Door Marianne Hermans e.a.
In IP #4 van dit jaar kon je al een artikel lezen over digitale literatuur – van Insta-poëzie tot algoritmefictie – waarmee auteurs taal en technologie gebruiken om nieuwe lezerservaringen te creëren. En over de kansen voor bibliotheken die er liggen om deze werken aan te bieden. In dit vervolgartikel wordt beschreven wat er komt kijken bij de preservering van digitale literatuur (of überhaupt bij het bewaren van born digital materiaal).
Digitale literaire producties zijn vaak een combinatie van (bewegend) beeld, geluid, tekst, animatie, interactie en/of spel. De werken zijn veelal born digital en de digitale context voegt een wezenlijke betekenis toe aan het werk. Daarmee onderscheiden ze zich van e-books, die een grote gelijkenis vertonen met gedrukte versies van hetzelfde werk. Digitale literatuur is te beleven via het scherm van bijvoorbeeld de smartphone, maar er zijn ook ruimtevullende virtual reality (VR)-installaties. Soms wordt de lezer actief betrokken in een interactief verhaal of zelfs ook tot maker of coauteur gemaakt. Door de veelheid aan mogelijkheden ligt de inhoud van digitale literatuur nooit helemaal vast.
Digitale erosie
Een eerste uitdaging bij het bewaren van digitale literatuur is de zogenaamde ‘digitale erosie’. Sommige werken maken gebruik van technologieën die snel weer achterhaald zijn: websites gaan uit de lucht, de software wordt niet langer ondersteund of hardware is niet meer beschikbaar. Zo stopte Adobe in december 2020 met het ondersteunen van Flash, waardoor veel digitale literatuur niet langer beschikbaar is in de oorspronkelijke vorm. Dit geldt bijvoorbeeld voor sommige literaire videogames, maar ook voor zogenaamde Flash-gedichten. Dichters en instellingen die Flash-werken willen bewaren, hebben een (tijdelijke) oplossing gevonden in het gebruik van emulators en video captures – zie bijvoorbeeld de website met ‘bewegende gedichten’ van Tonnus Oosterhoff. Daarnaast heeft The NEXT, een instelling voor het bewaren van digitale literatuur, een online archief, gemaakt met visualisaties van fysieke media en objecten – van diskettes en jewelcases van cd-roms tot objecten die door kunstenaars worden gebruikt voor uitvoeringen of voor het creëren van hun werk. Om ze toegankelijk te maken voor bezoekers van de virtuele ruimte, zijn er 3D-modellen van gemaakt die in een video capture van alle kanten kunnen worden bekeken.
De aard van het object
De vraag dient zich aan in hoeverre dergelijke praktijken, bedoeld voor het bewaren van digitale werken, inbreuk maken op de aard van het object. Bij Flash-gedichten vormt de Flash-omgeving een wezenlijk onderdeel van het werk. Een video van een Flash-gedicht kun je pauzeren en sneller afspelen; in Flash heeft de gebruiker die vrijheid niet. Het ervaren van zo’n gedicht verandert dus door de wijze van preservering.
Daar komt bij dat veel digitale literatuur niet voor de eeuwigheid is gemaakt. Sommige werken gaan zelfs expliciet in tegen het idee van preservatie en benadrukken het eigen efemere (kortstondige) karakter, verdwijnen na lezing ofhebben een veranderlijke vorm.
Een beroemd voorbeeld is Agrippa – A Book of The Dead (1992) van de Amerikaanse sciencefictionschrijver William Gibson. Dit digitale gedicht over herinneringen aan zijn overleden vader werd uitgebracht op een floppydisk. Elke keer als de lezer het gedicht raadpleegt, wordt het verder uitgewist. Dit soort werken roept vragen op over de vergankelijkheid en over de tijdelijkheid van onze herinneringen. Het is dan ook de vraag in hoeverre het wenselijk is om dergelijke werken te bewaren, als dat al mogelijk is.
Wat valt er te bewaren?
Een tweede uitdaging is de vraag wat er precies moet worden bewaard: de algoritmes of de ‘eindproducten’ – voor zover we daarover kunnen spreken bij digitale literatuur. In het geval van een VR-installatie: enkel de software of ook de hardware? Bij een sonnettengenerator: een representatieve selectie gedichten? (Zie ook de afbeelding bij dit artikel.) Maar hoe maak je die selectie dan, kies je uit alle mogelijke gedichten die de generator zou kunnen maken, of kies je vanuit het onderliggende protocol? Licenties voor het gebruik en het bewaren van digitale literatuur vormen daarbij nóg een complicerende factor, omdat er dikwijls externe componenten moeten worden ingeladen om een applicatie te laten werken.
(Inter)nationale ontwikkelingen
In verschillende landen wordt nagedacht over de integratie van digitale literatuur in bestaande bibliotheekcollecties. Zo hebben de KBR (koninklijke bibliotheek van België) en onderzoekers van UCLouvain onlangs een onderzoeksproject opgezet waarin ze de mogelijkheden onderzoeken om digitale literatuur uit België te verzamelen, te presenteren en te preserveren.
