Door Rob Feenstra
Hun grote monastieke collecties digitaal toegankelijk en doorzoekbaar te maken voor een breed publiek, en dat het liefst met de hulp van IIIF – niet alleen om digitale afbeeldingen en metadata te delen, maar ook om de gebruikerservaring verder te vergroten. Dat was het doel van Mmmonk. Een duik in een driejarig project zonder eind: van een virtuele rondleiding over een bibliofiele Bourgondische bastaard tot een proof-of-concept over annotaties.
In Reims, ergens in de negende eeuw, kopieert een anonieme schrijver het boek De nuptiis Philologiae et Mercurii (Over het huwelijk van Filologie en Mercurius) van Martianus Capella. Het is een langdurig karwei, want het werk telt bijna 400 bladzijden. Wat er in de jaren daarna met het boek gebeurt is een mysterie, maar we weten wel dat het in de twaalfde eeuw in bezit is van de Gentse Abdij van Sint-Pieters. Dit kunnen we afleiden uit de tekst ‘Liber sancti petri gandensis ecclesie’ (boek van de kerk van Sint-Pieter in Gent) die op een van de eerste pagina’s staat. Opvallend is dat deze eigendomstekst wordt gevolgd door een zogenaamde boekvloek: ‘Een zegen voor de bewaarder, een vloek voor de dief. Moge hij die er een blad van nam of afsneed vervloekt zijn.’ (Anno nu is dat misschien een goed alternatief voor boetevrij lenen.)
Het manuscript blijft vele eeuwen in de rijke Gentse bibliotheek, tot de Franse Revolutie een eind maakt aan het bestaan van de abdij. De manuscripten uit de bibliotheek worden verspreid en het boek van Capella belandt uiteindelijk in de Universiteitsbibliotheek van Leiden, waar het tot op de dag van vandaag nog steeds is. Maar sinds enige tijd is het manuscript toch weer, zij het digitaal, te benaderen als onderdeel van de Sint-Pieterscollectie. Dit dankzij het project Mmmonk, een acroniem voor Middeleeuwse Monastieke Manuscripten – Open – Netwerk – Kennis.
Verdwenen abdijen
De overgebleven manuscripten van de Sint-Pietersabdij en die van drie andere abdijen (Sint-Bavo, Ten Duinen en Ter Doest) bevinden zich grotendeels in de Openbare Bibliotheek Brugge, de Universiteitsbibliotheek Gent, het Grootseminarie Ten Duinen en het Bisdom Gent. Evelien Hauwaerts, conservator manuscripten bij de Openbare Bibliotheek Brugge, maakte deel uit van het Mmmonk-projectteam. Zowel de OB Brugge als de UB Gent wilde iets doen met hun grote monastieke collecties, legt ze uit. ‘Wij wilden aan de slag met IIIF (International Image Interoperability Framework, zie kader), waar de UB Gent al veel ervaring mee heeft. Anderzijds wilde Gent zich richten op het betrekken van het publiek, en daar zijn wij weer sterker in.’
De vier instellingen bundelden hun krachten om het bezit van de vier verdwenen abdijen digitaal toegankelijk te maken. Dankzij steun van de Vlaamse overheid was het mogelijk om een aantal honderden werken te digitaliseren. Door grondig speurwerk werden daarnaast meer dan honderd manuscripten opgespoord die in een veertigtal instellingen verspreid over Europa en Noord-Amerika waren terechtgekomen. Ook werden de werken uit bibliotheken en archieven die gebruikmaken van IIIF toegevoegd aan de doorzoekbare catalogus van Mmmonk. Via diverse IIIF-viewers kunnen alle opgenomen manuscripten tot in detail worden bestudeerd.
Gebruikerservaring vergroten
IIIF wordt wereldwijd al veel gebruikt, maar meestal beperkt het zich tot de basisfunctie: het delen van digitale afbeeldingen en metadata. De IIIF-basistechnologie leent zich echter ook als uitgangspunt om de gebruikerservaring verder te vergroten. Hauwaerts: ‘De geest van ons project is open source en laagdrempeligheid, want wij willen eindgebruikers bereiken die nog nooit van Reddit hebben gehoord en die bang worden van GitHub. Dat is echt wel ons publiek.’
