Door Anne van den Dool
Steeds meer mensen maken zich zorgen om de toekomst van de democratie en de gevolgen voor de informatie- en bibliotheeksector. Bert Hogemans, directeur van Bibliotheek Gelderland Zuid, besloot een aantal acties op te zetten: van een LinkedIn-groep met bezorgde informatieprofessionals en bibliothecarissen tot een kaartenactie richting de Amerikaanse ambassade in Den Haag.
De afgelopen tijd maakte Bert Hogemans flink wat studiereizen met collega’s in binnen- en buitenland. Wat hem opviel: net als hij maken veel collega’s zich zorgen over het politieke klimaat. ‘De afgelopen jaren hebben we gezien hoe bibliothecarissen in de Verenigde Staten drastisch zijn ingeperkt in hun bewegingsvrijheid, bijvoorbeeld in de vorm van een verbod op allerlei titels. Ook de vrijheid van onderwijs op universiteiten staat ernstig onder druk, en daarmee het belang van kennis en informatie. Die bewegingen passen in een groter plaatje, waarin Trump als machthebber de grondbeginselen van de democratie ernstig ondermijnt.’
Tussen Nederland en Amerika ligt een brede oceaan. Toch is de situatie in de VS allerminst een ver-van-ons-bed-show, benadrukt Hogemans. ‘Met de keuzes die ons huidige kabinet momenteel maakt in het achterhoofd is het geen gekke gedachte dat we ons zouden moeten voorbereiden op soortgelijke situaties in Nederland. Dan vind ik het moeilijk mijn tijd te besteden aan het herschrijven van beleidsstukken.’
Machteloze gevoelens
Hoog tijd om onze tijd nuttiger te gaan besteden, vindt Hogemans. ‘We zijn binnen onze sector veel met elkaar in gesprek over onze democratische waarde: hoe kunnen wij ervoor zorgen dat men niet massaal achter leugens en stemmingmakerij aan loopt? Dat is een ingewikkelde vraag, met veel machteloze gevoelens tot gevolg. Ik wil heel graag iets doen, maar ik weet niet goed wat, hoorde ik tijdens mijn studiereizen vaak.’
Daarom besloot hij in te zetten op concrete acties. ‘We zijn met een groep Nederlandse bibliotheken begonnen een aantal scenario’s vast te leggen. Wat doen we bijvoorbeeld als een populistisch regime in Nederland dusdanig voet aan de grond krijgt dat alle bibliotheken een lijst krijgen toegestuurd met boeken die uit de collectie moeten? Dat is nog niet aan de hand, maar ook niet ondenkbaar. Lees eens de boeken van Mark Deckers over bibliotheken aan het begin van de Tweede Wereldoorlog; toen zaten we in eenzelfde situatie. Door het concreet te maken kunnen we ons beter voorbereiden.’
Sleutel tot democratie
Intussen had Hogemans goed contact met David Lankes, bibliotheekprofessor aan de University of Texas. De twee spraken elkaar uitgebreid tijdens Lankes’ bezoek aan Nederland vorig jaar. ‘Hij stelde mij toen een simpele maar doeltreffende vraag: ben jij bibliotheekdirecteur of bibliothecaris? Daarmee liet hij me inzien dat ik niet zomaar een manager ben, maar iemand met een hart voor de missie van de bibliotheek en alles wat we daarbinnen doen. Bibliothecarissen zijn niet alleen maar met boeken bezig: het zijn mensen die zich inzetten om verhalen, feiten en de geschiedenis zo goed mogelijk voor het voetlicht te brengen. Ze zien het recht om vragen te stellen als sleutel tot democratie.’
Librarians Not Looking Away
Met die gedachte in het achterhoofd zochten Lankes en Hogemans samen naar een manier om hun collega’s op dit prangende onderwerp bij elkaar te brengen. Uiteindelijk besloten beiden ‘dat het niet heel ingewikkeld moest zijn’: ze maakten een LinkedIn-groep aan, getiteld Librarians Not Looking Away, die inmiddels meer dan vijfhonderd leden telt, uit Nederland en minstens twintig andere landen, waaronder de Verenigde Staten en Canada.