Ook de KB experimenteerde al eens met het preserveren van digitale literaire werken. Zo deed ze een poging tot het bewaren van Ontspoord (2019), een WhatsApp-thriller die werd ontwikkeld in opdracht van de Nederlandse Spoorwegen. Treinreizigers die zich hadden aangemeld voor Ontspoord kregen een week lang berichtjes, foto’s, video’s en audioberichten toegestuurd via WhatsApp waardoor zij het spannende verhaal konden volgen, en sterker nog: het gevoel hadden er deel vanuit te maken. Het bleek echter een grote uitdaging om de verschillende formaten en bestandstypes onder te brengen in de bestaande collectie. Deze experimenten zijn nuttig omdat ze ons voor de uitdaging stellen om anders na te denken over bestaande preserveringspraktijken. Doordat de vorm zo ingewikkeld en uiteenlopend is, is het belangrijk om in de collectiestrategie aandacht te besteden aan born digital werken.
Emerging formats
In veel landen hebben uitgevers de wettelijke verplichting (‘legal deposit obligation’) om vrijelijk exemplaren van hun publicaties aan de nationale collectie te verstrekken. Deze verplichting kan worden uitgebreid tot elektronische bronnen en andere vormen van niet-gedrukte media. Dat betekent dat bijvoorbeeld een nationale bibliotheek de taak krijgt om naast gedrukte media ook e-books, e-journals en websites te bewaren. The British Library houdt zich hiermee bezig in het Emerging Formats-project. De term ‘opkomende formaten’ verwijst naar publicaties waarvan de inhoud en structuur uitdagender zijn in vergelijking met de momenteel verzamelde (non-print) formaten. Het gaat onder meer om e-book-apps, databases en webbased verhalen.
Ook bij de KB houden experts zoals Kees Teszelszky zich bezig met digitale webarchivering. Ze doen daarbij op grote schaal aan web crawling – ze slaan delen van het web op door middel van tools zoals Heritrix en Web Recorder. Daarmee doen ze aan een soort geschiedschrijving met behulp van het web. De KB heeft veel speciale webcollecties, bijvoorbeeld over blogs, corona en oude homepages.
Kijken bij musea
Uit de bovenstaande uiteenzetting blijkt al dat het preserveren van digitale literatuur een behoorlijk ingewikkelde klus zal worden. Dat geldt ook voor het opnemen van digitale literaire werken in de huidige bibliotheekcollecties. Voor de omgang met digitale media in de collectie kunnen we te rade gaan bij musea. Annet Dekker, specialist in de preservering van digitale kunst, vindt de fixatie op het bewaren van de fysieke componenten van een kunstwerk contraproductief (bron: Collecting and Conserving Net Art: Moving Beyond Conventional Methods, 2018). Volgens haar hebben conserveringspraktijken altijd al veranderingen aangebracht in de authentieke staat van het werk. In het geval van digitale kunst moeten conservatoren dergelijke veranderingen in een radicaler licht gaan zien. Een nieuw begrip van conservering omarmt verandering en ziet variabiliteit als een inherente kwaliteit. En dat heeft gevolgen voor het preserveren van digitale kunst.
Hoe zo’n nieuwe manier van bewaren er precies gaat uitzien, is vooralsnog een open vraag. Dat blijkt ook uit de kwesties die wij in dit artikel over het preserveren van digitale literatuur hebben uiteengezet. Toch is het de moeite waard om die vraag nader te onderzoeken. Want digitale literatuur verdient een breed publiek, en dus een plek binnen de bibliotheek en in de collectie.
Bovenstaand artikel en het artikel over de kansen van digitale literatuur in IP #4-2023 zijn geschreven door het Consortium Digitale Literatuur. Dit project is tot stand gekomen met middelen van het Platform Digitale Infrastructuur SSH en aanvullende subsidies van het Tilburgs Universiteitsfonds, Tilburg University en de KB.
Eén auteur, één oeuvre, één bewaarbeleid?
Lieke Marsman, Dichter des Vaderlands 2021-2023, maakte met Lijn 3 een werk dat je op locatie via een augmented reality (AR)-applicatie op de telefoon kunt ervaren. De sneeuwstorm van letters die op je afkomen vormt pas woorden als deze bijna bij je zijn. Als je er doorheen gereisd bent, stuiven ze achter je ook net zo makkelijk weer uit elkaar. Gedachten met een korte geldigheid, gevormd in samenwerking met de stad.
Marsman schreef het gedicht, en International Silence maakte de setting. Een gedicht waar je met Lijn 3 doorheen reist. Heel even op bezoek in het hoofd van een ander, eigenlijk vooral op doortocht. De vluchtigheid van de stad waar je doorheen reist rijmt met de tijdelijkheid van de tekst: alles is heel even waar.
Installeer de app, neem in Amsterdam tramlijn 3 vanaf het Concertgebouw richting Zoutkeetsgracht en reis door het gedicht. Soms biedt de tekst van Marsman subtiele referenties aan de locatie, soms mijmert hij wat voor zich uit. De locatiegebondenheid, het gebruik van AR en het vluchtige karakter van de tekst maken dat Lijn 3 nog niet vandaag of morgen deel uitmaakt van de collectie. Zo ontstaat er een situatie waarin de roman en de dichtbundels van Marsman ‘voor de eeuwigheid’ in de KB blijven bewaard, terwijl dat nog lang niet zeker is voor haar AR-applicatie.
Marianne Hermans is senior beleidsadviseur bij het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap; zij schreef dit artikel met andere leden van het Consortium Digitale Literatuur: Siebe Bluijs, Miriam van den Beemt, David Peeters en Coosje van der Pol.
Deze bijdrage komt uit de papieren IP #6-2023. Het hele nummer kun je hieronder lezen of downloaden.