstelen. De gegevens die het boekhistorisch onderzoek leveren, zijn echter noodzakelijk om de beperkt overgeleverde archivalische bronnen aan te vullen. De boeken uit de Amsterdamse stadsbibliotheek zelf vertellen het verhaal van haar geschiedenis.

Suzan Folkerts is conservator bij de Athenaeumbibliotheek Deventer

Deze bijdrage komt uit IP nr. 2 / 2020. Het gehele nummer kun je hier lezen.