Hoe machtig zijn archieven? Die vraag legde IP voor aan Marens Engelhard, directeur van het Nationaal Archief. ‘In de selectie van informatie zit ook een machtselement.’
Door: Ronald de Nijs
Om meteen met de deur in huis te vallen: hebben archieven macht?
‘Als ik die vraag iets anders formuleer: zijn archieven een uitdrukking van macht? Dan is het antwoord: ja. Want de oudste archieven zijn gevormd om belastingheffing door een staatsmacht mogelijk te maken. En daarvoor moest het eigendom van burgers geregistreerd worden. Als je verder kijkt in de geschiedenis, zijn archieven bergplaatsen geweest van allerlei vormen van informatie over bestuur, geloof, rechten en plichten, besluitvorming van overheden en van informatie over burgers.’
Als je als overheid die informatie deelt met de rest van de wereld, deel je toegang tot die informatie?
‘Ja, iedereen kan er dan gebruik van maken. Maar heeft een overheid als enige de sleutel, dan ontbreekt ook elke vorm van controle op wat erin zit. Dat is bijvoorbeeld het geval in landen met een totalitaire staatsinrichting: de archieven zijn afgeschermd voor burgers en worden gebruikt als machtsinstrument. Een extreem voorbeeld zijn de archieven van de voormalige Oost-Duitse veiligheidsdienst, de Stasi. Voor de val van de Muur was Stasi een regelrechte veiligheids- en controledienst. Maar na de val ervan was dat eigenlijk bijna net zo erg omdat iedereen die toegang zou krijgen tot het Stasi-archief daar iets over anderen te weten kon komen.’
Op welke manier uit zich de macht van het archief nog meer?
‘Archivarissen hebben lang bepaald wat er geselecteerd wordt om te bewaren. Dus wie bewaart, die bepaalt. En andersom: wat je niet bewaart, verdwijnt uit de historische bronnen en is niet meer beschikbaar voor onderzoek en geschiedschrijving. Dus in die selectie zit ook een machtselement. Overheidsarchieven boekstaven dus eigenlijk altijd geschiedenis van de gevestigde orde en de macht.’
En wie zijn de verliezers?
‘Groepen die niet voorkomen in archieven zijn in zekere zin uitgesloten van geschiedschrijving. Neem partijen die geen gedocumenteerde geschiedenis hebben, zoals de oorspronkelijke bewoners van de Verenigde Staten, Australië en Canada. Door het gebrek aan gedocumenteerd materiaal zijn ze nergens in terug te vinden. En daarmee staan ze sowieso al op achterstand als ze bijvoorbeeld claims op grond willen doen.’
Zijn er nog meer voorbeelden van machtsuitingen te noemen?
‘Archivarissen geven duiding aan archieven. Dus ze bepalen hoe iemand iets in een archief kan vinden. Als je in een archief onderzoek wilt doen, gebruik je een inventaris. Of anders gezegd: een overzicht van stukken die in één archief horen. Ook staat er altijd een inleiding bij, waarin de gebruiker wordt verteld hoe het archief dat hij of zij gaat onderzoeken is ontstaan. Het is dus een verhaal. Natuurlijk een zo feitelijk mogelijk verhaal, maar toch is dat nooit neutraal. Dus de woorden die gebruikt worden, de context die beschreven wordt, dat heeft een archivaris in een bepaald tijdsgewricht gedaan. Iemand met een bepaald perspectief – en als onderzoeker krijg je dat perspectief voorgeschoteld.’
Kunt u een voorbeeld geven?
‘Actueel zijn de discussies over uitdrukkingen van ons koloniaal verleden. Neem het gebruik van de term slaaf. Mensen die daar langer over nadenken, zeggen tegenwoordig: je wordt toch niet geboren als slaaf? Je wordt tot slaaf gemaakt. Dus als de maatschappij daarover van mening verandert, kun je ervoor kiezen andere terminologie te gebruiken. Maar je kan niet aan een knopje draaien en ervoor zorgen dat dit woord meteen in alle documenten in de archieven verandert. Bovendien, ook al zou je het kunnen, dan nog moet je geen oude termen gaan veranderen. Die maken net zo goed deel uit van de historische informatie die in een archief zit. Je kunt er wel lagen en termen aan toevoegen om te zorgen dat er meerstemmige toegang tot documenten ontstaat. Context kan verrijkt worden. Daar gaat wel werk in zitten. Dit is een voorbeeld van zo’n bijna vanzelfsprekend perspectief dat er dan in een archief kan zitten. En die dus ook de interpretatie van de geschiedenis kan bepalen.’
