Jonas Bendiksen: ‘Niemand had door dat het fake was, shockerend’

Aandacht vragen voor nepnieuws door zelf nepnieuws te maken. Dat deed gerenommeerd fotograaf Jonas Bendiksen met zijn project The Book of Veles. Zonder te zeggen dat het om desinformatie ging – dat moesten het publiek en zijn collega’s zelf ontdekken. Alleen: dat gebeurde niet. Bendiksen vertelde erover tijdens de opening van zijn expositie bij Beeld & Geluid in Den Haag.

Hij is niet de eerste de beste. Al dik twintig jaar maakt de Noor Jonas Bendiksen als documentairefotograaf beelden voor grote kranten en tijdschriften wereldwijd. Ook won hij meerdere malen de World Press Photo. Een betrouwbare bron waarvan je niet meteen desinformatie verwacht. Toch gebeurde het in 2021 – met een doel.

Het begon de eerste periode nadat Trump was gekozen als president, vertelt hij. ‘Ik was verward, bezorgd, een beetje bang zelfs: wat zal er gaan gebeuren met informatie? En met feiten, als er op een gegeven moment al over “alternative facts” wordt gesproken? Ook zag ik allerlei ontwikkelingen op het gebied van synthetic images en deepfakes; levensecht aandoende foto’s en video’s – fascinerend, verontrustend en gevaarlijk tegelijk. Ik ben daarnaast veel gaan lezen over de Amerikaanse verkiezingen en de rol van algoritmes op sociale media hierin. En toen kwam op een gegeven moment Veles in beeld. Een industriestadje in Macedonië waar de laatste zes maanden van de verkiezingsstrijd tussen Donald Trump en Hillary Clinton nepnieuws werd gemaakt. Dat is echt gebeurd.’

Honderden websites

In Veles werden in 2016 honderden websites opgetuigd die verdacht veel leken op Amerikaanse nieuwsportals, alleen nu vol met nepnieuws en complotten. ‘De mensen erachter waren gewoon burgers die ontdekt hadden dat ze hier geld mee konden verdienen’, zegt Bendiksen. ‘Het kon ze niet schelen wie er zou winnen, het was puur “to pay the rent”, heel anders dan de Russische trollenfabrieken die er ook zijn. Het “nieuws” werd onder Amerikanen, vooral uit de Trump-hoek, grif gedeeld op sociale media.’

Toen de rol van de nepnieuwsfabriekjes in Veles de aandacht van de serieuze journalistiek kreeg en er items over in de media verschenen, was ook Bendiksen getriggerd: ‘Kan ik hier als fotograaf iets mee, kan ik er wellicht mee spelen?’

Tekst via GPT-2

Dat deed hij door de foto’s die hij schoot in Veles te combineren met open source tools die er zijn om beeld te genereren of te manipuleren. ‘Mijn uitgangspunt was nu: wat wil ik dat op de foto komt te staan, in plaats van te fotograferen wat ik zie.’ In Veles maakte hij foto’s van achtergronden, en daar plaatste hij dan thuis – ‘achter de pc, het was coronatijd, dus handig’ – objecten en mensen in. ‘Hoe mooi zou het zijn om een beer in een foto te hebben, of een shady figuur in een vaag verlicht halletje tussen twee grijze Oostblokgebouwen in?’ Een volkomen andere insteek dan hij als documentairefotograaf gewend was.

Bendiksen maakte van de foto’s een boek, begeleid met tekst over Veles die hij baseerde op eerder geschreven artikelen van journalisten die er waren geweest. ‘Ik heb deze teksten in GPT-2 gegooid, een AI-taalmodel van OpenAI (voorloper van het huidige GPT-3, red.), en er een “eigen” artikel van laten maken voor het boek.’ Daar zaten wel wat rare vertaaldingen in, maar die zijn gewoon blijven staan – ‘als hint’. En ook de foto’s hebben, als je heel secuur kijkt, oneffenheden of gemanipuleerde elementen. Hij vertelde echter niemand over zijn project; het was aan het publiek en aan zijn collega’s om erachter te komen. ‘Ik wilde aantonen: kunnen we waarheid van fictie onderscheiden? Dat was het experiment.’

Nepaccount Chloe Miskin

Wat er gebeurde, was dat hij praktisch de hemel in werd geprezen. Hartjes op de socials en teksten als: ‘wat een fascinerend beeld’ en ‘goed verhaal, zeg!’. Ook zijn collega’s – beroemde fotografen en ervaren foto-editors – hadden het niet door. Zelfs niet toen zijn foto’s tijdens een bekend fotografiefestival in Frankrijk op een megascherm werden getoond. ‘Dat was wel een shock.’

Bendiksen maakte daarop een nepaccount op Facebook en Twitter aan van Chloe Miskin, een jonge fotografe uit Veles die hem online zou gaan ontmaskeren. Maar helaas: ‘Mensen kwamen juist voor me op. Ze konden niet geloven dat het fake was.’ Uiteindelijk was hij het zelf die de onthulling deed. Het zorgde voor bijval, maar ook kritiek: desinformatie verspreiden als gerenommeerd fotograaf, dat vonden sommigen niet kunnen. Tegelijk werd er veel over geschreven en was er discussie over het onderwerp, en daar was het hem nou net om te doen.

Belang van educatie

Belangrijk, vindt hij, want intussen hebben we al te maken met Veles 2.0; met websites als bots die volledig automatisch berichten stelen van andere websites en die in iets gewijzigde vorm publiceren. ‘Hoe houd je dit als burger uit elkaar? Wat is echt en wat een bot? En de opkomst van DALL-E 2, Imagen en andere text-to-image AI tools van grote techbedrijven; wat moeten we daar nu mee? Die discussie moeten we blijven voeren.’

Hoe ziet hij zelf de oplossing voor dit vraagstuk, vraagt iemand uit de zaal. ‘Desinformatie is een maatschappelijk probleem; het raakt aan de openbaarheid van informatie, de rol van de journalistiek en de betrouwbaarheid van bronnen. Maar techbedrijven hebben natuurlijk ook een rol. En educatie – heel belangrijk! Denk bijvoorbeeld eerst tien seconden na voordat je een bericht liket of deelt, en vraag je af: wat weet ik van deze informatie?’

Mediawijsheid … het sluit goed aan bij een van de missies van Beeld & Geluid. Niet voor niets heeft deze organisatie de afgelopen twee jaar 28 miljoen euro geïnvesteerd in projecten die inhaken op onderwerpen als persvrijheid, desinformatie en beeld- en meningvorming, zegt directeur Eppo van Nispen tot Sevenaer bij de opening van de expositie van Bendiksen. Dit intrigerende verhaal achter The Book of Veles is nog te zien tot en met 8 januari 2023.


Toepasselijke toevalligheden waarmee Bendiksen heeft gespeeld in zijn fotoboekproject: Veles is een god uit de Slavische mythologie en de koning van de onderwereld, de dood, handel en rijkdom. The Book of Veles zou een tekst over de oudste Slavische religie en geschiedenis bevatten, op houten planken geschreven, maar het bleek allemaal een groot verzinsel. ‘Fake news uit de vorige eeuw’, aldus Bendiksen.


Deze bijdrage komt uit de papieren IP #8-2022. Het hele nummer kun je hieronder lezen of downloaden.