Door Yuka Satori
Waarom sluiten ‘lineaire teksten’ lezers met ADHD uit? Een blauwdruk voor de volgende generatie leesinterfaces, gebaseerd op onderzoek bij de KB, nationale bibliotheek.
Tegenwoordig zijn miljoenen documenten slechts een muisklik verwijderd. De digitalisering van bibliotheken heeft de poort naar informatie verder opengezet dan ooit tevoren. Er is echter een paradox: terwijl de toegang oneindig is toegenomen, lopen sommigen tegen een muur aan bij het verwerken van die informatie en het omzetten ervan in eigen kennis.
De afgelopen zes maanden heb ik tijdens een stage bij de KB onderzoek gedaan naar de digitale leeservaringen van neurodivergente jongeren en studenten, met name jongeren met ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder). Wat naar voren kwam was dat ze niet simpelweg een gebrek aan concentratie hebben. Ze worstelen eerder met een diepgaande mismatch met de manier waarop informatie in digitale ruimtes wordt verwerkt.
Waarom is lezen zo moeilijk?
De reden dat deze jongeren moeite hebben met lezen is niet louter een gebrek aan concentratie, of luiheid. Nauw hiermee verbonden is de manier waarop de uitvoerende functies van de hersenen werken.
Tijdens mijn onderzoek kwam een student met ADHD anderhalf uur te laat voor een interview, ondanks dat ik hem tien minuten voor de geplande starttijd een herinnering had gestuurd. Hij legde uit: ‘Het was niet met opzet. In die tien minuten gebeurde er iets anders en was ik onze afspraak helemaal vergeten.’ Dit is geen simpel geval van vergeetachtigheid. De hersenen van neurodivergente jongeren zijn als een winkel met veel uitstekende medewerkers, maar met een afwezige manager (de uitvoerende functie). Die manager die de hele operatie leidt – en besluit over zaken als ‘wat moet ik nu gaan doen?’, ‘wat is de prioriteit?’ en ‘laten we deze informatie voorlopig even bewaren’ – dwaalt soms af voor een lange vakantie.
Lezen, vooral academisch lezen, is echter een handeling die een extreem hoog niveau van taakbeheer (het werk van de manager) vereist: om het leesdoel in gedachten te houden en de context van de vorige alinea te verbinden met de huidige. Wanneer deze jongeren een statisch PDF-bestand openen terwijl de manager afwezig is, weten ze niet waar te beginnen en raken ze snel de weg kwijt.
Divergent denken
Bovendien blinkt het ADHD-brein uit in divergent denken, een netwerkachtige manier van denken waarbij ideeën vanuit één enkel stukje informatie alle richtingen op schieten. De huidige e-books en wetenschappelijke artikelen zijn echter als een eenrichtingsstraat die gebruikers verplicht om sequentieel te lezen: van de eerste regel van de eerste pagina tot het einde. Deze mismatch, die een ‘brein dat heen en weer wil springen’ in een ‘eenrichtingsstraat’ dwingt, leidt tot intense verveling en cognitieve overbelasting. Dat is de ware vijand die deze groep van het lezen afhoudt.
Lezen ‘hacken’
Hoe gaan neurodivergente jongeren dan toch om met die saaie, lineaire teksten? Via gebruikerstests hebben we de opmerkelijke ‘hacks’ ontdekt die ze zelf hebben bedacht. Zo vertelde iemand: ‘Ik kan me niet concentreren tenzij ik een pen vasthoud.’ Daarom hield diegene altijd handgeschreven notities in de buurt. Een mannelijke onderzoeker vermeed het om lange artikelen van begin tot eind te lezen; in plaats daarvan gebruikte hij AI om alleen de delen te extraheren die relevant waren voor zijn specifieke vragen. Zo las hij ‘niet-lineair’. Een andere student werkte de vage taak van ‘een artikel lezen’ om naar een uiterst gedetailleerde takenlijst.
Allen hadden de standaard leesinterfaces die hen ter beschikking stonden losgelaten. In plaats daarvan transformeerden ze het lezen tot een actief proces van kennisopbouw, waarbij ze het afstemden op het besturingssysteem van hun eigen brein.
Nieuw leesecosysteem: Ideatecture
Op basis van deze inzichten heb ik een prototype ontwikkeld voor een nieuw digitaal leesecosysteem, genaamd Ideatecture. Dit hulpmiddel is niet bedoeld om ‘de mens aan het boek aan te passen’, maar om ‘het boek aan te passen aan de menselijke hersenen’. In Ideatecture stellen gebruikers eerst hun doel vast: ‘Wat wil ik vandaag weten?’. Dat doel blijft constant zichtbaar op het scherm (om te voorkomen dat ze dit uit het oog verliezen, zie afbeelding 1).
Bovendien behouden gebruikers hun focus door fysieke betrokkenheid, doordat ze handgeschreven notities scannen en integreren in de digitale ruimte (zie afbeelding 2). Verder fungeert de AI niet als een ‘leraar die antwoorden geeft’, maar als een ‘facilitator’ die de gebruiker pas aan de context herinnert wanneer deze de draad kwijt is.
Een deelnemer die dit prototype tijdens de gebruikerstests gebruikte, merkte op: ‘Ik raak altijd halverwege de draad kwijt, maar deze keer ben ik tot het einde toe niet vergeten waarvoor ik aan het lezen was.’
Van toegankelijkheid naar ondersteuning
Net zoals rolstoelhellingen óók ouders met kinderwagens en reizigers met koffers helpen (het ‘curb cut effect’), kunnen interfaces met een ‘lage cognitieve belasting’ die zijn ontworpen voor mensen met ADHD uitgroeien tot universele ontwerpen. Ze hebben het potentieel om iedereen te helpen, van onderzoekers die worden overweldigd door enorme hoeveelheden informatie tot internationale studenten die papers in een tweede taal lezen.
De rol van informatieprofessionals en bibliotheken is niet langer alleen het aanbieden van ‘statische archieven’. We gaan een tijd tegemoet waarin we ons moeten ontwikkelen om gebruikers een dynamische werkruimte en ondersteuning te bieden, die hen helpt informatie in hun eigen context te reconstrueren. Het perspectief van neurodiversiteit is de krachtigste lens om bibliotheekdiensten opnieuw te definiëren en het intellectuele potentieel van alle mensen te ontsluiten.
Yuka Satori is masterstudent Industrial Design aan de TU Delft.
Deze bijdrage komt uit het digitale magazine IP #3-2026. Klik op de onderstaande button om het hele nummer te lezen.