Ook buiten deze groep kunnen informatieprofessionals vaker het contact met elkaar opzoeken, moedigt Hogemans aan. ‘Zoek bijvoorbeeld eens vijf collega’s op op LinkedIn, waar ook ter wereld, en stuur ze een bericht. Vertel ze hoezeer je hun inspanningen om de democratie te redden waardeert. Zulke acties maken ons netwerk sterker: we leren elkaar kennen en creëren een plek waar we onze verhalen met elkaar kunnen delen. Misschien ontstaan er zelfs nieuwe acties uit. Of het nu een boekenclub voor verboden titels is of een mars naar de lokale regeringszetel, allemaal heeft het zin.’
Geen grote gebaren
Hogemans zette zelf ook een aantal van zulke acties op. Zo liet hij zich inspireren door het Write for Rights-project van Amnesty International, waarbij in de decembermaand jaarlijks burgers over de hele wereld worden aangemoedigd een kaartje te schrijven naar iemand die onterecht gevangen zit. Ook bibliotheken stellen voor deze actie vaak hun ruimte beschikbaar. ‘In Amerika moedigt men elkaar al aan om brieven te schrijven aan de overheid om tegen het huidige beleid te protesteren. Daar kun je via e-mail of telefoon contact opnemen met jouw congreslid of senator. Ook in Nederland kunnen we bijdragen door een kaartje aan de Amerikaanse ambassade in Den Haag te sturen. Voor een actie als deze zijn geen grote gebaren, potten met geld of organisaties nodig: alles wat je nodig hebt is een hoop gratis kaartjes en een kartonnen doos om ze in te verzamelen en op te sturen.’
In zijn strijdlust beroept Hogemans zich regelmatig op een citaat van John F. Kennedy. ‘Hij zei ooit: Het enige wat nodig is om het kwaad te laten zegevieren, is dat goede mensen niets doen. Ik geloof ten volle dat we samen iets aan de situatie kunnen doen, als we maar in actie komen.’
> In IP #3-2025 en IP #2-2025 kon je al lezen over hoe de tweede termijn van Trump in het Witte Huis ook de wereld van informatie, data en bibliotheken in de VS op zijn kop zet. Inclusief overzicht van wat er zoal gaande is.
Book bans in Amerika
Boeken liggen zwaar onder vuur in de Verenigde Staten. In het schooljaar 2023-2024 telde PEN America meer dan tienduizend boekverboden op openbare scholen. Het gaat vooral om boeken over racisme, seksualiteit, gender, geschiedenis, veelal van gekleurde schrijvers, van LGBTQ+-auteurs en van vrouwen, die juist lang hebben gevochten om een plek op de planken te krijgen.
Het verbieden van boeken in de VS is de afgelopen jaren sterk toegenomen, aangewakkerd door conservatief verzet tegen discussies over ras, LGBTQ+-kwesties en diversiteitsonderwijs op openbare scholen. Begin dit jaar gaf de regering van Trump het ministerie van Onderwijs de opdracht om het onderzoek naar deze verboden te beëindigen en noemde het een ‘hoax’.
PEN America, een van Amerika’s grootste non-profits die zich inzet voor de bescherming van de vrijheid van meningsuiting in de literatuur en daarbuiten, waarschuwde in The Guardian bij monde van Jonathan Friedman: ‘Wat we nu zien weerspiegelt elementen uit verschillende historische periodes, maar dit is nooit allemaal tegelijk gebeurd. We zien dat verschillende niveaus van wetgeving, van politieke functionarissen van lokale schoolbesturen tot de federale overheid, allemaal proberen om te censureren wat bijvoorbeeld op scholen kan worden onderwezen.’
Anne van den Dool is tekstschrijver, auteur en cultureel journalist.
Deze bijdrage komt uit de papieren IP #4-2025. Het hele nummer kun je hieronder lezen of downloaden.