Alfabetische catalogus Universiteit van Franeker – jubileum van een vergeten noviteit

Door Diedrik van der Wal

In 1626 – dit jaar precies vierhonderd jaar geleden – kwam de Universiteit van Franeker met een opmerkelijke primeur: de eerste gedrukte alfabetische bibliotheekcatalogus van de Lage Landen. Deze op letterorde ingerichte catalogus was ook op wereldschaal een noviteit: er was maar één enkele bibliotheek die dit eerder had gedaan, de prestigieuze Bodleian Library in Oxford. Alfabetische ordening had de toekomst, en de UB Franeker liep hierin voorop.

De Universiteit van Franeker (of Academie van Friesland) was na Leiden de tweede universiteit van de Republiek. Het was in eerste instantie een opleiding voor calvinistische predikanten, maar naast de belangrijkste theologische faculteit kende Franeker ook faculteiten rechten, medicijnen en vrije kunsten, en was daarmee een volwaardige universiteit. Bij de oprichting in 1585 door de Staten van Friesland sprak het vanzelf dat er ook een bibliotheek ging komen. Die was niet gericht op studenten – sterker nog, het was hun zelfs ten strengste verboden de ruimte te betreden. De faciliteit was uitsluitend toegankelijk voor de hoogleraren, die daartoe ieder hun eigen sleutel van de bibliotheekzaal in ontvangst hadden genomen.

Eerste gedrukte catalogus

In 1601 verscheen de eerste catalogus van de bibliotheek, een drukwerkje van vijftig bladzijden waarin zo’n 800 boeken werden opgesomd. Franeker was daarmee na Leiden en Augsburg de derde universitaire instelling ter wereld die het belang van de bibliotheekcollectie benadrukte door het laten drukken van de catalogus. Dat betekende een enorme vooruitgang. De handgeschreven catalogi zoals die de voorafgaande eeuwen in kerk- en kloosterbibliotheken waren gebruikt, waren slechts in de bibliotheekruimte zelf ter inzage geweest. Met de komst van de in veelvoud gedrukte catalogus veranderde dat. Het werd voor het eerst mogelijk om er op iedere gewenste plek en in alle rust doorheen te vlooien.

Ordine alphabethico

De eerste Franeker editie van 1601 was primair ingedeeld naar boekformaat. Voorin werden de gewichtige folianten beschreven, waarbij de volgorde van de bibliotheekruimte was aangehouden: van het eerste boek in kast 1 tot en met het laatste exemplaar in kast 18. Achterin volgde een opsomming van de kleinere boeken die in een aparte kast werden bewaard, ingedeeld naar vakgebied. Deze twee methodes – de standcatalogus en de rubriekscatalogus – waren de gebruikelijke ordeningen van vroegmoderne bibliotheekcatalogi.

Maar voor de tweede catalogus van de Franeker universiteitsbibliotheek, die op de kop af 25 jaar na de eerste verscheen, werd van die vertrouwde ordeningspaden afgeweken. De nieuwe uitgave was ordine alphabethico, volledig geordend volgens het alfabet. Dat was een gedurfde koers die wereldwijd nog maar door één bibliotheek was gevolgd: de Bodleian Library van de Universiteit van Oxford. Die had in 1620 een fors boekwerk uitgegeven waarin het totale bibliotheekbezit van zo’n 16.000 boeken en manuscripten was beschreven.

Bibliothecapublica

De catalogus van Franeker kreeg de imposante titel Catalogus librorum quos videre est in bibliotheca publica, quae est in illustrium Frisiae Ordinum Academiâ, Franekerae (‘catalogus van de boeken die te zien zijn in de publieke bibliotheek, welke zich bevindt in de Academie van de doorluchtige Staten van Friesland, te Franeker’). Zie afbeelding. De titel was, net als de rest van de catalogus, gesteld in het Latijn, zoals alle geleerde teksten dat destijds waren. Het grote voordeel daarvan was dat iedere westerse geleerde er kennis van kon nemen. Door de formulering bibliotheca publica lijkt het misschien alsof de Franeker UB openbaar toegankelijk was, maar in 1626 was een bezoek aan de bibliotheek waarschijnlijk nog steeds strikt voorbehouden aan de hoogleraren. Het woord ‘publica’ geeft aan dat het hier niet een privébibliotheek betrof, maar een institutionele bibliotheek die bedoeld was voor meerdere gebruikers.