Zijn archivarissen in Nederland zich er voldoende van bewust dat een archief een machtsinstrument is? Want archieven presenteren zich toch doorgaans als cultuurhistorische instellingen?
‘Archieven kunnen weliswaar een instrument van de macht zijn, maar wij zien openbaar toegankelijke archieven juist als hoeksteen van de rechtsstaat. Namelijk burgers toegang bieden tot overheidsinformatie. Archivarissen waren vroeger vaak van huis uit historici. Die snappen goed dat geschiedenis altijd een interpretatie vanuit het heden is en dat archieven daar een voortdurende rol in spelen. De beroepscode van archivarissen besteedt uitgebreid aandacht aan de manier waarop men met die rol moet omgaan. Tegenwoordig werken in de archiefsector veel informatieprofessionals zoals record managers, specialisten in digitale duurzaamheid en IT-architecten. Zij zijn nodig om digitaal archief zoals dat vandaag de dag steeds meer gevormd wordt, binnen te halen, te beheren en toegankelijk te maken. Ook zij begrijpen doorgaans goed het belang van toegang tot authentieke informatie.’
Wordt hier in de opleidingen aandacht aan besteed?
‘Daar wordt in de opleidingen zeker aandacht aan besteed. Neem de master Archiefwetenschappen van de Universiteit van Amsterdam, de enige wetenschappelijke archiefstudie in Nederland. In deze master komen onderwerpen als de maatschappelijke rol van een archief en je eigen verantwoordelijkheid daarin aan bod. Ik spreek uit ervaring, want ik heb de master zelf ook gedaan. Verder zijn er verschillende beroepsopleidingen, vaak gericht op informatiemanagement. Deze zijn vaak wat technischer georiënteerd.’
Waarom is het beroep van archivaris niet gecertificeerd als de machtsfactor zo sterk is? Mag iedereen maar in en aan die archieven werken zonder toezicht?
‘Net als in ieder beroep worden er eisen gesteld aan de kwalificaties. Er bestaan daartoe gespecialiseerde archiefopleidingen en diploma’s. Daarnaast zijn er ook veel disciplines bij gekomen. Naast gediplomeerde archivarissen zijn er wettelijke kaders, zoals de Archiefwet en de Algemene Verordening Gegevensbescherming, en zijn er controlerende instanties zoals de Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed, Rekenkamer, Ombudsman, et cetera, et cetera.’
Hoe legt de archivaris rekenschap af van die macht?
‘Een goede vraag, want archivarissen werken doorgaans anoniem. Dus bij de eerdergenoemde inventaris staat geen auteur vermeld. Maar waar archieven wel rekenschap over afleggen, is over de gemaakte keuzes. Daarvoor hebben we sinds 1995 de nieuwe Archiefwet, waarbij we werken met een systeem van selectielijsten. In die selectielijsten maakt een overheidsorganisatie bekend hoe en welke informatie geselecteerd wordt voor bewaren dan wel vernietiging direct of op termijn.’
Hoe gaat dat in zijn werk?
‘Overheidsorganisaties stellen zelf om de paar jaar een selectielijst op. Die wordt door een externe deskundige getoetst, speciaal vanuit het burgerperspectief. Het Nationaal Archief adviseert. De selectielijst wordt dan in de Staatscourant gepubliceerd waar hij zes weken openstaat voor bezwaar of beroep. Na vaststelling zetten wij de selectielijsten van de Rijksoverheid online op onze site. Op die manier probeer je het proces van selecteren en vernietigen zo objectief en transparant mogelijk te doen. Als er zich naderhand bijzondere gebeurtenissen of crises voordoen, kan documentatie daarover buiten de selectielijst om voor bewaring worden aangemerkt.’
Is de macht van de archivaris nog van deze tijd? En moet het systeem misschien anders worden ingericht?
