Sinds 2016 is het percentage open toegankelijke peer reviewed artikelen gestegen van 42 naar 95 procent in 2024, blijkt uit de recent verschenen Open Access Monitor van Universiteiten van Nederland (UNL). Daarmee is Nederland koploper in de wereld, maar ‘vernieuwing van de strategie is nodig’.
Ten opzichte van 2023 is het percentage open access (OA) peer reviewed artikelen van auteurs met een affiliatie aan een Nederlandse universiteit of universitair medisch centrum (UMC) met 3 procent gegroeid naar 95 procent in 2024, aldus de monitor. Deze monitor, uitgevoerd door UKB Universiteitsbibliotheken & Nationale Bibliotheek, is voor het eerst gebaseerd op OA-principes en een vervolg op het rapport ‘Project vernieuwing open access monitoring’.
Beperkte invloed en autonomie
‘We hebben voor elkaar gekregen dat bijna alle artikelen vrij toegankelijk zijn voor de hele samenleving’, zegt UNL-voorzitter Caspar van den Berg. ‘Als je bedenkt dat het internationale gemiddelde op ongeveer 50 procent ligt, is dat echt iets om trots op te zijn.’ Tegelijk zijn er ook zorgen: ‘Wetenschappelijke auteurs en instellingen hebben zeer beperkte invloed en autonomie, terwijl zij wel de inhoud leveren en betalen. Eigenlijk heb je, als je gaat publiceren, totaal geen zicht op wat er met jouw artikel of proefschrift gebeurt na het indienen. De universiteiten hebben weinig zeggenschap over de kwaliteitsprocessen, de criteria voor acceptatie van artikelen, de wijze waarop kosten worden doorberekend of de rol van AI. Dat moet echt anders.’
Nieuwe publicatiecultuur nodig
Ook zijn er zorgen over de nieuwe businessmodellen rond open access, waarbij sommige uitgevers hun kwaliteitsbewakings- en andere processen minimaliseren. Van den Berg: ‘Uitgevers hebben er baat bij dat wij zoveel mogelijk artikelen publiceren. De publicatiedruk – ‘publish or perish’ – in het wetenschapssysteem zorgt er ook voor dat we juist elk jaar meer publiceren in steeds meer tijdschriften. Dit vraagt om een nieuwe publicatiecultuur waarin kwaliteit boven kwantiteit staat.’
Verder moet er wereldwijd nog een behoorlijke slag worden gemaakt, vindt hij. ‘Vooral de lage- en middeninkomenslanden lopen tegen de hoge openaccesskosten aan. Ze kunnen met open access wel veel gratis lezen, maar hebben niet voldoende middelen om zelf open access te publiceren of wat nog achter een betaalmuur zit te kunnen lezen.’
Meer grip krijgen
Universiteiten willen meer grip krijgen op hoe wetenschappelijk onderzoek wordt gepubliceerd en hoe de autonomie van wetenschappers op de verschillende publicatieprocessen kan worden verhoogd. Bijvoorbeeld met een meer autonoom publicatiesysteem om de toegankelijkheid en maatschappelijke impact van wetenschappelijke kennis te versterken.
Werkwijze monitor
Voor het vaststellen van de status van de artikelen is allereerst geautomatiseerd een openaccesscategorie (gold, hybrid, green of closed) bepaald aan de hand van Crossref, DOAJ en Unpaywall data. Deze brondata en ook de methodiek om de categorie te bepalen zijn beschikbaar via UKBsis Open Access Monitoring 2024 – Open Source [Datasets]. Vervolgens is door UKB en de instellingen de datakwaliteit beoordeeld met een optie om de categorie handmatig aan te passen, mits een hyperlink als bewijs is toegevoegd. Het eindresultaat waar de formele 2024 OA-score op is gebaseerd is te downloaden via UKBsis Open Access Monitoring 2024 – Processed Results [Dataset]. Deze rapportage toont ook de verschillen tussen de geautomatiseerde categorisering en het formele eindresultaat.
UNL rapporteert jaarlijks aan de minister van OCW over de openaccesscijfers. In de brief aan de minister worden de resultaten van de jaarlijkse monitor toegelicht, evenals een beschrijving van de nieuwe meetmethode.
Deze bijdrage komt uit de papieren IP #8-2025. Het hele nummer kun je hieronder lezen of downloaden.