Folianten

De Franeker bibliotheekcatalogus van 1626 oogde een stuk bescheidener dan de indrukwekkende voorganger uit Oxford. Het was een handzaam boekje in octavoformaat, van ongeveer 15 bij 10,5 centimeter – pakweg maatje pocketboek. Dertig pagina’s volstonden voor de beschrijving van de complete bibliotheekinventaris: dat waren zo’n 370 boektitels, maar doordat sommige daarvan uit meerdere delen bestonden ging het om ruim 500 banden. Dat is in moderne termen een piepkleine bibliotheek (eerder een boekenkast), maar hier ging het wel om grote en zware boeken in folioformaat, kostbare werken die voor een privéverzameling niet zo snel werden aangeschaft. Er werd duidelijk ingezet op deze folianten; de honderden boeken in kleiner formaat die in de catalogus van 1601 nog waren opgenomen, zijn in 1626 spoorloos verdwenen. Waarschijnlijk waren die boekjes als gevolg van gewijzigd beleid ter veiling gebracht.

De catalogus bevat zeer eenvoudige en beknopte boekbeschrijvingen, die bestaan uit de auteursnaam (voor zover aanwezig) en een verkorte aanduiding van de titel, in voorkomende gevallen gevolgd door het aantal boekdelen. Als een boek aan de bibliotheek was geschonken wordt ook de gulle gever genoemd. Ten slotte wordt aangegeven waar precies dit specifieke boek zich in de boekerij bevond.

Wanbeheer

Wie de samensteller ervan was wordt uit de catalogus zelf niet duidelijk. De functie van bibliothecaris werd sinds 1621 bekleed door Johannes Coumans; het zou dus voor de hand liggen dat hij een rol heeft gespeeld in de totstandkoming ervan. Maar Coumans lijkt zich niet serieus met bibliotheekzaken te hebben beziggehouden. Hij werd in 1626 wegens wanbeheer ontslagen uit zijn functie; vervolgens richtte hij zijn aandacht op het bouwen en uitbaten van een soort tennishal op enkele minuten wandelen van het academiegebouw – die tot afgrijzen van de Franeker universiteitsbestuurders bovendien werd gebruikt als drankhal. Ongetwijfeld droeg de oud-bibliothecaris hiermee fors bij aan het toenmalige imago van Franeker als oord van ‘onheilige societeiten ende suyp-gelagen’.

Werkkracht of werkstudent

Zijn opvolger Sixtinus Amama (ook wel gespeld als ‘Ammama’, zie afbeelding) was uit degelijker hout gesneden. Zijn naam wordt wel aan de catalogus van 1626 verbonden, maar het is de vraag hoe terecht dat is. Amama, geboren in Franeker en opgeleid aan de universiteiten van Leiden en Oxford, was vanaf 1616 al hoogleraar in de Oosterse talen (met name Hebreeuws en Arabisch) in Franeker. Toen de Universiteit Leiden hem in 1625 een mooie functie aanbood, reageerde de Universiteit Franeker met een tegenbod: ze bood Amama een nevenfunctie als bibliothecaris aan, inclusief een aanmerkelijke traktementsverhoging van 200 gulden per jaar. Amama werd behouden voor Franeker, en in januari van het daaropvolgende jaar werd hij in zijn nieuwe functie benoemd. Een maand later lag de Catalogus librorum al ter perse (het voorwoord was ondertekend ‘Februarij 1626’). Dat is buitengewoon snel na zijn aantreden.