‘Moeilijke vraag. Ik denk dat we blij moeten zijn met het Nederlandse systeem van checks and balances, juist omdat er wel eens botsende belangen zijn. De archivaris is op zichzelf niet zo belangrijk, maar de functie van een archief is dat maatschappelijk gezien wel; denk aan de mogelijkheden ervan voor verantwoording en geschiedschrijving. Waar je die functie ook neerlegt, de transparantie en verantwoording ervan zijn cruciaal. In deze tijd heb je wel meer mogelijkheden om die functie te delen via allerlei platforms en daar input op te krijgen. En in Nederland ook heel interessant is het Netwerk Digitaal Erfgoed, dat het werken met linked open data stimuleert. Daardoor wordt het hergebruik van data makkelijker en kun je heel andere verbanden leggen.’
Is het een mogelijkheid om als overheid zelf te besluiten informatie actief openbaar te maken? Dus niet te wachten tot de informatie volgens de Archiefwet openbaar wordt na twintig jaar?
‘Dit valt niet onder de Archiefwet, maar onder de Wet Openbaarheid Bestuur. Er wordt een nieuwe versie van verwacht: de Wet Open Overheid (Woo). Die is bedoeld om overheden en semi-overheden transparanter te maken. Die wet doet een poging om overheden aan te sporen documenten als rapportages en beleidsbeslissingen actief openbaar te maken en die ook in een register te zetten. Dat laatste heeft als voordeel dat je als burger dus niet meer hoeft te zoeken via een WOB-procedure. Voor journalisten is dat niet onbelangrijk.’
Hoe is het openbaarheidsregime in andere landen geregeld?
‘Scandinavische landen hebben een langere traditie van openbaarheid. In Zweden is die al bijna driehonderd jaar bij wet geregeld. Er wordt bijvoorbeeld ook anders met klokkenluiders omgegaan. Het is gebruikelijk en wordt niet als ongewenst gezien dat ambtenaren hun eigen perscontacten hebben. Er is een dagelijks bijgewerkt openbaar register van alle geproduceerde en ontvangen informatie van de overheid. Als je in de praktijk duikt, blijkt natuurlijk dat ook daar niet altijd alle overheidsinformatie zomaar beschikbaar is. Je moet ervoor naar verschillende plekken en ook daar wordt informatie uitgezonderd. Maar toch is een open overheidscultuur daar meer vanzelfsprekend dan bij veel andere Europese landen.’
Wringt het niet dat archieven sneller informatie openbaar maken, terwijl de overheid het graag nog achter slot en grendel houdt?
‘Als je kijkt naar een rechtsstaat, dan gaat die over burgerrechten ten opzichte van een overheid. Wij hebben sinds de Verlichting de opvatting dat de overheid er voor ons, burgers, is en dat wij er niet zijn voor de overheid. En vanuit die redenering moet je als burger altijd proberen een machtsevenwicht te hebben met de powers that be, dus met je eigen overheid. Van dat machtsevenwicht is een archief een belangrijke manifestatie. En een archief is soms een element van die tegenmacht. Dat betekent dat wij ook vaak in een onderhandelingssituatie zitten met archiefvormers omdat wij vanuit onze missie, vanuit onze opvatting over wat wij moeten doen voor de maatschappij, vaak meer openbaarheid willen, of sneller openbaarheid dan de overheden zelf. Daar zit dus soms een ingebouwde frictie die heel gezond is. En iedereen moet daarin zijn rol spelen en onze rol is dus vaak die van tegenmacht.’
Wordt die wens om informatie sneller openbaar te maken groter?
‘In 2023 komt naar alle verwachting een nieuwe Archiefwet uit. Heel belangrijk is dat de huidige minister van Basis- en Voorgezet Onderwijs en Media (BVOM), waar archieven onder vallen, de verkorting van de overbrengingstermijn in gang heeft gezet. Die is nu vijfentwintig jaar en die wordt tien jaar. Dat is echt een groot verschil. Wat dat in de praktijk gaat betekenen, is nog afwachten. Want het betreft hier jonge archieven, en dan is toch de neiging om meer beperkingen op de openbaarheid ervan te zetten, bijvoorbeeld vanwege privacy of staatsbelang. Maar in elk geval zal blijvend te bewaren informatie eerder de openbare archieven bereiken. En dat is een goede zaak.’
Ronald de Nijs is eindredacteur van IP
Deze bijdrage komt uit IP nr. 9 / 2019. Het gehele nummer kun je hier lezen.