Door Esther van Gelder
Vaak leidt onderzoek tot een boek. En soms leidt een boek juist tot onderzoek. Dit laatste was het geval na de heruitgave van de Flora Batava door de KB in 2023. Voor de papieren en digitale facsimile van deze eerste Nederlandse flora werden alle 2.240 platen en circa vijfduizend tekstpagina’s gedigitaliseerd. Deze data vormen nu het hart van een nieuw onderzoeksproject.
In de lente van 2023 presenteerden de KB en uitgeverij Lannoo een heruitgave van de allereerste geïllustreerde flora van Nederland: de 28-delige Flora Batava (1800-1934). In deze massieve facsimile zijn alle 2.240 handgekleurde platen uit de Flora Batava weergegeven en opnieuw gedetermineerd. Ook schreef een groep van meer dan zestig plantenkenners nieuwe verhalen bij honderd iconische planten. Daarmee werd de allereerste geïllustreerde inventaris van wilde planten in Nederland uit de vergetelheid getrokken. Het NOS Journaal en verschillende kranten besteedden aandacht aan het werk. De heruitgave raakte snel uitverkocht en is nu al aan haar derde druk bezig.
Uniek venster
Maar het was de nationale bibliotheek natuurlijk niet om media-aandacht te doen. Met de heruitgave wilden we het actuele belang van de historische Flora Batava onder de aandacht brengen: de serie biedt namelijk een uniek venster op de historische biodiversiteit en de relatie tussen mens en natuur in de lange negentiende eeuw. Zo beschrijft de eerste redacteur Jan Kops in deel 1 tot en met 10 uitgebreid het praktische gebruik van achthonderd wildeplantensoorten in de geneeskunde, ambachten en het huishouden. Vaak zijn dit soort toepassingen al lang vergeten. Welke boer weet nog dat vogelwikke een voedzaam veevoer is en bovendien stikstof bindt? Of dat paardenbloem heilzaam is voor kuchende paarden?
Verdwenen kennis
Latere redacteuren hadden juist weer oog voor de veranderende natuur in een sterk industrialiserend land: zij monitorden nauwkeurig de binnenkomst van nieuwe plantensoorten via spoorlijnen en havens, of trokken naar afgelegen plekken om verdwijnende zeldzaamheden vast te leggen. Zij werden geholpen door tientallen plantenkenners – liefhebbers en professionals, mannen en (later ook) vrouwen – die hun waarnemingen met de redactie deelden. Daardoor is de Flora Batava ook een ooggetuigenverslag van de veranderende Nederlandse natuur in de lange negentiende eeuw. Zo staan er dertig soorten in afgebeeld die inmiddels verdwenen zijn uit ons land.
Nieuw onderzoek
Het bleef niet onopgemerkt: begin dit jaar ging het onderzoeksproject Botanical Records Through a Social Lens. Exploring Bias and Perception in Historical Citizen Science van start aan het Meertens Instituut (KNAW), onder leiding van senior onderzoeker Folgert Karsdorp, gespecialiseerd in computational humanities en culturele evolutie. Het is een samenwerking met het Nederlands Instituut voor Ecologie (NIOO-KNAW), Floron, Universiteit Utrecht en de KB, mogelijk gemaakt door het Onderzoeksfonds KNAW-instituten. In dit project worden de al gescande Flora Batava en de bijbehorende metadata (moderne plantennamen gekoppeld aan platen) volledig doorzoekbaar gemaakt en met digitale methodes verrijkt, en wordt de informatie aan bestaande botanische datasets toegevoegd en geanalyseerd op cultural bias. Waarom worden juist deze planten genoemd en geen andere? Daarbij staat de relatie tussen waarnemers en planten centraal.
Waarde van historische datasets
In de eerste fase zijn alle scans van de KB door de afdeling Digitale Infrastructuur van het KNAW Humanities Cluster gedigitaliseerd. Met Loghi is de tekst automatisch herkend en doorzoekbaar gemaakt. Vervolgens is met behulp van grote taalmodellen de tekst onderverdeeld in betekenisvolle blokken en zijn eveneens waarnemers van planten en bijbehorende locaties geïdentificeerd. Hiermee is een schat aan informatie over historische plantengeografie beschikbaar gekomen voor gestructureerde analyse.
Vrijwilligers van Floron (Floristisch Onderzoek Nederland) zullen deze gegevens over plantennamen, plaatsen, jaartallen en historische waarnemers toevoegen aan de Verspreidingsatlas, een online naslagwerk dat natuurwaarnemingen in Nederland in kaart brengt. Postdoctoraal onderzoeker Luiza Teixeira-Costa zal de culturele en sociale achtergrond van de waarnemingen systematisch analyseren, waardoor de cultural bias van deze bron zichtbaar wordt.
Dit is een belangrijke stap naar meer begrip over de waarde van historische datasets als de Flora Batava voor plantengeografisch onderzoek en onze kennis over historische biodiversiteit. Over twee jaar hopen we hier weer over de resultaten van het project te vertellen.
Meer informatie en verder lezen
- Esther van Gelder en Norbert Peeters (red.), Flora Batava 1800-1934. De wilde planten van Nederland (Tielt/Den Haag 2023)
- Informatie over de Flora Batava op de website van de KB, met een link naar de 28 bladerboeken: kb.nl/ontdekken-bewonderen/topstukken/flora-batava.
- Projectwebsite Botanical Records Through a Social Lens: Exploring Bias and Perception in Historical Botanical Citizen Science (Meertens Instituut, KNAW): historical-citizen-botany.github.io/website/
Esther van Gelder is conservator oude drukken bij KB, nationale bibliotheek.
Deze bijdrage komt uit de papieren IP #8-2024. Het hele nummer kun je hieronder lezen of downloaden.