Het is niet onmogelijk dat Amama – als toekomstige bibliothecaris – al in het najaar van 1625 heeft gewerkt aan de boekbeschrijvingen voor de catalogus. Dat zou aansluiten bij wat in biografische beschrijvingen zijn ‘verbazende werkkracht’ wordt genoemd. Maar het is ook zeker niet uitgesloten dat het leeuwendeel van het karwei voor een paar tientjes is verricht door een anonieme werkstudent (dat is in ieder geval hoe de catalogus van 1656 tot stand zou komen).

‘Nae de letter van A.B.C.’

Met de keuze voor alfabetische ordening maakte de Universiteit van Franeker een rigoureuze keuze voor moderniteit. De wereld van informatie was namelijk in transitie. Vanaf halverwege de zestiende eeuw verschenen er steeds meer boeken die je eigenlijk niet meer hoefde te lezen, in plaats daarvan kon je er dingen in opzoeken. In de zeventiende eeuw raakte dit genre van naslagwerken stevig ingeburgerd, en het alfabet vormde daarbij in toenemende mate de leidraad. Woordenboeken, concordanties van de bijbel en allerhande algemene opzoekboeken werden ‘ordentelijck nae de letter van A.B.C. gestelt’. De Franeker catalogus – bij uitstek een naslagwerk – sloot aan bij die moderne golf van alfabetisering, of beter gezegd, liep daarmee fier voorop in de toenmalige bibliotheekwereld.

Geen blijvertje

Was het daarmee ook een geslaagde catalogus? De mogelijkheden om er een boek in te vinden zijn welbeschouwd nogal beperkt, de enige zoekingang is het hoofdwoord. Als je een bepaalde schrijver zoekt zit je meestal wel goed, die vind je gemakkelijk terug in de alfabetische lijst. Als je echter op zoek bent naar een boek over een bepaald onderwerp wordt het al een stuk ingewikkelder. Dan rest je niets anders dan de hele catalogus door te bladeren en op grond van de beknopte gegevens maar te raden welk boek aansluit op je zoekvraag.

De bibliotheekcatalogus in volledige alfabetische volgorde was uiteindelijk ook geen blijvertje. In Franeker deed men nog een poging – in 1635 – maar dat was eigenlijk niet meer dan een bijgewerkte versie van de vorige editie. In de vierde uitgave van 1644 werd er weer gekozen voor de klassieke catalogusindeling, in dit geval een combinatie tussen een onderwerps- en een standcatalogus. In allerlei toekomstige bibliotheekcatalogi – in boekvorm en later ook in kaartenbakken – zou de alfabetische ordening weer veelvuldig worden ingezet, maar alleen de combinatie met andere ordeningsprincipes zou een bruikbare catalogus opleveren.

Werkplaats van wijsheid

Een mislukte catalogus dus? Dat ook weer niet. Waarschijnlijk heeft er destijds in Friesland grote tevredenheid geheerst over het verschijnen van het boekje. En terecht: met deze ultramoderne catalogus had men de universiteit en de bibliotheek goed op de academische wereldkaart weten te zetten. De belangrijkste gebruikers, de hoogleraren en de bibliothecaris, konden er prima mee uit de voeten. De hoogleraren waren allicht bekend met de belangrijkste werken op hun vakgebied en konden met de catalogus in de hand snel vinden waar het boek van hun keuze te vinden was. Voor de bibliothecaris was het belangrijk dat er weer een actueel en compleet overzicht van de aanwezige werken was.

En niet te vergeten: een belangrijk doel van de catalogus was het onder de aandacht brengen van boekdonaties aan de bibliotheek. Het voorwoord spoorde edelen, patriciërs en alle andere geleerden en begunstigers der letteren aan tot vrijgevigheid jegens deze ‘werkplaats van wijsheid’. Gulle gevers werden toepasselijk gememoreerd. In de catalogi werd hun naam eervol vermeld bij de beschrijving van het gedoneerde boek. Er was zelfs een speciaal schenkersbord opgehangen in de bibliotheek ‘om de vrijgevigheid van de schenkers aan het nageslacht te verkondigen’. Ook in het overbrengen van die boodschap was de catalogus meer dan geslaagd.

