De weg naar 100% open access is vooralsnog weerbarstig. De VSNU (Vereniging van Universiteiten) publiceerde op 7 maart de ‘roadmap voor open access naar 2020’. Met welke voorstellen wil zij dit doel bereiken?
Door: Jeroen Sondervan
Eerst wat cijfers. In 2015 hebben de Nederlandse universiteiten een eerste meting gedaan naar de hoeveelheid open access-artikelen. Dit gebeurde op basis van een beleidskader, opgesteld door de VSNU. Voor het publicatiejaar 2016 is hier voor het eerst een landelijk gemiddelde van 42 procent voor alle instellingen uitgerold. Anders gezegd: van alle artikelen die wetenschappers aan Nederlandse universiteiten in 2016 publiceerden, is twee vijfde vrij beschikbaar.
Dat klinkt mooi. Hoewel, met ‘nog maar’ drie jaar in het vooruitzicht is er nog een lange weg te gaan om in 2020 op 100% open access uit komen. Ondanks dat een vijftal universiteiten (Rotterdam, Eindhoven, Delft, Tilburg en Groningen) de afgelopen jaren al een deponeringsplicht heeft ingesteld. En ondanks de verschillende deals met grote uitgeverijen. Overigens is de verwachting dat met deze deals sowieso geen 100% open access kan worden bereikt. Daarvoor is het publicatielandschap nu eenmaal te divers en internationaal, bovendien zijn er te veel uitgeverijen om afspraken mee te maken.
Roadmap
Dit maakt nieuwsgierig naar de vraag hoe de VSNU met haar ‘roadmap voor open access naar 2020’ hier meer beweging in wil krijgen. Met twee voorstellen borduurt de VSNU voort op de reeds ingezette koers van open access-deals met uitgevers en het zoeken van samenwerking met andere EU-lidstaten. Twee andere voorstellen zijn nieuw en de moeite waard om hier tegen het licht te houden.
Landelijk beleid
Eind 2016 heeft de VSNU al een voorzet gegeven om met alle universiteiten tot een landelijk beleid te komen en daar wordt in de roadmap nu krachtig op ingezet. Het voorstel is om in de komende drie jaar een landelijk deponeerbeleid voor artikelen in een institutioneel repository in te voeren. Dit is een mooie aanvulling op de huidige open access-deals en hopelijk ook een krachtig instrument om het cijfer op te krikken naar 100%.
Amendement van Taverne
Hoewel de mogelijkheid voor het zelf deponeren van artikelen al geruime tijd bestaat, heeft dit nooit een grote vlucht genomen. Om een landelijk deponeerbeleid meer slagkracht te geven, wordt nu het amendement van Taverne ingezet. Dat is een wetswijziging uit 2016 in de bestaande auteurswet. Deze aanpassing stelt auteurs beter in staat artikelen na een bepaalde periode op te slaan in een archief, waardoor ze vrijelijk kunnen worden gedeeld.
De VSNU bereidt samen met de instellingen een pilot voor om aan dit recht handen en voeten te geven. Individuele auteurs hebben hier tot nu toe nauwelijks tot geen gebruik van gemaakt, omdat het mogelijk indruist tegen embargo’s van uitgevers. Door als instellingen gezamenlijk op te trekken en zich achter de onderzoekers te scharen, zou hier verandering in kunnen komen.
Samenwerking
Tot slot wil de VSNU gaan samenwerken met nieuwe, vaak non-profit en open source publicatieplatformen, zoals Open Library of Humanities (OLH) en SciPost. Dergelijke platformen zijn vaak door academici zelf opgericht en hebben veelal een institutionele inbedding. Door samenwerking met deze partners hoopt de VSNU haar afhankelijkheid van de bestaande uitgeverijen te verminderen en zo onderhandelingsposities van universiteiten sterker te maken.
Jeroen Sondervan is Open Access Publishing Consultant bij Utrecht Universiteitsbibliotheek.
Deze bijdrage komt uit IP nr. 2 / 2018. Het gehele nummer kun je hier lezen.