Daarom biedt de Mmmonk-website meer dan alleen een doorzoekbare catalogus voor middeleeuwse manuscripten. Er zijn bijvoorbeeld verzamelingen rond thema’s. Zo is er een deelcollectie gewijd aan abt Raphael de Mercatellis. Het thema start met het levensverhaal van de abt die wordt omschreven als een bibliofiele Bourgondische bastaard. Hij bracht de belangrijkste humanistische bibliotheek in de Nederlanden vóór de zestiende eeuw tot stand. We lezen wat er na zijn dood met de manuscripten gebeurde, en uiteraard is een aantal van de door hem verzamelde manuscripten via IIIF te bekijken.
Laagdrempelig softwaregebruik
Een andere presentatievorm is de virtuele rondleiding. Sommige rondleidingen lijken vooral bedoeld voor experts, maar er is er ook een over de vaak grappige en baldadige teksten die kopiisten in de kantlijn van de manuscripten schreven. De virtuele rondleidingen zijn gemaakt met de guided viewing software Exhibit van het bedrijf Mnemoscene. Mmmonk en Mnemoscene ontwikkelden gezamenlijk een verbeterde versie van deze tool, zodat nu ook objecten met meerdere afbeeldingen (zoals boeken) kunnen worden afgebeeld. Ook is er een mogelijkheid om YouTube-video’s te tonen in de virtuele rondleidingen. Het gebruik van de software is laagdrempelig, en bezoekers van de site hebben de mogelijkheid om hun eigen rondleidingen te maken.
Breed publiek
De website is bedoeld voor een breed publiek, voor jong en oud, leken en experts. Er is lesmateriaal voor scholen, er zijn memes en ook video’s waarin kinderen vertellen hoe ze de middeleeuwse afbeeldingen interpreteren. Aan de andere kant van het spectrum is er Mmmonk School, een serie webinars door internationale experts over allerlei onderwerpen die betrekking hebben op middeleeuwse handschriften. Deze maand start een nieuwe serie die gratis kan worden bijgewoond.
IIIF biedt ook de mogelijkheid om annotaties te maken en te tonen. Hier wordt veel gebruik van gemaakt, maar er is nog ruimte voor verbetering. Stel, je wilt annotaties maken van verschillende aard, bijvoorbeeld vertalingen, transcripties en technische informatie. Hoe zorg je er dan voor dat je in de afbeelding onderscheid kunt maken tussen de verschillende onderwerpen? Met die vraag als uitgangspunt maakte Mmmonk een proof-of-concept voor de visualisatie van dergelijke complexe annotaties, die ook te vinden is op de website.
Manifestbestand
Door IIIF te gebruiken blijven de originele digitale bestanden op de oorspronkelijke locatie staan. De benodigde informatie, bijvoorbeeld waar het digitale object zich bevindt, wordt opgehaald via een manifestbestand. Het manuscript met de tekst van Capella wordt nog steeds bewaard op een server in Leiden. Behalve de locatie van het bronbestand worden via het manifest ook de metadata overgenomen van de digitale eigenaar. Het grote voordeel is dat er dus geen duplicatie is van de metadata en de digitale objecten.
‘Geen databank’
Iedere organisatie heeft haar eigen methode om metadata vast te leggen. Sommige instellingen maken uitgebreide beschrijvingen, maar het komt ook voor dat de toegevoegde informatie minimaal is. De werken afkomstig uit de Vaticaanbibliotheek zijn bijvoorbeeld alleen voorzien van een signatuur. Is het dan toch niet verleidelijk om de metadata binnen te halen en zelf te gaan bewerken en verrijken? Hauwaerts zegt hierover: ‘Dat is niet de bedoeling van het project. Het is geen databank. We hebben invloed op wat er in de manifesten van onze vier partnerinstellingen staat omdat die door ons worden beheerd, maar we kunnen niets doen aan de manifesten van alle andere instellingen.’