Gebruiksvoorwerp

De Universiteit van Franeker bestaat al lang niet meer. Het in de zeventiende eeuw zo succesvolle opleidingsinstituut was aan het begin van de negentiende eeuw verworden tot een kwakkelende universiteit met nog geen dertig studenten, en in 1811 liet Napoleon de deuren sluiten. De bibliotheek bleef wel bewaard en werd overgenomen door het in 1815 opgerichte athenaeum te Franeker – een soort afgeslankte versie van de universiteit. Maar toen ook die werd opgeheven in 1843 werd de hele boel ingepakt en enkele jaren later per schip naar Leeuwarden vervoerd. De Franeker collectie vormde het beginpunt van de provinciale bibliotheek van Friesland, nu bekend als Tresoar. Maar tussen die elfduizend boeken werd geen enkel exemplaar van de bibliotheekcatalogus van 1626 aangetroffen.

Destijds waren er daarvan zo’n tweehonderd exemplaren verspreid onder hoogleraren, medewerkers van de universiteit, subsidiegevers en collega-instituten. En zoals dat gaat met dit soort drukwerk: als je een nieuwe editie krijgt, gooi je de oude weg. Daar heb je toch niks meer aan. Iedere bibliotheekcatalogus is uiteindelijk niet veel meer dan een gebruiksvoorwerp. Anno 2026 blijkt er nog maar één enkel exemplaar van deze bijzondere catalogus bewaard te zijn gebleven. Dat unieke exemplaar bevindt zich in de collectie van de Bodleian Library in Oxford – al dan niet toevallig precies het instituut waar in 1620 de allereerste gedrukte alfabetische bibliotheekcatalogus tot stand was gekomen.

Bronnen

  • https://www.mpaginae.nl, een website van Martin Engels, biedt zeer veel informatie over de UB Franeker, waaronder de gedigitaliseerde bibliotheekcatalogi die voor dit artikel zijn gebruikt.
  • Engels, M., Jensma, G., Smit, F. (1985). Universiteit te Franeker 1585-1811. Bijdragen tot de geschiedenis van de Friese hogeschool. Fryske Akademy.
  • Hermans, J. e.a. (2007). De Franeker universiteitsbibliotheek in de zeventiende eeuw. Beleid en belang van een academiebibliotheek. Verloren.
  • Sluis, J. van (2011). De academiebibliotheek te Franeker anno 1601. De oudste catalogus ingeleid en opnieuw uitgegeven. Van Wijnen.
  • Wierda, L. (2005). Armamentarium totius sapientiae – een arsenaal van alle wetenschap. De Franeker academiebibliotheek in de zeventiende eeuw. Fryske Akademy.

Eerste titelbeschrijving in de catalogus

De eerste titelbeschrijving in de catalogus luidt als volgt: ‘Paul. AEgineta, Græcè. Pluteo 7. Facie 1. Dextri Lateris’. Het betreft hier een werk van de oude Griekse geneesheer Paulus van Aegina. Het boek was opgeborgen in kast 7, plank 1, aan de rechterkant van de bibliotheek. De ultrakorte titelaanduiding was wellicht duidelijk genoeg voor een toenmalige catalogusbladeraar, maar is voor de hedendaagse gebruiker op zijn minst problematisch. Want over welk boek gaat het hier eigenlijk? Enig onderzoek wijst uit dat het Aegina’s hoofdwerk betreft, een gerenommeerd medisch overzichtswerk, hier in een Griekse editie (‘Græcè’). Dit werk (een druk uit 1538) was ook al opgenomen in de catalogus van 1601, en kan nog steeds worden ingezien bij Tresoar, de erfgoedinstelling in Leeuwarden die de historische boekencollectie van de Franeker Universiteit beheert.


Woordkeus en omgang met het alfabet

Om boeken in een lijst op letterorde te plaatsen moet je eerst per boek bepalen welk woord of welke naam je daarvoor gaat gebruiken; die gekozen term wordt in bibliotheekjargon het hoofdwoord genoemd. Gezamenlijk vormen de hoofdwoorden het geraamte van de alfabetische catalogus. De Franeker pioniers van de alfabetiek werden bij de keuze van die termen niet gehinderd door bibliotheeksystemen en regels – die zouden pas veel later worden vastgesteld.

Soms verkoos de catalogiseerder als hoofdwoord een betekenisvol woord uit de titel (zoals Theatrum), en in andere gevallen was het ofwel de voornaam van de schrijver (Theophylactus), ofwel zijn achternaam (Torini). Een systematiek in die keuze is niet te ontwaren; vermoedelijk koos de samensteller op vrij intuïtieve wijze voor het bekendste of meest onderscheidende begrip. Voor alle duidelijkheid werd het hoofdwoord binnen de boekbeschrijving in een onderscheidende cursiefletter afgedrukt.

Ontbrekende letters
De alfabetische volgorde van deze vroege bibliotheekcatalogus is ietwat anders dan we gewend zijn. In de eerste plaats valt op dat er een aantal letters ontbreekt: J, K, U en Y. Dat heeft verschillende oorzaken. K en Y zijn simpelweg niet opgevoerd doordat geen enkele van de gekozen hoofdwoorden ermee begint; het waren dan ook weinig voorkomende letters in de hier gebruikte Latijnse taal. Bij J en U speelt iets anders. Dat waren ‘lettertekens in ontwikkeling’. De J was ooit begonnen als een vormvariant van de I, maar werd in de loop van de tijd steeds vaker beschouwd als een zelfstandige letter. Ook de U en de V waren eerst dezelfde letter – tot ze zich uiteindelijk positioneerden tot wat we nu kennen als de klinker en de medeklinker.

In 1626 waren die ontwikkelingen nog volop in beweging. De U kreeg in deze catalogus nog geen apart hoofdstuk toegewezen, maar was wel degelijk aanwezig met de trefwoorden Urbani en Ursini – die waren nog opgenomen onder de V. Trefwoorden met een J komen in het geheel nog niet voor. In de volgende editie van 1644 zouden beide letters overigens al wat minder stiefmoederlijk worden behandeld.

Beperkte alfabetisering
De 22 letters die wél voorkomen in de catalogus worden opgesomd in de bekende volgorde zoals we die ook nu nog hanteren. De catalogus begint met een vette hoofdletter A, waaronder de beschrijvingen staan van de boeken waarvan het hoofdwoord met een A begint. Dan volgt een vette B, en zo verder. Onder de A op de eerste pagina worden zeven hoofdwoorden gepresenteerd, in deze volgorde: Aegineta, Aelianus, Aemilius, Aeschines, Aëtij, Agellij, Agricola. De alfabetisering lijkt hier perfect uitgevoerd. Andere pagina’s nuanceren dat beeld; de alfabetische ordening blijkt toch af te wijken van de tegenwoordige praktijk.

Er is niet gealfabetiseerd op complete hoofdwoorden, maar slechts op de eerste twee of drie letters ervan. Zo is Aristophanis opgenomen na Aristotelis, Bellarmini na Bernardi, Hipperius volgt op Hippocratis. Die beperkte alfabetisering was al eeuwenlang in allerlei woordenboeken, encyclopedieën en indexen heel gebruikelijk geweest, maar juist in de zeventiende eeuw werd een toenemend aantal naslagwerken steeds completer en preciezer volgens het ABC geordend. Maar voor de Franeker catalogus van 1626 was dit geen halszaak – met nog geen 400 titels was de enigszins gealfabetiseerde catalogus geordend genoeg om de beschreven boeken vindbaar te maken. Vrijwel alle titels in de catalogus voldoen bij benadering aan de alfabetische verwachtingen van de gebruiker. Een gezochte schrijversnaam staat nooit ver van de plek waar je die zoekt.


Diedrik van der Wal is collectiespecialist bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en auteur van Alles begint met A, een boek over de lotgevallen en eigenaardigheden van alle letters van het alfabet.

Deze bijdrage komt uit het digitale magazine IP #3-2026. Klik op de onderstaande button om het hele nummer te lezen.