Het Mmmonk-project is in die zin ook een IIIF-experiment om de mogelijkheden en uitdagingen van metadata-aggregatie in kaart te brengen en te verduidelijken. Om in ieder geval de manuscripten van de eigen instellingen zo toegankelijk mogelijk te maken, maakt Mmmonk gebruik van uniform identifiers. Voor de persoonsnamen is dat VIAF, voor eeuwaanduidingen en vormen van decoratie is Wikidata de geëigende database en voor locaties is dat GeoNames. Op deze manier bedient Mmmonk ook internationale gebruikers, want de meeste originele metadata zijn in het Latijn of het Nederlands. Met de manuscripten uit de Openbare Bibliotheek Brugge, die de hoofdmoot van de collectie vormen, ging men nog een stapje verder. De beschrijvingen werden voorzien van een Engelstalige samenvatting waarop kan worden gezocht.
Grote AI-hausse
Het Mmmonk-project duurde van 2019 tot 2022, maar is daarmee niet afgesloten. Over de hele wereld zijn nog Vlaamse manuscripten die kunnen worden toegevoegd zodra de collecties waarin ze zich bevinden toegankelijk worden gemaakt via IIIF.
Het einde van de projectperiode viel samen met het begin van de grote AI-hausse. Er dienden zich bijvoorbeeld allerlei mogelijkheden aan om met computer vision te werken. AI-software kan nu al goed kloosterstempeltjes herkennen, en ook met het herkennen van de individuele kenmerken van kopiisten worden stappen gezet. Toch is daar binnen Mmmonk geen gebruik meer van gemaakt. Hauwaerts: ‘Voorlopig waren de voorstellen te veel gefocust op het uitwerken van nieuwe technische methoden. Het evenwicht tussen tijdsinvestering, bijvoorbeeld om modellen te trainen, en bruikbare resultaten was nog niet in orde, maar we blijven openstaan voor goede voorstellen die toelaten om grote stappen vooruit te zetten in onderzoek en catalografie.’
Documenteren van technieken
Dat wil niet zeggen dat Mmmonk nu geleidelijk naar de achtergrond verdwijnt. Het team besteedde veel aandacht aan het vastleggen van de gemaakte keuzes en het documenteren van de technieken, en er zijn onder andere draaiboeken voor digitalisering, IIIF-workshops en aanbevelingen voor implementaties. Het team deelt alle informatie via de website, zodat andere instellingen daarvan kunnen leren en kunnen voortbouwen op de ervaringen.
Het boek van Martianus Capella heeft een interessante reis gemaakt sinds de negende eeuw. Van Reims naar Gent, vervolgens naar Leiden en nu via de digitale weg weer in Vlaanderen. Een van de bijzondere kenmerken van Capella’s boek is dat het een nieuwe weg insloeg naar het doorgeven van encyclopedische kennis. Het is een intrigerende gedachte dat het dat nu als onderdeel van Mmmonk opnieuw doet.
IIIF (International Image Interoperability Framework) is een set van specificaties die bibliotheken, archieven en musea gebruiken om digitale afbeeldingen en de informatie over die afbeeldingen met elkaar te delen. Met deze standaard als basis kan software worden ingezet om afbeeldingen van verschillende instellingen te combineren, annotaties te maken en te tonen, digitale tentoonstellingen te presenteren et cetera.
> In IP #2-2021 stond een artikel over IIIF (‘IIIF als universele digitaliseringstaal: het laatjesprobleem opgelost’).
Rob Feenstra is projectleider/consultant bij de Universitaire Bibliotheken Leiden; heeft als aandachtsgebieden bibliotheeksystemen en de digitale bibliotheek.
Deze bijdrage komt uit de papieren IP #8-2023. Het hele nummer kun je hieronder lezen of downloaden.